Хабаршы вестник «Əлеуметтану жəне саяси ғылымдар»



жүктеу 5.08 Kb.
Pdf просмотр
бет8/13
Дата16.06.2017
өлшемі5.08 Kb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

тельной демократии. В ней лишь маленькое меньшинство граждан решает судьбы страны, а от избира-
телей, за кого бы они ни проголосовали, почти ничего не зависит. Отсюда устойчиво снижение количе-
ства  граждан,  принимающие  участие  в  выборах.  И  нередко  получается,  что  25  или  40%  избирателей 
(даже не всего населения страны вообще) решают вопрос о составе руководителей страны. Какая же это 
"власть народа", демократия? 
В  Германии  существует,  наряду  со  многими  другими,  Форза-Институт  (Forsa-Institut)  по  изучению 
общественного мнения. Согласно его данном от начала 2012 года вырисовывается следующая неутеши-
тельная  для  идеалов  демократии  картина.  Лишь  шесть  процентов  немцев  полагают,  что  характер 
внутренней  и  внешней  политики  существенно  определяется  результатом  выборов.  Сорок  процентов 
полагает, что это через выборы вообще вряд ли возможно. Пятьдесят процентов полагают, что результаты 
выборов лишь отчасти могут влиять на изменение политики. При самом дружественном перерасчёте этих 
данных (это на самом деле десятки пунктов опросов) получается, что лишь каждый 15-ый немец убеждён 
в  действенности  репрезентативной  демократии  –  это  недоверие,  которое  должно  было  бы  вызывать 
величайшую  тревогу  у  немецких  и  европейских  политиков.  Но  не  вызывает.  А  ведь  репрезентативная 
демократия всё ещё считается высшим достижением человечества в области политико-государственного 
устройства. 
Три четверти опрошенных полагают, что интересы большинства населения в деятельности политиче-
ской  верхушки  не  находят  отражения.  И  эти  три  четверти  требуют  поэтому  проведения  всенародных 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Əлеуметтік жəне саяси ғылымдар» сериясы, №2(42) 2013 ж. 
61 
референдумов  по  важнейшим  политическим  решениям  в  стране.  Немцы  помнят,  как  без  их  спроса 
устранили немецкую марку (тогда одну из самых твердых валют в мире) и ввели евро, что привело к 
двойному удорожанию целого ряда товаров первой необходимости. Без референдумов Германия участву-
ет в военных действиях, без референдума правительство Ангеля Меркель отменила мирное использова-
ние ядерной энергии в целях производства электричества и т.д. Необходимость дополнения демократии 
репрезентативной,  демократией  непосредственной  на  местных,  региональных  и  центральном  уровне 
сегодня представляется бесспорной. 
На  уровне  отдельных  федеральных  земель  самые  массовые  партии  Германии  начали  выбирать 
голосами всех членов партии в этой земле земельных председателей партии. Это делается, например в 
федеральной  земле  Гамбург.  В  северной  федеральной  земле  Шлезвиг-Хольштейн  (Schleswig-Holschtein) 
все члены СДПГ (Социал-демократической партии) выбирали кандидатов в земельный парламент. Дру-
гой пример – референдум всех жителей города Штуттгарта (Stuttgart) по поводу строительства огромного 
подземного железнодорожного вокзала в столице Баден-Вюртемберга (Baden-Wurtemberg) Штуттгарт 21. 
На  федеральном  уровне  на  такие  формы  непосредственной  демократии  правящие  круги,  правящий 
класс Германии ещё не готов пойти. Так Социал-демократическая партия (СДПГ), считающая себя самой 
прогрессивной  партией  на  европейском  континенте,  вовсе  и  не  помышляет  о  том,  чтобы  партийного 
кандидата  на  пост  канцлера  Германии  выбрать  голосованием  всех  членов  партии.  Вместо  этого  пока 
"самовыдвинулись"  сразу  три  кандидата  от  этой  партии:  шеф  партии  Зигмар  Габриель  (Sigmar  Gabriel, 
бывший  премьер-министр  Нижней  Саксонии),  Пиир  Штейнбрюк  (Peer  Steinbriick,  бывший  министр 
финансов) и Франк-Валтер Штейнмайер (Frank-Walter Steinmeier, бывший руководитель администрации 
канцлера при Герхарде Шредере). Ясно однако, что из этой тройки в своё время, за закрытыми от рядо-
вых членов партии дверями, будет оставлен один кандидат. Это мало похоже на партийную демократию. 
Между тем в Европейском Союзе есть примеры непосредственной партийной демократии. Так в 2006 
году французские социалисты выбрали своего кандидата в президенты на всеобщем партийном голосова-
нии. Об этом намерении они сообщили всей Республике заранее. И в партию социалистов вступило 70000 
новых  членов  с  тем,  чтобы  участвовать  в  этом  общепартийном  референдуме,  в  непосредственной,  а  не 
репрезентативной  демократии.  Это  говорит  о  том,  что  непосредственная  демократия  может  служить 
мощным мобилизирующим фактором политической активности населения. 
Ещё одна форма обогащения репрезентативной демократии ярко описана в недавно вышедшей книге 
известного  в  Германии  историка  Пауля  Нольте  (Paul  Nolte).  Этот  автор  предпочитает  для  обозначения 
нынешнего состояния западной демократии термин "постклассическая" ("postklassische") демократия. Он 
отмечает количественное увеличение и усиление политической активности новых самоорганизующихся 
форм гражданского общества ("neue Formen der Burgerbeteiligung"). 
Так,  всё  больший  вес  приобретают  демократические  движения  так  называемой  "адвокатской" 
демократии ("anwaltschaftliche Demokratie"). Участники этих движений выступают в защиту от притяза-
ний государства и интернациональных монополий не своих интересов, а интересов "третьих" ("Anliegen 
Dritter").  Речь  идёт,  например,  об  интересе  будущих  поколений,  о  сохранении  флоры  и  фауны  в  своей 
стране и других регионах планеты (Амазонских джунглей и др.). 
Представители  этих  движений  сознательно  или  бессознательно  опираются  на  ряд  идей,  выдвинутых 
знаменитым  немецко-еврейским  мыслителем  Гансом  Ионасом  в  самой  известной  его  работе  "Принцип 
ответственности:  Опыт  этики  для  технологической  цивилизации".  В  частности  он  здесь  отмечает,  что 
традиционная  этика  при  обосновании  обязанностей  чаще  всего  прибегала  к  принципу  взаимности:  не 
делай  другим  того,  чего  не  желаешь  претерпеть  от  других  сам.  Но  будущее  и  будущие  поколения  нам 
ничего сделать не смогут, так что принцип взаимности тут не действует. О том, какими могут быть иные 
основания ответственности перед будущим, Ионас и написал свой трактат. 
На  этой  же  позиции  стоял  и  известный  российский  философ  культуролог  Григорий  Соломонович 
Померанц  (р.  1918),  который  говорил:  "Мы  обожествили  мощь  науки,  считаем  её  главным  фактором 
величайшего прогресса. Ей не ставится никаких препятствий, ни интеллектуальных, ни моральных. А она 
в  своём  быстром  развитии  создаёт  крайние  перекосы.  Мне  кажется,  что  наша  цивилизация  потеряла 
равновесие  и  находится  в  крайне  опасном  положении  из-за  темпов  своего  развития...  Темпы  нашего 
развития разрушают единство культуры. Слишком стремительный темп развития разрывает связь между 
поколениями". Новое должно находить себе экологическую нишу, не связанную с уничтожением старого, 
а лишь с его преобразованием. Можно согласиться с утверждением Померанца о том, что ни современное 
телевидение,  ни  интернет  не  нашли  своей  ниши  в  традиционных  культурах,  действуют  хищнически 
разрушительно, работают, главным образом на глобализацию. 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Социологические и политические науки», №2(42), 2013 г. 
62 
Мы наблюдаем изменение форм государственной и партийной демократии и в зависимости от разли-
чий  культурной  среды,  в  которой  она  реализуется.  Ярким  примером  тому  являются  Япония,  Индия, 
Южноафриканская Республика, Россия, Бразилия и т.д. Этот феномен требует специального рассмотре-
ния. Здесь же отметим, что правомерно говорить лишь о кризисе классической западной (евроатлантиче-
ской)  демократии,  а  не  о  её  закате,  гибели.  Поэтому  правильно  говорить  не  о  "последемократии" 
("Postdemokratie"), о постклассической" демократии ("postklassische" Demokratie).  
В заключении следует сказать, что классические формы демократии соединяются с неклассически-
ми, реперзентативная демократия дополняется различными формами демократии непосредственной. При 
этом  "фундамент"  демократии:  парламентаризм,  разделение  властей,  выборы,  фундаментальные 
права человека, свобода мнений и религии сохраняются, лишь  изменяя свои формы. Эти изменения 
естественны в том плане, что не могут не быть. И они ведут, при естественном же их развитии, к увели-
чению свободы в разумных формах. 
И должны мы, персоны думающие, трезвые и доброжелательные, не забывать, что историю демокра-
тии,  как  историю  вообще,  делают  живые  люди.  А  они,  в  том  числе  и  самые  влиятельные  политики, 
подвержены страстям и влиянию интересов, имеют не только разумную голову, но и трепетное сердце, и 
ненасытный желудок, и другие органы, конкурирующие с этой головой. Так наберёмся, занимаясь своими 
делами, терпения и не требовать от них невозможного. 
 
Түйін 
Мақалада ғылыми əдебиетте əлі де жете зерттелмеген Еуропадағы ұлттық жəне партиялық демократия мəселеле-
рі қарастырылады. Сонымен қатар, дискуссиялық сұрақтарға да көңіл бөлінген. 
 
Резюме 
В  статье  рассматриваются  проблемы  национальных  и  партийных  демократии  в  Евпропе,  которые  в  научной 
литературе еще недостаточно исследованы. Вместе с тем уделено внимание и дискуссионным вопросам. 
 
Summary 
In article problems national and party democracies in Evprop which in scientific literature are still insufficiently studied 
are considered. At the same time the attention and to debatable questions is pai. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Əлеуметтік жəне саяси ғылымдар» сериясы, №2(42) 2013 ж. 
63 
ТРИБУНА МОЛОДЫХ УЧЕНЫХ 
ЖАС ҒАЛЫМДАР МІНБЕСІ 
 
ҚAЗАҚСТАН ҚОҒАМЫНДАҒЫ ҚҰНДЫЛЫҚТАР ЖҮЙЕСІНДЕГІ ҚҰҚЫҚТЫҚ МƏДЕНИЕТ 
 
Ғ.Р. Əбсаттаров – с.ғ.к., Абай атындағы ҚазҰПУ тарих факультеті деканының орынбасары 
 
Қазақстанның алдында заңдарды құрметтейтін, гуманистік жəне əділеттілік ұстанымдарын басшылық-
қа алатын құқықтық, азаматтық қоғам құру мəселесі тұр. Көптеген мемлекеттердің эволюциялық дамуы 
адам  еркіндігі  мен  құқығы  туралы  нақты  кепілділіктер  құқықтық,  азаматтық  қоғам  институттарының 
дамығандығы негізінде қалыптасатынын көрсетеді.  
Қазіргі  кезде,  Қазақстанда  құқықтық,  адамзаттық  қоғамды  қалыптастыру  елімізде  жүргізіліп  жатқан 
реформалардың  ресми  мақсатты  болып  есептелінеді.  Құқықтық,  азаматтық  қоғамды  құрудың  қажетті 
шарты  ретінде  отандық  құқықты  батыстандыруға  байланысты  реформалардың  алғашқы  жылдарындағы 
иллюзия  заңның  əлеуметтік  –  трансформациялық  рөлі  туралы  прагматикалық  көзқарастарға  жол  берді. 
Құқық жүйесінің батыстық үлгілерін тікелей көшіріп алу жəне пайдаланудың тиімділігінің шектеулі екені 
айқындалды.  Бұл  қазақстандық  əлеуметтік-экономикалық  жəне  əлеуметтік-мəдени  кеңістіктің  өзіндік 
ерекшелігімен байланысты.  
Қазақстан  қоғамында  жаңа  мемлекеттіктің  қалыптасуы,  құқықтық  мемлекет  пен  азаматтық  қоғамды 
құру үрдісі əлі де жүзеге асуда. Осыған орай, құқықтық жəне азаматтық қоғам құру барысында құқықтық 
мəдениетті қалыптастыру мəселелерін ғылыми тұрғыда саралау қажеттілігі туындайды. 
Құқықтық жəне азаматтық қоғамның басты белгісі адамның, азаматтың мүдделерінің мемлекет мүдде-
сінен  басым  болуы  екені  жалпыға  белгілі.  Бұндай  қоғам  өз  іс-əрекетінде  адам  мен  азаматтың  құқығы, 
еркіндігі  мен  мүдделерін  бағдарға  алады,  басқа  құндылықтарға  қарағанда  олардың  басымдылығын 
жариялайды.  
Қазақстанның  құқықтық,  азаматтық  қоғамында,  бір  жағынан,  өзара  тығыз  байланысты,  екінші 
жағынан,  биліктің  беделі  –  қазақстандық  тұлғаның  тəуелсіздігі  формуласы  арқылы  берілген  іс-əрекет 
салаларының  бөлінуін  ұйғаратын  индивид  пен  мемлекеттің  қарым-қатынасының  жаңа  формаларының 
негізі қаланған.  
Құқықтық, азаматтық қоғам мүшелерінің əлеуметтік жəне интеллектуалды даму деңгейі жоғары жəне 
олар  өз  таңдауын  еркін  жасайтын,  өз  іс-əрекетіне  өзі  жауап  беруге  қабілетті  жағдайда  ғана  құқықтық, 
азаматтық қоғам өміршең болады. 
Егер  радикалды  өзгерістердің  жүзеге  асуын  барысын,  жағдайын  жəне  бағалануын  ескерсек,  біз 
Қазақстанда  құқықтық  жəне  азаматтық  қоғамды  қалыптастыру  мəселесінің  өте  өзектілі  екенін  көреміз. 
Ғылыми əдебиеттерді талдай отырып, Қазақстандағы құқықтық жəне азаматтық қоғамының қалыптасуы 
жəне бар болуы туралы əртүрлі көзқарастардың кездесетінін аңғаруға болады. 
Бірақ  көптеген  ғалымдар  біздің  елімізде  құқықтық  жəне  азаматтық  қоғамның  енді  ғана  қалыптасып 
келе жатқандығына, оның құрылымының əлсіздігіне, қоғамдық қатынастардың тұрақсыздығы тұрғындар-
дың арасында кейбір мəселерді шешуге немқұрайлық танытатына көңіл аударады. Қалыптасқан əлеумет-
тік құрылымнан жаңаға өту үрдісі қиын жəне уақытты талап етеді, сонымен қатар, қазіргі кезде көпшілі-
гінде əлеуметтік нақты өзіндік идентификация жоқ. 
Бүгінгі  таңда  Қазақстандағы  құқықтық  жəне  азаматтық  қоғам  дегеніміз  көп  жағдайда  практикалық 
шынайлық емес, теориялық идеал,  нақты жеткен жағдайдан гөрі, оған жетуге ұмтылу екенін мойындау 
керек.  Бұл  тек  қана  Қазақстанға  ғана  емес,  ТМД  елдеріне  барлық  басқа  мемлекеттеріне  де  қатысты. 
Шындығына келгенде құқықтық жəне азаматтық қоғамның мəнді сипаттамалары, ненгізгі белгілері өзінің 
толық мəнінде əлемнің бірде-бір елінде іске аспағаны бұған дəлел болады. 
Шын  мəнінде  құқықтық  жəне  азаматтық  қоғам  Қазақстанда  жаңа  пайда  болып  жатқан  феномен. 
Азаматтық қоғам функциялары мен демократиялық құқықтық əлеуметтік мемлекеттің функцияларының 
оптималды арақатынасы қазіргі күннің маңызды сұрағы болып отыр.   
Құқықтық  мемлекет  жəне  азаматтық  қоғамның  қалыптасуы  бірдей  болуы  керек  сөзсіз  [1].  Бірақ 
азаматтық  қоғам  «біршама  алда»  қалыптасуы  қажет  деп  ұйғарым  жасауға  негіз  бар,  өйткені  құқықтық 
мемлекет құруды билік институты емес, азматтық қоғам институты күн тəртібіне қояды.  
Азаматтық  қоғам-құқықтық  мемлекеттің  əлеуметтік  инварианты,  ал  соңғысы  -азаматтық  қоғамның 
заңды инварианты. Екеуі де тек бір уақытта өмір сүре алады.  
Біздің елімізде азаматтық қоғам да, құқықтық мемлекет те бар құбылыс емес, көрсеткіштері бойынша 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Социологические и политические науки», №2(42), 2013 г. 
64 
нақты  болмыс  бағаланатын,  болмыс  үшін  міндетті  əлеуметтік  жəне  заңды  идеал-модальдық  болып 
есептелінеді. 
Осыған  байланысты  қажеттілік  «керісінше»  емес,  мемлекеттің  азаматтық  қоғамға  қызмет  етуі  өте 
маңызды. Сонымен қатар, азаматтық қоғам мен мемлекет арасындағы байланыс жай ғана көп қайталана-
тын байланыс емес, ол өзара толықтыратын байланыс екенін атап өту керек. 
Осы өзара байланыстың негізгі бағытының бірі - мемлекеттік құрылымындардың іс-əрекетін қоғамдық 
бақылау.  XXVIII  ғасырдың  өзінде-ақ  француз  ойшылы  Ш.Л.  Монтескье  мемлекет  билігін  бақылау  аза-
маттық қоғамның негізгі функциясы деген пікір білдрген. Қоғамдық бақылау ұғымын қоғам мен оның ин-
ституттарының азаматтар мен олардың топтарының тəртібіне əсер етуімен байланыстыру керек. Олардың 
оны іске асыруының тəжірибесі негізінде азаматтық қоғам шеңберінде өзіндік бақылау болуы мүмкін. 
Соңғы жылдарда қоғам мен үкімет деңгейінде бүгінгі Қазақстан үшін аса маңызды болып табылатын 
елімізде  азаматтық  қоғам  институттарын  құру  мəселесіне  байланысты  көптеген  іс-шаралар  өткізілді. 
Азаматтық қоғам институттарының дамуы, олардың жаңа саяси-экономикалық роль мен мəнге ие болуы 
əлемдік  дамудың  жаһандық  жетекші  тенденциясына  айналды.  Бірақ  Қазақстанның  құқықтық  жəне 
азаматтық қоғамға , адам еркіндігі мен құқықтарына қарай даму жолы қиын, өйткені ол этатизмнің көп 
ғасырлық  дəстүрінен  шыға  алмай  отыр.  Мемлекеттікті  аса  əсірелеу,  билік  құрылымдарының  шексіз 
күштілігі саяси-құқықтық жағынан белсенді, өз өмірін өз бетімен қалыптастыратын, саяси жəне əлеумет-
тік реформаларға белсенді атсалысатын қазақстандық тұлғаның қалыптасуына ықпал етпеді.  Саяси  жəне 
құқықтық  мəдениетте  қазақстандықтың  билікке  тəуелді  болуы  орын  алған,  осыған  сай  өзін  өзі  басқару 
дағдылары да жоқ. Бүгінгі Қазақстанның болмысы азаматтық қоғам институттарын құру инициативасы 
азаматтардан  емес,  мемлекет  билігі  тарапынан  туындайтынын  жəне  ол  азаматтық  қоғам  институттарын 
жасанды қалыптастырудың шектері мен бағыттарын айқындайтынын көрсетеді.  
Соңғы жылдарда азаматтық қоғам институттарының саяси-экономикалық ролінің өзгеруі көшбасшы-
лидер-елдер  арасында  əлемдік  үстем  тенденцияға  айналды.  Осы  институттар  бірте-бірте  мемлекеттік 
институттарды ысырып, орнын басуда.Ол барлық басқару жүйесіне, соның ішінде экономикалық басқа-
рудың  тиімділігіне  тікелей  əсер  етеді.  Мысалы,  АҚШ-та  соңғы  қырық  жыл  ішінде  мемлекеттік  емес 
шығындар қоғамдық игілік, денсаулық, дін жəне тіпті халықаралық қатынастарға байланысты мемлекет-
тің шығындарынан асып түсті. 
Əділдігіне келсек, осы тенденциялардың əрдайым оң сипаты бар дей алмаймыз. Азаматтық қоғамның 
институттары болып табылатын ланкестік, ұлтшыл, экстремистік жəне т.б. ұйымдар санының өсуі осыған 
мысал болады.  
Бүгінгі таңда азаматтық қоғамға байланысты мемлекеттік саясаттың басты мақсаты -мемлекеттік емес 
институттарды бақылауда ұстау. Бұндай саясат заң шығаруды жиі өзгертуде, əлеуметтік басымдылықтар-
ды таңдауда, қандайда бір органдарды қолдауда көрінеді.  
Бұндай  саясаттың  теріс  сипаты  азаматтық  қоғамның  өз  табиғатына  сай  азаматтардың  мүдделері  мен 
мүмкіндіктеріне  байланысты  мемлекеттік  жүйеге  тəуелсіз  болумен  байланысты.  Сондықтан,  аталған 
саланы  бақылау  жəне  реттеуге  жол  беруге  болмайды.  Бірақ  қысқа  аралықта  осындай  айқындаманың 
қоғам  өмірінде  азаматтық  қоғам  тақырыбының  көтерілуі,  қоғамдық  ұйымдарға  қосымша  қаражаттың 
бөлінуі  секілді  оң  салдары  болуы  да  мүмкін.  Жалпы  алғанда,  азаматтық  қоғам  институттарының  іс-
əрекетіне мемлекеттің белсенді қатысуы олардың жұмыстарын  ұйымдастыруды формалды түрге айнал-
дыруға əкелуі мүмкін жəне қоғамдық өмірдің жандануына да əсер етпейтін болады.  
Мемлекеттің əсер етуінің теріс салдарларын мемлекет пен азаматтық қоғам өкілдерінің ашық диалогы, 
сонымен бірге елімізде азаматтық қоғамды дамытуға мүдделі екі жақтың да белсенділік танытуы арқылы 
төмендетуге болады. 
Бүгінгі  күні  Қазақстандағы  азаматтық  қоғам  институттары  үшін  өзін  өзі  ұйымдастыру,  қоғамдық 
бақылаудың механизмдерін қалыптастыру жəне дамыту, билік органдарымен мазмұнды өзара əрекет ету 
диалогын  жүзеге  асыру  мəселелері  өте  өзекті  болып  табылады.  Сонымен  қатар,  мемлекетік  басқару 
жүйесінің  қызметінің  тиімділігін  арттыру  талаптарының  күшейуін  қоғамдық  бақылаудың  көлемі  мен 
сапасына  сұраныстың  артуын  қамтитын  жаңа  тенденциялар  да  байқала  бастады.Тұрғылықты  халықтың 
белсенді  бөлігінің  адамгершілік  сезімдерін,  ең  алдымен,  əлеуметтік  əділеттілік  құндылығықтарын, 
қорлайтын билік өкілдерінің заңға қайшы іс-əрекетеріне деген қоғамдық реакция күшее түсті. 
Қазақстан  Республикасының  құқықтық,  азаматтық  қоғамы  үшін  өзін  өзі  ұйымдастыру,  қоғамдық 
бақылаудың механизмдерін қалыптастыру жəне дамыту, билік органдарымен мазмұнды өзара əрекет ету 
диалогын жүзеге асыру мəселелері өте өзекті болып қала береді. 
Азаматтардың құқықтық санасын жəне құқықтық сауаттылығын дамыту саласында Қазақстан Респуб-

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Əлеуметтік жəне саяси ғылымдар» сериясы, №2(42) 2013 ж. 
65 
ликасының  Негізгі  мемлекеттік  саясатын  жүзеге  асырудың  іс-шаралар  жоспары  бойынша  Қазақстанда 
азаматтарды құқықтық ағартуды дамыту Стратегиясына байланысты жұмыс осындай ынтымақтастықтың 
мысалы  болып  табылады.  Ол  қазіргі  кезде  Қазақстан  үкіметіні  тарапынан  жұртшылықты  кең  түрде 
жұмылдыру арқылы іске асырылуда. 
Азаматтардың құқықтық санасын жəне құқықтық сауаттылығын дамытудың мемлекеттік саясаты-тек 
мемлекеттік биліктің барлық органдары мен жергілікті атқару органдары ғана емес, сонымен бірге маман-
дандырылған  заңгерлік  қоғамдастықтар,  заңгерлердің  қоғамдық  бірлестіктері,  азаматтық  қоғамның 
барлық құрылымдары қатысатын күрделі де ауқымды жұмыс. Ашық жəне тиімді өзараəрекет азаматтар-
дың конституциялық құқықтары мен еркіндіктерін жүзеге асырудың мызғымас негізін қалауға бағыттал-
ған [2]. Мемлекеттік саясатты жүзеге асыру барысында бөгеттерді мейлінше  жою, бір жағынан, мемле-
кеттік билік пен оның құрылымдары, мемлекттік емес органдар мен ұйымлардың,екінші жағынан, азамат-
тардың арасындағы диалогты «айқын» қылу қажет. 
Бүгінгі  таңда  біздің  елімізде  азаматтық  қоғам  əлсіз  көрніс  тапқанын  мойындау  керек,  оны  бірқатар 
факторлармен түсіндіруге болады. 
Біріншіден, қазіргі заманғы Қазақстанда бірегей ұлттық элита қалыптасқан жоқ. 
Қазіргі кезде біздің еліміздің барлық ұлттарының мүдделерін білдіре алатын өркениетті ұлт қана жеке 
мүдделерді  ортақ  мүдделердің  маңайына  топтастыра  алатын  субъект  бола  алады.  Бірак  ол  жоқ.  Үлкен 
жобаларды жүзеге асыру үшін қоғамға байланыста болу жетпейді. Өз түсінігіндегі өз мүдделерін қорғауға 
бағдарланған  қатал,  жаңа  жастар  өсіп  келе  жатыр,  10  жылдан  кейін  олар  қоғамда  басым  орынға  ие 
болады. 
 
1.
 
Большая актуальная политическая энциклопедия. - М., 2009. - С. 68-69. 
2.
 
Қазақстан Республикасының Конституциясы. - Астана, 2008. 
 
Резюме 
В  статье  рассматриваются  актуальные  вопросы  правовой  культуры  в  системе  ценностей  казахстанского 
общества, которые еше недостаточно изучены в научной литературе. Вместе с тем, уделено внимание и дискуссион-
ным вопросам. 
 
Summary 
In article topical issues of legal culture in system of values of the Kazakhstan society which are still insufficiently studied 
in scientific literature are considered. At the same time, the attention and to debatable questions is paid. 
 
ҚҰНДЫЛЫҚТАР ЖƏНЕ ОЛАРДЫҢ МƏДЕНИ-ТАРИХИ СИПАТЫ 
 
М.Н. Мусабеков – Абай атындағы ҚазҰПУ 
 
Адамның  əлемге  деген  құндылығының  жəне  құндылықтық  қатынасының  мəні  мəселесі  философия-
лық-дүниетанымдық  мəселе  ретінде  өткен  ХХ  ғасырдың  алғашқы  он  жылдығынан  бастап  талқыланып 
келе жатқанына қарамастан, бұл мəселе əлі күнге дейін пікір таластырып келеді.  
Бұл  жағдайды  құндылық  феноменінің  күрделі  сипатымен  түсіндіруге  болады.  Гегель  былай  деп 
жазған: «Анықталатын пəн неғұрлым бай болса, яғни, оның қарастыратын қырлары неғұрлым көп болса, 
оған  берілетін  анықтамалар  да  соғұрлым  əртүрлі  болмақ.  Демек,  мысалы,  өмір,  мемлекет  жəне  т.б. 
ұғымдарының көптеген анықтамалары бар» [1, 413 б.]. Осы тұрғыдан алып қарағанда, құндылық феноме-
нінің  де  көптеген  анықтамалары  бар.  Бірақ,  мəселе  анықтамалардың  өздерінде  емес.  Мəселе  олардың 
маңыздылығында  деп  Ф.Энгельс  пікір  білдірген.  Өмірге  анықтама  берген  кезде  ол  мынаны  атап  өтті: 
«Біздің өміріміздің анықтамасы, əрине, толығымен жеткіліксіз, өйткені ол өмірдің барлық құбылыстарын 
қамти  алмайды,  керісінше,  олардың  ішіндегі  жалпы  жəне  ең  қарапайым  құбылыстарымен  шектеледі. 
Ғылыми  қатынастағы  барлық  анықтамалардың  құндылығы  болмашы  ғана.  Өмір  туралы  шынайы  толық 
түсінікке ие болу үшін біз оның ең төменгіден ең биікке дейінгі көрінісінің түрлерін бақылауымыз қажет 
болар  еді.  Бірақ  үйреншікті  қолданыс  үшін  мұндай  анықтамалар  өте  ыңғайлы,  ал  кей  кезде  оларды 
қолданбау өте қиын; олардың шарасыз кемшіліктері есте сақталатындықтан, олар бізге зиян келтірмейді» 
[2, 84 б.]. Тағы да: «Ғылым үшін анықтаманың маңызы жоқ, өйткені олар үнемі жеткіліксіз болып тұрады. 
Бірден-бір нақты анықтама істің өзіндік мəнінің дамуы, ал бұл анықтама бола алмайды» [3, 634-635 бб.]. 
Бірақ, олардың алғашқы келтірілгеніндей, анықтамаларға жүгінбеу мүмкін емес.  
Біз  үшін  құндылық  мəнін  орынды  түсіну  қажет,  өйткені  мұнысыз  ерекше  рухани  құндылықтарды 
саралауға  көшу  мүмкін  емес.  Қолданыстағы  көптеген  концепциялардан  бағытты  қалай  табамыз?  Біздің 
алдымызда  келесі  міндет  тұр.  Құндылық  мəніне  берілген  негізгі  түсініктемелерді  саралап,  оның  ішінен 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Социологические и политические науки», №2(42), 2013 г. 
66 
біздің пікірімізше, ең тиімдісін (əрине, өз таңдауымызды негіздейміз) таңдау немесе өзіміздің түсініктеме-
мізді ұсыну қажет. Əрине, саралаудан бастаймыз. Бірақ, оны қалай жүзеге асыруға болады?  
Біздің пікірімізше, бір жағынан, құндылықтар мен контрқұндылықтардың жəне екінші жағынан, зат-
тардың арасында ешқандай да онтологиялық байланыс жоқ, М.М. Бахтиннің тілімен айтқанда, олар бір-
біріне трансгредиентті. Гартман былай деп пайымдайды: «Құндылықтардың өзіндік нақты болмысы бол-
майды» [4, 200 б.]. Олардың өзіндік болмысы толығымен идеалды. Заттар нақты болмыс саласына тиесілі. 
Бірақ, бұл олай емес екен. Н. фон Гартман былай деп жазады: «Құндылықтар құнды заттарға (игіліктерге) 
байланысты  ғана  емес,  сондай-ақ  оларды  жағымды  түрде  шарттастырады.  Дəл  осы  құндылықтардың 
арқасында, заттар – кең мағынада айтатын болсақ, əртүрлі нақты істер мен жағдайлар «игілік» сипатына 
ие, яғни құнды. Бұл тезисті Канттің тілімен айтсақ та болады: құндылықтар – істің қандай да бір қалпына 
қатынасы болса да, бұл игіліктің «ықтимал жағдайы» [5, 179 б.]. Бірақ мұндағы И.Канттың ілімімен жеңіл 
ғана  ұқсастықты  байқаймыз.  Классикалық  неміс  философиясының  негізін  қалаушының  пікірінше,  «кез 
келген  ықтимал  тəжірибенің  шарттары  субъектінің  сезімталдылығы  мен  парасаттылығының  априор-лы 
нысандары болып табылады. Бұлар – фон Гартманның құндылығы тəрізді ешқандай да онтологиялық фе-
номен емес, бұл трансцендентті сананың атрибуты (И.Кант онтологиялық нақтылық туралы кез келген пі-
кірді парасаттың дəлелдерін есепке алмайтын сананың адасушылығының – жемісі деп есептегені мəлім). 
Гартман құндылықтар əлемі мен нақты ақиқат əлемнің арасындағы тағы бір байланыстың аспектісін 
ашып  көрсетеді.  «Құндылықтар  нақтылықты  есепке  алғанда  емес,  «оның»  құндылығына  немесе  контр 
құндылығына  назар  аударғанда  ғана  сезіледі»  деп  жазады.  Субъектінің  қандай  да  бір  нақты  нəрсемен 
(затпен, əрекетпен, іс-қимылмен жəне т.б.) қақтығысқанда, оның құндылығын немесе контр құндылығын 
сезінуі  тəрізді  ерекше  «құнды  сезімінің»  бар  екендігі  туралы  айтып  отыр.  «Осының  есебінен,  –  деп 
жалғастырады  ол,  –  құндылықтың  өзін,  оған  қоса  əсер  алған  нақты  жағдайда  жетіспейтін  жерде  сезіне-
ді...». Сонымен қатар, мұндай жағдайларда құнды сезім құндылықтық «таза жəне жалпы түрінде сезінеді, 
өйткені  ол  өзінің  нақты  жүзеге  асуына  байланыссыз,  тіпті,  өзінің  жүзеге  аспағандығына  қарамастан, 
сезіну  үрдісіне  жəне  кез  келген  құнды  сезімге  байланыссыз  тіршілік  етеді.  Бір  сөзбен  айтқанда,  ол  оны 
идеалды  өзіндік  болмыс  күйінде  сезінеді»  [6,  602  б.]  деп  санайды  ол.  Демек,  Г.Риккерттің  ақиқат  пен 
құндылықты  байланыстыратын  мəні,  Н.Гартман  үшін  нақтылық  пен  құндылықтарды  байланыстыратын 
«адамгершілік сезім» болып табылады.  
Гартмандық құндылықтар концепциясының тағы бір аспектісін қарастыралық. М.Шелер тəрізді ол да 
құндылықтар иерархиясы мəселесін көтереді. «Эстетика» атты еңбегінде ол құндылықтардың иерархия-
лық  тұрғыдан  өзара  қатынасқан  алты  сыныбын  бөліп  көрсетеді.  «Құндылықтар,  –  деп  пайымдайды 
Гартман, – нақты өзіндік болмысқа ие емес» Олардың өзіндік болмысы тұтастай идеалды. Олар абсолютті 
жəне өзгеріссіз. Адамның құндылықтық санасы ғана өзгеруі мүмкін. М.Шелер тəрізді Гартман да құнды-
лықтар иерархиясы мəселесін көтереді. «Эстетика» атты еңбегінде ол иерархиялық тұрғыдан орналасқан 
құндылықтардың алты сыныбын бөліп көрсетеді.  
Құндылықтар концепциясының келесі түрі құндылықтарды тек адами, əлеуметтік-мəдени феномен ре-
тінде түсіндіретін концепцияларды біріктіреді. Олардың кейбіреуін қарастырайық. Д. фон Гильдебранд-
тың (1889-1977) іліміне назар аударайық. Өзінің құндылықтар концепциясын ол, негізінен, «Этика» атты 
еңбегінде баяндады, бірақ бұл тақырыпты өзінің басқа шығармаларында да қозғайды. Солардың біреуінде 
ол  былай  деп  жазған:  «…Менің  құндылықтар  туралы  түсінігім  Риккерттің  құндылықтар  философиясы 
деп аталатын философиясымен мүлдем байланысты емес. Менің түсінігім, тіпті, Шелердің «құндылық» 
ұғымынан  да  ерекшеленеді»  [7,  32  б.].  Өзінің  құндылықтар  теориясының  негізіне  фон  Гильдебранд 
маңыздылық ұғымын кіргізеді. Құндылықтарды маңыздылық ұғымына жатқызады. Ол маңыздылықтың 
екі  түрін  бөліп  көрсетеді.  Мəселен,  бір  адамның  екінші  адамға  айтқан  қошеметі  субъективті  тұрғыдан 
ғана маңызды. Ал, мəселен, бір адамның екінші адамды кешіру актісі өздігінен-ақ маңызды. Гильдебранд-
тың пікірінше, маңыздылықтың бірінші түрі қанағаттанушылыққа бөлейді, екіншісінде болса құндылық 
бар.  Гильдебранд  «құндылық  бізге  əсер  ету-етпеуіне  байланыссыз-ақ  маңыздылыққа  ие»  [8,  45  б.]  деп 
пайымдайды. 
Демек,  құндылық  –  бұл  өздігінен-ақ  маңызды.  Сонымен  қатар,  құндылық  пен  қанағаттанушылық 
əкелетіннің  арасындағы  айырмашыық  –  бұл  Гильдебрандтың  пікірінше,  дəрежесі  жағынан  емес,  мəні 
жағынан  ерекшелік  болып  табылады,  басқаша  айтқанда,  бұл  –  іргелі  айырмашылық.  Ол  былай  деп 
жазады: «Құндылық пен субъективті лəззаттың арасындағы айырмашылық мəнді болып табылады жəне 
оған əртүрлі екі мағыналық мазмұн сəйкес келеді деген дəлел, ең алдымен, жағымдылықтың қызықтыр-
ғыштығы мен құндылықтықң талабы арасындағы қақтығыстан көрініс табады». Осы жерде ол құнды-
лық  пен  небəрі  субъективті  лəззаттың  арасындағы  маңызды  айырмашылықты  байқамағандығы  үшін 
Шелерді жазғырады. 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Əлеуметтік жəне саяси ғылымдар» сериясы, №2(42) 2013 ж. 
67 
Лəззатпен жəне құндылықпен қатар, Д. фон Гильдебранд тағы объективті игілікті де бөліп көрсетеді. 
Құндылық пен субъективті лəззаттың арасындағы тəрізді, объективті игілік пен таза субъективті лəззат-
тың  арасында,  оның  пікірінше,  мəнді  айырмашылық  бар.  Объективті  игілік  құндылықтық  болжайды, 
бірақ, сонымен қатар, одан ерекшеленеді дейді ол. «Демек, – деп жазады ол, – адамның объективті игілі-
гін  құндылықтар  ұғымынан  ғана  емес,  сондай-ақ  таза  субъективті  лəззат  ұғымынан  да  ажырата  білу 
керек». «Сонымен, – деп қорытындылайды философ, – біздің байқағанымыз: құндылық, адамның объек-
тивті игілігі жəне таза субъективті лəззат біздің уəжімізде айтарлықтай əртүрлі үш маңыздылықты көрсе-
теді;  керісінше,  тікелей  жəне  жанама  маңыздылықтың  арасындағы  айырмашылықтың  маңыздылық 
объектіге қалайша тиесілі деген мəселеге қатынасы бар. Демек, бұл екі айырмашылық қиылысады». 
Д. Фон Гильдебранд құндылықтар мəртебесі туралы мəселені де көтереді. Оның пкірінше, лəззат алу – 
субъективті феномен, оны тек жеке индивид қана басынан кешіре алады. Тіпті, егер оны бірнеше индивид 
бір уақытта басынан кешіретін болса да, олардың əрқайсысы əртүрлі əсерде болады. Игілік лəззат алудан 
жоғары,  өйткені  ол  жеке  бір  ғана  индивид  үшін  тіршілік  етіп,  бір  индивидті  ғана  əсерге  бөлемейді, 
сондай-ақ  индивидке  жəне  көптеген  индивидтерге  қатысты  объективті  дейді  Гильдебранд.  Құндылық 
мəселесі де осыған ұқсас дейді Гильдебранд: «құндылық кез келген мағынада объективті. Ол объективті, 
өйткені  біздің  құндылық  деп  отырған  объектінің  шынайы  қасиеті  болып  табылады.  Объект,  тіпті,  кез 
келген уəжділіктен тыс құндылыққа ие. Ол оның мағыналық мазмұнының мəнін құрайтын деңгейде оған 
тиесілі. Оны біздің қалауымыз бен ерігімізде бар объектінің салыстырмалы аспектісі ретінде ғана түсінді-
ру мүлдем мүмкін емес». Сондай-ақ Гильдебранд объективті игіліктен жоғары құндылықтарға басымды-
лық береді. «Құндылық, – деп жазады ол, – алғашқы шындық болып табылады» [8, 117 б.]. Оның пікірін-
ше, оның мұндай шындығы басқа ешнəрсеге тиесілі емес.  
Д. фон Гильдебранд құндылықтық əлеуметтік-мəдени ақиқаттың шектеулі саласы ретінде түсіндіреді, 
соған  қарамастан,  олардың  тіршілік  етуіндегі  Құдайдың  əлдебір  рөлін  мойындайды,  сондықтан  құнды-
лықтың шынайы пайда болуы туралы сұрақ туындайды. Бірақ Гильдебранд бұл сұрақты мағынасыз деп 
есептейді. Ал бұл оның концепциясының айқын кемшілігі. Басқа концепцияларға назар аударайық.  
1960 жылдары кеңес философиясында құндылықтар мəселесі талқылана бастады. 1960 ж. ленинград-
тық  философ  В.П.  Тугаринов  «О  ценностях  жизни  и  культуры»  (қараң.:  [9])  кітабын,  ал  1965  ж.  – 
«Проблема ценностей в марксистской философии» (қараң.: [10]) монографиясын басып шығарды. Бұдан 
бір  жыл  бұрын  украиндық  философ  В.А.  Василенко  украин  тілінде  «Ценность  и  оценка»  (қараң.:  [11]) 
кітабын басып шығарды, ал 1965 ж. Тбилисиде «маркстік-лениндік философиядағы құндылықтар мəселе-
сі  жөніндегі  симпозиум»  өтті.  Тағы  бір  атап  өтетініміз,  1966  ж.  «Наука»  орталық  баспасы  «Проблема 
ценности  в  философии»  [12]  атты  ұжымдық  монографияны  басып  шығарды,  оған  көптеген  мамандар 
қатысты.  Жоғарыда  аталған  кітаптарда  жəне  жоғарыда  атаған  симпозиумда  құндылықтардың  мəні 
мəселесімен қатар, негізінде, батыс («буржуазиялық» деп аталатын) философиясында əзірленген құнды-
лықтар теориясы (аксиология) маркстік-лениндік философиямен қаншалықты үйлеседі деген мəселе аса 
күшті талқыланғандығын атап өткен жөн. «Құндылықтардың маркстік теориясының» жақтаушылары да, 
қарсыластары да пайда болды. Маркстік философияға аксиологияны енгізуді ұмтылуға этика саласының 
атақты кеңестік маманы О.Г. Дробницкий сынмен қарады. Ол былай деп жазды: «Маркстік аксиология-
ның» жақтаушылары, əрине, көптеген əртүрлі теориялар ұсынған буржуазды аксиологияның төрттен үш 
ширек ғасыр бойы дамып келе жатқандығына көзді жұмып қарай алмайды, осыған байланысты құнды-
лықтардың идеалистік концепцияларын материалистік тұрғыдан сынау міндеті пайда болады. Бірақ олар 
бұл міндетті буржуазды аксиологияның жеке ережелерінің қателігін көрсету жəне «түзету» деп түсінеді, 
ал аксиология жəне оның əлеуметтік алғышарттарының генезисін, құндылық мəселесін көтеру тəсілінен 
көрініс тапқан зиянды əдістемесіне тəн сынды талдау əлі жүзеге аспаған қалпында. Жəне мəселені көтеру 
көп  жағынан  ұқсас,  тарихи-философиялық  тəжірибені  есепке  алудан  көре  алмау  ретімен  бас  тартқан 
авторлар  құндылықтар  теориясын  «жалпыға  мəлім  дəлелдерді»  тікелей  жинастыра  отырып,  бос  жерге 
құндылықтар  теориясын  құруды  бастайды,  олар  үшін  буржуазиялық  аксиологияның  сабақтары  ештеңе 
бермейтіндей  болып  көрінеді»  [13,  7  б.].  Өмір  оның  дұрыс  еместігін  көрсетті.  Құндылықтар  мəселесі 
кеңес философиясында, кейін посткеңестік философияда əзірленуді жалғастырды.  
Посткеңестік  қазақстандық  философияда  К.А.  Абишев  пен  А.К.  Абишева  құндылықтар  мəселесіне 
айтарлықтай  назар  аударған.  Олардың  ұстанымдары  көп  жағынан  ұқсас.  К.А.  Абишев  Ф.Ницшенің 
құндылықтар мəселесін зерттеуге қосқан үлесін жоғары бағалайды. Оның пікірінше, «оның құндылықтар 
деп атаған негізгі маңызды көрсеткіштерін толығымен сенімді деп санауға болады, жалпы ол дəл айтқан». 
Мəселе осыны дамытуда болып тұр. К.А. Абишевтің өзі құндылықтықң арнайы анықтамасын бермейді, 
бірақ,  былайша  айтқанда,  жанама  анықтамалар  береді.  Мəселен,  ол  былай  деп  жазады:  «құндылық  деп 

Вестник КазНПУ им. Абая, серия «Социологические и политические науки», №2(42), 2013 г. 
68 
əлемдегі  адам  болмысының  белгілі  бір  тəсілін  немесе  адамның  əлемге  деген  қатынасының  белгілі  бір 
тəсілін  атауға  болады»  [14,  208  б.].  А.К.  Абишева  да  осыған  ұқсас  пайымдама  жасайды.  Ол  былай  деп 
жазады:  «Құндылықтарды  идеямен  көрсетуге,  логикалық  тұрғыдан  негіздеуге,  оның  мазмұнынан 
туындайтын барлық салдарын дамытуға болады, бірақ олардың өздері идеяның мəні емес, ал оны өмірдің, 
өмір  салтының  немесе  адам  болмысының  əлемдегі  белгілі  бір  тəсілі  ретінде  сипаттауға  болатындығы  – 
бұл  əлемге  қатысты  тəсіл».  Абишева  да  құндылықтарға  арнайы  анықтама  бермейді.  Мəселен,  ол  былай 
деп жазады: «Дəуірдің идеясы, қандай да бір мəдениеттің рухы, халықтың рухы деген атауларға немесе 
тағы  да  басқаша  атауларға  «құндылық»  терминін  қолдану  анағұрлым  үйлесімді»  [15,  140-б.].  Бірақ  бұл 
анықтама  емес,  небəрі  жанама  сипаттама.  Екі  автордың  да  құндылық  адамның  «ішкі  рухани  əлемінің 
өзегін»  құрайды  жəне  мəдениеттің  «мəндік  орталығы»,  адамдардың  таңдаған  нақты  құндылықтары 
адамдардың  барлық  қарым-қатынастарын,  іс-əрекеттерін  жəне  əрекеттерін  «тізіп  көрсетеді»,  уəждеме 
үрдісіне жəне мақсатты болжауға ұласады.  
 
1. Гегель Г.В. Ф. Энциклопедия философских наук – В 3-х т. – Т. 1. Наука логики. – М.: Мысль, 1974. – 452 с. 
2.  Энгельс  Ф.  Анти-Дюринг.  Переворот  в  науке,  произведённый  господином  Евгением  Дюрингом  //  Маркс  К., 
Энгельс Ф. Сочинения. – Изд. 2-е. – Т. 20. – М.: Политиздат, 1961. – С. 1 – 338. 
3.  Энгельс  Ф.  Материалы  к  «Анти-Дюрингу»  //Маркс  К.,  Энгельс  Ф.  Сочинения.  –  Изд.  2-е.  –  Т.  20.  –  М.: 
Политиздат, 1961. – С. 629 – 676. 
4.  Гартман  Н.  Проблема  духовного  бытия.  Исследования  к  обоснованию  философии  истории  и  наук  о  духе 
//Культурология. ХХ век. – Антология. – М.: Юристъ, 1995. – С. 608 – 648. 
5. Гартман Н. Этика. – СПб.: «Владимир Даль», 2002. – 707 с. 
6. Гартман Н. К основоположению онтологии. – СПб.: Наука, 2003. – 639 с. 
7. Гильдебранд Д. фон. Метафизика любви. – СПб.: Алетейя; ТО «Ступени», 1999. – 628 с. 
8. Гильдебранд Д. фон. Этика. – СПб.: Алетейя, 2001. – 569 с. 
9. Тугаринов В. П. Проблема ценностей в марксистской философии. – М.: Мысль, 1965.  
10. Василенко В. О. Цінність і оцінка. –Київ: Наукова думка, 1964. – 160 с. 
11. Проблема ценности в философии. – М.; Л.: Наука, 1966. – 261 с. 
12. Дробницкий О. Г. Человек, его отношение к окружающему миру и проблема ценности //Человек в социалисти-
ческом и буржуазном обществе. Симпозиум. Доклады и сообщения. – М.: ИФ АН СССР, 1966. – С. 3-27. 
13. Чавчавадзе Н. З. Культура и ценности. – Тбилиси: Мецниереба, 1984. – 171 с. 
14. Абишева А. К. О понятии «ценность» //Вопросы философии. – 2002. – 3. – С. 139 – 146. 
15.  Батищев  Г.  С.  Диалектика  как  логика  мировоззрения  целостно  развитого  человека  //Материалистическая 
диалектика как логика. – Алма-Ата: Наука, 1979. – С. 113-122. 
 

жүктеу 5.08 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет