Х а б а р л а р ы известия



жүктеу 5.08 Kb.

бет14/27
Дата22.04.2017
өлшемі5.08 Kb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   27

 
Зерзаттары жəне əдістері 
 
Оңтүстік  Қазақстан  облысының  қаракөл  қой  шаруашылықтарында,  түрлі-түсті 2-3 күндік 
қозыларының жүн талшықтарында меланин пигменттінің таралуын микроскопиялық жəне жүндегі 
меланин құрамы ЭПР-спектрометриялық əдіспен зерттелді [8, 9]. 
ЭПР-спектрометриялық  əдіс  жоғары  өнімді,  яғни  жалпы  көп  мөлшерлі  зерттеулерді  жүйелі 
түрде  өткізуге  мүмкіндік  беріп,  радиотехникалық  сипатқа  ие.  Сондықтан,  жүннің  нұсқалары 
бұзылмай,  келесі  микроскопиялық  жəне  т.б.  қосымша  зерттеулерде  қолданыла  береді.  Зерттеуге 
қолданған  əдістер  алдыңғы  мақалада  қарастырылған («Объективті  мəліметтерге  негізділген 
қарақөл қой түр-түсінің фенетикалық жіктелуі») [9], бұл мақалада сол зерттеу барысында алынған 
түстер арасындағы алшақтық үлгілердің мəліметтері қарастырылады. 
 
Нəтижелері жəне оларды талдау 
 
Біртүсті,  бірақ  əртүрлі  жолмен  іріктелген  жұптардан  туған  қозыларды  бонитировкалауда 
жіберілген  фенетиптік  қателердің  бетін  ашу  үшін  түстерді  жіктеудің  сандық  жүйесі,  сондай-ақ, 
бояу түсі əртүрлі қозыларға тəн тиісті топтардың параметрлерінің өзгергіштігінің орташа маңызы 
мен  диапазоны  қаншалықты  үйлесімді  екенін  талдауда  фенетикалық  жіктеу  мəліметтеріне 
негізделдік [9]. Алынған мəліметтер кестеде берілген.  

ISSN 2224-5308
 
                                                                               Серия биологическая и медицинская. № 3. 2015 
 
 
79 
Бонитировкада кездесетін алшақтық жəне елтірінің түр-түсі жөніндегі объективті мəліметтер 
 
Конв./үлгіл. 
№ 
 
 
Сараптау  
(бонитировка) 
 
 
Объективті 
мəліметтер 
формуламен 
 
Сараптаудағы 
алшақтық 
жөніндегі 
мəліметтер 
Сараптауда жіберілген қателіктің 
себептері жəне түр-түске біз берген 
анықтама 
 
1 2 3 


150/9150 
Қола реңді (сұрх. х бұх.) LG  C-2-1 
«Будан сұр» қолданылып жүрген жіктеуде 
жоқ 
170/9458 
Сарғылтым (сұрх. х бұх.) LGP  Р-4; I
0
-2 
«Будан сұр» қолданылып жүрген жіктеуде 
жоқ 
161/9699 
Алтын реңді (сұрх. х бұх.) (L) 

Р-13; I
0
-12; 
С-0 
Ұшы қысқа, қысқа өтпелі аймақ алтын 
түсті сұрға ұқсайды. «Қамбар сұр». 
121/9808 
Алмас реңді (сұрх. х бұх.) RL 
R-2; 
G-0 
Жүн талшығының ұшы ақ болғандықтан 
алақулалық нашар көрінеді. Бұл 
«Алақұлалы сұрхандария сұры». 
162/9239 
Түтін түстес (сұрх. х бұх.) GP 
I
0
-19 
Жалпы қолданылып жүрген жіктеуде жоқ. 
«Түтін түстес қамбар». 
9/9824 
Қола реңді (сұрх. х бұх.) LP  P-13; 
I
0
-16 
Жүн талшығының негізінде пигмент 
жоғары мөлшерде, ақ ұш анық көрінеді. 
«Сұр-қамбар». 
109/9930 
Өрікгүл (ққс х ққс) L 
(P) 
I
0
-18; P-7 
Пигмент жүн тал-шығының негізінде өте 
жоғары, ақ ұш айқын көрінеді. «Сұр-
қамбар». 
99/6956 
Болат (ққс х ққс) RL 
R-2 
Болат түсті жүн талшығында ала-құлалық 
нашар байқалады. «Ала-құлалы қарақал-
пақ сұры». 
202/4332 
Қызғылт (кор. х бұх.) RLGP 
G-2; 
L-2 
Белгілі атауы жоқ. «Сарғылтым гүлі сұр». 
1-кестенің 3-бөлігінде: R – алақұлалық, L – жүннің  ақ  ұшы, G-меланоциттер  тармақтары  түзелуінің  тежелуі 
себебінен  жүн  талшығында  ірі-ірі  «үйінді»  түрінде  кездеседі, P – меланин  синтезінде  феомеланин  компонентінің 
көбейгенін көрсетеді.  
4-бөлігіндегі сандық көрсеткіштер былайша келтірілген: I
0
 – ЭПР сигналдың қарқындылығы қара түске I
0
 орта-
ша пайызын шаққандағы есебімен, Р – а/в пайыз ЭПР-сигнал шыңдарындағы қосымша «а» мен негізгі «в»-ның биік-
терінің қатынасы, R – ала-құла, яғни бүтіндей ақ жүн талшықтарының қосындысы, G – жүн талшығының бойындағы 
меланин  дисперсиясының  дəрежесі, L – қылшық  жүннің  ақшыл  ұшының  ұзындығы, Z – жүн  талшығының  өтпелі 
аймағының ұзындығы.  
  
Кестеде  көрсетілгендей  сұр  түстерді  (сұрхандариялық  х  бұхарлық)  будандастырылғаннан 
алған  қозылардың  ішінде,  бонитировка  кезінде  № 150, № 149 жəне  № 144 үлгілер,  қола  түстес 
сұрхандариялық  сұрға  жатқызылған  қозылар  үлгілерінде  объективті  əдіспен  зерттегенде  шыққан 
тегінің  екі  жағынан  да  берілген  жеке  бір  белгілердің  бар  екені  анықталды.  Бір  жағынан,  феоме-
ланин  сұрхандария  сұрына  тəн  болса,  екінші  жағынан  меланин  дисперсиясының  төмендігі  бұхар 
сұрына тəн. Бұл əрекет біртектес сұрлардан алынған көп үлгілердің фенотипінің ешқайсысына сай 
келмейтінін  көрсетеді.  Осыған  байланысты  осындай  əрекеттен  пайда  болған  сұрлардың  белгіле-
рінің  фенотипін  көрсету  үшін  бұларға  арнаулы  ат  қою  керек  сияқты.  Біз  оны  «будан  сұр»  деп 
атауды ұсынамыз. Фендердің бірлесуін мынандай формуламен жазуға болады: LG. 
Сарғылтым түсті № 170 үлгі қозылардың, меланин типі (Р-феомеланин) сұрхандария сұрына, 
ал  дисперсия  сипаты  (тармақталмаған  меланоциті G фені  көрінеді)  бұхар  сұрына  сай  келеді. 
Қарқындылығы (I
0
)  сарғылтым  түске  сай  келмейді,  бірақ  күлгін  реңді  бұхар  немесе  сұрхандария 
сұрына ұқсас. 
Шын  мəнінде  бұл  түстің  жаңа  түрі,  мүмкін  өзгеше  сұрхандария  жəне  бұхар  сұрларының 
арасынан туған араласпа. 
Басқаша  айтқанда,  бұл  сұрхандария  сұры.  Оның  жағдайында  тармақталмаған  меланоциті G 
фені көрінеді немесе бұл күлгін реңді сұр (бұхар), ондағы меланин типі сұрхандария сұр меланинін 
типіне  өзгерген,  яғни  бұл  сұрхандария  жəне  бұхар  сұрлары  арасындағы  ауыспалы  «будан  сұр». 
Формуласы LGP. 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
80  
Ашық  қамбардың  бір  түріне  жатқызылған  сарғылтым  түсті  елтірінің  үлгіге  алған  жүн  тал-
шықтары меланин дисперсиясы жағынан нағыз қамбардан айқын өзгеше болып шықты. Олардағы 
дисперсия бұхар сұрындағыдай, яғни меланосомы сирек ұсақтардан жəне үлкен үйінділер кездесті. 
Рас,  бұхар  сұры  мен  сарғылтым  түстілердің  төмен  дисперсиясын  нақтылап  қарағанда  бір-біріне 
ұқсамайтын болып шықты. Бұхар сұрында пигмент үйінділері қыртыс қабатқа жайылып түседі де, 
сарғылтым түсті үйінділер өзегінің ортасында жəне қыртыс қабатында да кездеседі. Бұл сарғылтым 
түсті  елтіріде  бұхар  сұрына  қарағанда  жалпы  меланиннің  аздығынан  болуы  ықтимал.  Бұхар 
сұрындағы  орта  жəне  жіңішке  жүн  талшықтарының  өзегі  жетілмеген  болуы  мүмкін,  ал  кейбір 
сарғылтым  елтірілерде  қыртыс  қабаты  жетілмеген  болуы  мүмкін.  Сондықтан,  қыртыс  қабатында 
ірі меланоциті көп болмайды. Кейде олар жақсы жетілген өзекте де аз болады. 
Бонитировка кезінде əртектес бұхар сұрының жұбынан алынған № 121-9808 үлгі бұхар сұрына 
жататын, «алмас»  реңге  жатқызылған.  Оның  белгілері:  қарқындылығының  төмендігі (I

= 29 %), 
феомеланин  жоқтығы  жəне  ала-құлалағын  білдірмейтін  қысқа  ақ  ұштары.  Түтін  түстелігі  бұхар 
сұрындағы  сияқты  ақ  ұштары  мүмкін  жасайды.  Меланин  дисперсиясы  жоғары,  яғни (G = 0). 
Сонымен, феокомпоненттің жоқтығынан басқа бұл үлгі бұхар сұрына ұқсамайды. Атауы RL «Ала-
құлалы сұрхандариялық сұр». 
Қоңыр түсті жəне бұхар сұрын жұптастырғанда да белгілердің өздігінше араласуы байқалады. 
№ 202 жəне  № 203 бонитировкалардағы  елтірі  гулигазға  жатқызылады,  жеделдігі  жəне  феомела-
нині жөнінен  жəне  ақ қылдарына қарай бұл үлгі гулигазға  ұқсайды,  яғни  жеделдігі  I
0
–6 % төмен 
болған  жағдайда  феомеланин  мол  болады – 16,2-16,7 %. Соның  өзінде  ақшыл  елтірідегілей 
дисперсия (G–2-1) төмен  болады.  Ұзын  ақ  ұшы  гулигазға  тəн  емес (L–2), (Z–2-1). Формуласы 
RLGP–сарғылтым гулисур. 
Алынған  мəліметтер  фендердің  үйлесуі  (комбинациясы)  тəуелді  болмайтынын  көрсетеді,  ол 
будан ұрпағынан шыққан сұрдың түрлі топтарына тəн. 
Қаракөл  қой  мал  шаруашылығында  генетика-селекциялық  жұмыста  қозылардың  түсін  тек 
қолданып  жүрген  «товарлық»  органолептикалық-бонитировкалық  жіктелуге  қосымша  фенети-
калық құрал-саймандар арқылы жіктелуде ескеру керек екені келтіріледі. 
 
ƏДЕБИЕТ 
 
[1] Омбаев Ə.М. Қаракөл қойы. – Алматы: Бастау, 2008. – 252 б. 
[2] Минина И.С. Генетика окраски кроликов // Кролиководство, звероводство. – М., 1989. – № 5. – С. 8-10. 
[3]  Прасолова  Л.А.  Феногенетический  анализ  окраски  «подпалов»  у  серебристо-черных  лисиц,  возникающих  в 
процессе доместикации // Тез. докл. 3 шк. семинар генетики и селекции животных. – М.: Изд. СО АН СССР, 1989. – № 2. 
– С. 36-37. 
[4] Гигинейшвили Н.С., Укбаев Х.И. Внутрипородное скрещивание двух типов суров // Овцеводство. – М.: Колос, 
1983. – № 4. – С. 31-32.  
[5]  Алиев  Г.А.,  Рачковский  М.Л.  Пигментация  шерсти  таджикских  овец // Зоотехния. – М.:  ВО  Агропромиздат, 
1989. – № 9. – С. 167-188. 
[6]  Adalsteinsson S. Inheritance of colours, fur characteristics and skin quality traits in North European sheep breeds. 
XXXIII Annual Meeting EAAP. – Leningrad, 1982. – Р. 3-17. 
[7] Всеволодов Э.Б. Пигментация волос каракульских ягнят. – Алматы, 1995. – 109 с. 
[8] Лаханова К.М. Қаракөл қойы түр-түсінің реңделуі. 2008. – 138 б. 
[9] Лаханова К.М., Алпамысова А. Объективті мəліметтерге негізделген қаракөл қой түр-түсінің фенетикалық жік-
телуі // ҚР Ұлттық Ғылым Академиясының Хабарлары. Биология жəне медицина сериясы. – Алматы, 2013. – № 3 (297). – 
60-65 б. 
 
REFERENCES 
 
[1] Ombayev A.M. Karakul sheeps. Almaty: Bastau, 2008. 252 p. (in Kaz.). 
[2] Minina I.S. Genetika okraski krolikov (Genetics of coloring of rabbits). Krolikovodstvo, zverovodstvo. Moscow, 1989. 
№5. P. 8-10. (in Russ.). 
[3] Praslova L.A. Fenogeneticheskii analiz okraski “podpalov” u serebristo-chyornykh lisits, voznikayushikh v protsesse 
domestikatsii (Phenogenetics analysis of the color "tan" silver foxes arising in the process of domestication). Tez.dokl. seminar 
genetiki i selektsii zhivotnykh. Moscow: Izd. SO AN SSSR, 1989. N 2. P. 36-37. (in Russ.). 
[4] Gigineishvili N.S., Ukbayev Kh.I. Vnutriporodnoye skreshivaniye dvukh tipov surov (Intra pedigree crossing of two 
types of Surs). Ovtsevodstvo. Moscow: Kolos, 1983. N 4. P. 31-32. (in Russ.). 
[5] Aliyev G.A., Rachkovskii M.L. Pigmentatsiya shersti tadzhikskikh ovets (Pigmentation of hair of the Tajik sheep). Zoo-
tekhniya. Moscow: VO Agropromizdat, 1989. N 9. P. 167-188. (in Russ.). 

ISSN 2224-5308
 
                                                                               Серия биологическая и медицинская. № 3. 2015 
 
 
81 
[6] Adalsteinsson S. Inheritance of colours, fur characteristics and skin quality traits in North European sheep breeds. 
XXXIII Annual Meeting EAAP. Leningrad, 1982. P. 3-17. 
[7] Vsevolodov E.B. Pigmentatsiya volos karakul’skikh yagnyat (Pigmentation of hair of the Karakul lambs). Almaty, 1995. 
109 p. (in Russ.). 
[8] Lakhanova K.M. Okraska karakul’skikh ovets (Coloring of the Karakul sheep). Almaty, 2008. 138 p. (in Kaz.). 
[9] Lakhanova K.M., Alpamysova A. Feneticheskaya klassifikatsiya karakul’skikh yagnyat raznykh okrasok na osnove 
ob’yektivnykh issledovanii (Phenetic classification of Karakul lambs of different colors on the basis of objective research). 
Izvestiya NAN RK / seriya biologii i meditsiny. Almaty, 2013. N 3 (297). P. 60-65. (in Kaz.). 
 
ВЫЯВЛЕНИЕ ТИПИЧНЫХ ОШИБОК БОНИТИРОВКИ ПРИ ОПРЕДЕЛЕНИИ ОКРАСКИ 
КАРАКУЛЬСКИХ ЯГНЯТ НА ОСНОВЕ ФЕНЕТИЧЕСКОЙ КЛАССИФИКАЦИИ 
 
К. М. Лаханова
1
, Н. Ж. Елеугалиева
2
, А. К. Убайдуллаева
1
, А. М. Дуйсебекова
1
, Д. И. Ибрагимова

 
1
Международный казахско-турецский университет им. Х. А. Ясави, Туркестан, Казахстан,
 
2
Западно-Казахстанский аграрно-технический университет им. Жангир-хана, Уральск, Казахстан 
 
Ключевые слова: каракульские ягнята, масть, меланин, волосяной фолликул, фенетическая классифи-
кация, бонитировка. 
Аннотация. Целью работы является выявление типичных ошибок традиционной бонитировки, допол-
няя  органолептический  метод, обьективным  методом-биологической  классификации,  применяемый  в  опре-
деленных  условиях  в  оценке  качества  товара,  масти  каракулевых  ягнят.  Методика  работы:  распределение 
меланина шерстяных волокон 2-3 дневных каракулевых ягнят исследованы световым микроскопированием, а 
состав меланина - ЭПР-спектрометрическим методом. Расхождение между данными образцов, полученных 
объективными методами, указывает на отсутствие полных сходств в них. Объективные методы дают возмож-
ность выявить незначительные различия, и ввести систему классификаций. Применение результатов иссле-
дования  в  селекции  для  усовершенствования  определений  масти  шерстяных  волокон  каракулевых  ягнят 
имеют большую практическую значимость.  
 
Поступила 20.05.2015 г. 
 
 
 
 
N E W S 
OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN 
SERIES OF BIOLOGICAL AND MEDICAL 
 
ISSN 2224-5308 
Volume 3, Number 309 (2015), 81 – 86 
 
 
CHEMICAL COMPOSITION AND NUTRITIOUS VALUE  
OF THE TRADITIONAL NATIONAL DISH –  
CURT MADE OF SOUR MILK 
 
Z. A. Talkhanbayeva, A. M. Seytmetova  
 
H. A. Yasawi International Kazakh-Turkish university, Turkistan, Kazakhstan. 
E-mail: talkanbaeva_56@mail.ru, aiman.seitmetova@mail.ru  
 
Keywords: protein, fats, carbohydrates, a calorie, value. 
Abstract. This article deals with the vitamin fund, the main amino-acid and fatty acid indicators of a traditional 
national dish – Curt, made of sour milk, having almost significant results. Curt possesses a special chemical 
composition. For example, it is observed the high protein content, amount of ascorbic acid is at the level of 0,5 mg, 
availability of amino acid and nonsaturated linoleic fatty acids; the high content of mix of methionine + cysteine is 
92-94%, other essential amino acids is within 110-173%. It is of great importance at a lack of protein of an organism, 
filling up it with valuable nutrients for normal formation of biological and physiological functions. By results of 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
82  
researches it is possible to say that this dish is almost significant for improvement of a nutrition value and caloric 
content of structure of a diet. The obtained tabular data can be used in public and family places of food. The easy, 
optimum and rational method of its preparation is offered. We think that this national Kazakh dish will take the 
thorough place in our diet. 
 
 
ƏОЖ 636.2 
 
АЙРАННАН ДАЙЫНДАЛАТЫН ДƏСТҮРЛІ ҰЛТТЫҚ ТАҒАМ – 
ҚҰРТТЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫ ЖƏНЕ ҚОРЕКТІК МАҢЫЗЫ  
 
З. А. Талханбаева, А. М. Сейтметова  
 
Қ. А. Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті, Түркістан, Қазақстан  
 
Тірек сөздер: ақуыз, майлар, көмірсулар, аминқышқылдары, май қышқылдары, қуаттылық, аминқыш-
қылдық скор, құндылық.  
Аннотация.  Мақалада  айраннан  дайындалатын  дəстүрлі  ұлттық  құрт  тағамының  қуаттылығы,  дəру-
мендік қоры, аминқышқылдық жəне майқышқылдық құрамдастығының көрсеткіштері көрсетілген, нəтиже-
лері қолданбалы маңызды. Құрттың химиялық құрамы жағынан ерекшеліктері мол. Айталық, ақуыз мөлшері 
жоғары, аскорбин қышқылы 0,5 мг деңгейде, аминқышқылдары жəне қанықпаған линол майқышқылы арқы-
лы биологиялық құндылық танытады. Метионин+цистиннен (92-94 %) басқа эссенциалды аминқышқылдары 
жоғары скорымен мінезделеді (110-173 %). Ақуыз жетіспеушіліктен сақтануға үлкен септігін тигізеді. Ағза-
ның  биологиялық  жəне  физиологиялық  қызметін  қалыптастыруда  бағалы  қоректік  заттармен  қамтамасыз 
етуде алдыңғы қатардағылар санатында екендігі анықталды. Практикалық жағынан алғанда зерттеу нəтиже-
леріне сүйеніп, дастархан мəзірінің нəрлілік деңгейін жоғарылатуға толық мүмкіндік болады. Қоғамдық жəне 
жанұялық тамақтану орындарында зерттеу нəтижелері бойынша дайындалған кестелік мəліметтер пайдала-
нылады. Өте ұтымды жəне тиімділігі оңай əдіс. Сондықтан бұл дəстүрлі қазақтың асы əрі қарай да дастар-
ханнан өзіне лайықты орнын алады деуге толық негіз бар.  
 
Сүт негізінде айраннан дайындалатын дəстүрлі ұлттық тағамның тағы да біреуі – құрт. Құрт – 
стратегиялық тағам. Сардар И. Сарбасұлы [1] өзінің ғылыми мақаласында қазақ халқының ұлттық 
тағамдарынан  дайындалатын  «Сарбаз»  атты  əскерлік  астың  (паек)  қажеттілігіне  сенім  артады. 
Мұндай астың қоспалы түрінің дүниеге келуі сарбаздардың денсаулығын жақсартуға жəне ұлттық 
патриотизм сезімін көтеруге ықпал ететіндігін айтады. 
«Сарбаз»  құрғақ  асының  құрамына  кіретін  тағамдар – құрт,  ірімшік,  қауынқұрт,  қауынқақ, 
дəнді  дақылдардың  өнімдері  (мысалы  тары  талқаны,  арпа-бидай-жүгері  жармалы  ұнтағы),  кепті-
ріліп сүрленген ет, тұздалып дəмделген қарынмай, құрғақ жеміс өнімдері, пісте дəні. 
Осылардың арасынан құрт ерекше қасиетке ие, ол ұзақ мерзімді кепкен түрінде сақталынады. 
Нарық  кезеңіне  дейін  бұл  тағамды  сирек  пайдаланатын.  Қазіргі  уақытта  оны  жас-кəрі  демей 
барша  халық  тұтынады.  Ол  базарда,  қолда,  кез-келген  дүнгіршектерде,  азық-түлік  дүкендерінде 
сатылады.  Мұндай  жағдайды  байқаған  басқа  елден  келушілер  де  оған  қызығушылық  танытуда. 
Пайдаланылу əдісі ауызда конфет сорып жүргендей үрдіспен іске асырылады.  
Зерттеу  материалдары.  Біз  зерттеу  жұмысымызда  зерттеу  материалдары  ретінде  құрт  таға-
мын  алдық.  Құрттың  дайындалуы  өте  қарапайым,  ол  ашыған  айраннан  дайындалады.  Айран 
қазанда қайнап, суынан арылып, қоюланады. Аздап суыған соң ол дорбаға құйылады, сонда оның 
артық  суы  ағып  бітеді.  Қою  қалдықты  татымына  қарай  тұзбен  араластырып  болған  соң  түрлі 
əдіспен құрт дайындалады: екі алақан арасымен дөңгелек жаңғақ тəрізді етіп шығаруға болады, бір 
алақанға  салып  қысып  сопақшалауға  болады,  соңғы  жағдайда  құрт  сыртында  саусақтардың  ізі 
қалады.  Қандай  түрде  болмасын  өнім  құрт  деген  бір  ғана  атпен  аталады.  Шыптаға  жайып 
кептірілген құрт ұзақ уақыт (2-3 жылға дейін) сақталады [2, 3]. 
Зерттеу  əдістері.  Қазақ  Тағамтану  академиясының  базалық  зертханасында  нысанға  алынған 
құрттың құрамындағы ақуыз, май, көмірсу мөлшері жəне қуаттылығы анықталды.  
Құрттың  ақуызы  микро-Кьелдаль  əдісімен  анықталды [4-6]. Бұл  ретте  есептеу  коэффициен-              
ті  сүт  тағамдары  үшін 6,38 саны  алынды.  Майлардың  жалпы  мөлшері  Д.  И.  Кузнецов  пен                       
Н.  П.  Гришина  əдісі  арқылы  анықталды [7]. Көмірсулардың  жалпы  мөлшері  құрғақ  қалдық  пен 

ISSN 2224-5308
 
                                                                               Серия биологическая и медицинская. № 3. 2015 
 
 
83 
ақуыздың,  майдың  жəне  минерал  заттардың  арасындағы  айырмашылық  арқылы  есептелді. 
Тағамның  энергетикалық  құндылығы  ақуыз  бен  көмірсулардың  бір  грамм  мөлшерінен  бөлінетін 
жылу коэффициентімен есептелінді, ол 4,1 килокалорияға тең, ал майдың коэффициенті 9,3 ккал. 
Зерттеуден  алынған  деректер  кəдуілгі  статистикалық  тəсілмен  өңделініп,  компьютерлік 
бағдарламаның көмегімен іске асырылды [8]. 
Дəрумендердің  мөлшері:  В

(тиамин),  В

(рибофлавин)-флюорометриялық,  РР  (ниацин)-
химиялық, С, А, Е – колориметриялық тəсілдермен анықталды [9]. 
Зерттеу  нəтижелері.  Құрт  тағамының  қоректік  жəне  биологиялық  құндылығы  зерттелді. 
Қазақ Тағамтану академиясының базалық зертханасында нысанға алынған жоғарыда дайындалып 
көрсетілген кұрт тағамының ақуызы, майы, көмірсуы, қуаттылығы анықталды (1-кесте).  
 
1-кесте – Құрттың химиялық құрамы 
 
№ 
Химиялық құрам аттары 
Мөлшері, (100 г тағамда) 

Ақуыз, г 47,4±0,2 

Май, г 16,9±0,1 

Көмірсу, г 14,7±0,1 

Қуаттылық, ккал 401±1,7 
 
Құрттың тағамдық құрамдастығы жағынан 1-ші кестеде көрініп тұрғандай ерекшелігі жоғары. 
Ондағы ақуыз мөлшері – 47,4 г. Майлылығы бойынша – 16,9 г, ал көмірсу мөлшері – 14,7 г екендігі 
анықталды.  Тағамдық  қуаттылығын  анықтаушы  ақуыз,  май  жəне  көмірсу,  барлық  ұлттық 
тағамдардың  құндылықтарымен  салыстырғанда,  жоғары  болып  құрт  тағамында  анықталды.  Бұл 
көріністің  айрықша  аталып  өтуі  орынды,  себебі  ақуыз  жетіспеушіліктен  сақтануға  үлкен  септігін 
тигізеді. Өте ұтымды жəне тиімділігі оңай əдіс.  
 
2-кесте – Құрт тағамының дəрумендік көрсеткіштері 
 
№ 
Дəрумендер атауы 
Мөлшері, (мг/100 г өнімде) 

А 0,15±0,002 

β– каротин – 

Е 0,57±0,003 

В
1
 0,075±0,0003 

В
2
 0,35±0,003 

РР 0,37±0,002 

С 0,6±0,003 
 
Құрттың  дəрумендік  құндылығы 2-ші  кестеде  көрсетілгендей,  əжептеуір  орын  алып  тұр. 
Құрттың  аминқышқылдық  құрам  көрсеткіштері (3-кесте),  құрттың  күнделікті  тұтынылуын  ескер-
сек, оның ұтымды екендігі қуантады.  
 
3-кесте – Құрттың алмаспайтын аминқышқылдарының көрсеткіштері 
 
№ 
Алмаспайтын аминқышқылдары 
Мөлшері, (мг/100 г өнімде) 

Валин 1287±1,3 

Изолейцин 1300±1,2 

Лейцин 2405±1,4 

Лизин 1885±1,1 

Метионин 624±1,001 

Треонин 1040±0,7 

Триптофан 234±0,5 

Фенилаланин 1209±0,65 

Известия Национальной академии наук Республики Казахстан  
 
 
   
84  
Моно жəне көп қанықпаған майқышқылдары құртта анықталды, ал линол, керісінше, құрттан 
молырақ  көрінеді (0,95). Биологиялық  тұрғыдан  анықталған  зерттеулер  бойынша  организм  үшін 
аса  құнды  болып  олеин,  линол  жəне  линолен  қышқылдары  аталады.  Бұлар  көп  қанықпаған 
майқышқылдары тобына жатады. Көрсетілген май қышқылдарының арасынан айрықша құндысы – 
линол  қанықпаған  майы.  Себебі  одан  ағзада  биологиялық  маңызы  зор  арахидон  май  қышқылы 
түзіледі (4-кесте).  
 
4-кесте – Құрттың қанықпаған май қышқылдарының көрсеткіштері 
 
№ 
Қанықпаған май қышқылдары 
Мөлшері, (мг/100 г өнімде) 

Пальмитолеин 57±0,1 

Олеин 577±0,6 

Линол 95±0,15 

Линолен 2±0,08 
 
Құрт  туралы  ғылыми  деректерді  қорытып  айтқанда,  оның  өте  құнды  қоректік  заттармен 
толыққанды  екендігі  анықталды.  Құрт  күнделікті  тұтынылатын  тағам  қатарына  жататындықтан, 
ағза  жасушалары үшін  бұл өте маңызды  болып саналады. Сарбаздар үшін  де, И. Сарбасұлы  атап 
көрсеткендей, бірден-бір қажетті тағам – құрт. 
Құрттың  қолданысы  туралы  тарихи  дерек  те  бар  екен.  Айталық,  Ұлы  Отан  соғысы  кезінде 
қоршауда  болған  халыққа  жəне  сарбаздарға  ұшақтан  құрт  шашылған  екен.  Мұндай  деректі 
теледидар арқылы «Таңшолпан» хабарынан «Аналар ерлігі» айдарынан алынды (қазан, 2009 жыл). 
Зерттеу  нəтижесіндегі  алынған  мəліметтерді  қорытындылай  келе  баяндасақ,  дайындалған 
қазақ ұлттық тағамы құрттың химиялық құрамы, қоректік жəне биологиялық құндылығы алғаш рет 
зерттелініп,  тиісті  кестелер  жасақталды.  Аталған  ұлттық  сүт  тағамдарынан  жасалатын  құрттың 
протеиндік,  майлылық,  дəрумендік,  амин  жəне  майқышқылдық  құрамының  құндылығымен  ерек-
шелінеді.  Құрттың  химиялық  құрамы  да  сапалы  боп  есептелінеді.  Биологиялық  құнды  тағамдық 
өнімдер сырт көрінісі, дəмі жəне хош иістілігімен ғана емес, сонымен қатар, ағзаға қажетті алмас-
пайтын факторлардың болуымен де ерекшеленуі тиіс. Сондай талаптарды қанағаттандыра алатын 
сүт өнімінің бірі – құрт болып табылады. 
Біздің зерттеуімізде сондай-ақ, ұлттық тағамдардан ашытылған сүт өнімінен дайындалған құрт 
тағамының аминқышқылдық скоры анықталды (5-кесте). 
 
5-кесте – Құрт тағамының аминқышқылдық скоры 
 
№ 
Аминқышқылдар 
Мөлшері, % 

Валин 110 

Изолейцин 139 

Лейцин 147 

Лизин 147 

Метионин+цистеин 92 

Треонин 111 

Триптофан 100 

Фенилаланин+ Тирозин 173 

Шектеуші амин-қышқылдары 
мет+цис 

1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   27


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал