Гүлмира амангелдиева



жүктеу 68.18 Kb.
Pdf просмотр
Дата13.02.2017
өлшемі68.18 Kb.
#2731

Гүлмира АМАНГЕЛДИЕВА 

Қ а н ы ш  И м а н т а й ұ л ы 

С ә т б а е в - XX  ғ а с ы р д а 

көптеген, ғалымдарды же-

т е к т е п ғылым  ж о л ы н а 

әкелген, дарынды,  қ а з а қ 

д а л а с ы н д а ғ ы 

қ ұ з а р 

шыңға  ш ы қ қ а н ,  ғ ы л ы м 

өлшемі шеңберінен шы-

ғып, адамзаттың ой-өлемін 

қозғайтын биік дәрежег е 

жеткізгендіктен, оның жа-

рқын бейнесін XX ғасыр-

дың ойшыл ғұламалары-

ның  а р а с ы н а н  к ө р е м і з . 

Қ а н ы ш  С ә т б а е в т ы ң ба р 

болмысы, жан талабы, ар-

ман-мақсаты, азаматтық 

құштарлығы, ғылыми ар-

маны  б а р л ы қ  х а л ы қ т ы ң 

өркениетті өмірге  ж е т у 

жолына арналды. Дархан 

мінезі мен  ұлтына деген 

сүйіспеншілігінің арқасын-

да ол  д ү н и е ж ү з і л і к 

деңгейдегі ғалымдар  қата-

рына  қ о с ы л ы п , 

қ а з а қ 

елінің маңдайына біткен 

ш о қ  ж ұ л д ы з д а р ы н ы ң 

біріне айналды. 

Ғұлама ғалым,  қоғам 

қайраткері,  Қазақстан Рес-

п у б л и к а с ы н ы ң Ғылым 

Академиясының  ұйымда-

стырушысы, әрі тұңғыш 

президенті  Қаныш Иман-

тайұлын тек бір  қырынан 

ғана танимыз. Академик 

ғ а л ы м н ы ң өмірімен 

т е р е ң і р е к  т а н ы с у үшін 

Қ а р а ғ а н д ы 

қ а л а с ы н д а 

тұратын туыстары Күлтай 

Баязитқызы  ж ә н е Ғиная-

толла Назаров ағамен кез-

десуден түйген ойды ор-

таға салмақшымыз. 

-  Қаныш Имантайұлы 

Сәтбаев - әлемдік өредегі 

заңғайыр  т ұ л ғ а .  Қ а н ы ш 

Имантайұлын бүгінгі  ұрпа-

ғымен таныстыруда, әрі 

оның ғалым ретіндегі 

тұлғасын көркем әдебиет-

те сомдауда  а й ы р ы қ ш а 

еңбек сіңіріп жүрген Медеу 

Сәрсекенің орны бөлек. 

Қаныштың балалық шағы-

на ой жүгіртсек бір  қызық 

Қаныштың жиені Ғинаятолла Назаров пен 

қарындасы Күлтай Баязитқызы. 

ғыспен жақсы сыйластық-

та  б о л ғ а н д ы қ т а н  Қаны-

шқа соның көптеген септігі 

тиіп отырған. Оның азамат 

болып  қалыптасуына, ой-

өрісінің өсіп, мына дүние-

ге бейімделуіне Абай 

Құнанбаев, Шоқан Уәли-

ханов, Ыбырай Алтынса-

рин,  С ұ л т а н м а х м ұ т То-

р а й ғ ы р о в т а р д ы ң үлгілі 

өмірі мен еңбектері үлкен 

әсерін тигізді. Жастайы-

нан ізденімпаз  Қаныш, 

өзге тілді шығармаларды 

өз ана тіліне аударып, 

ғылымға жақын бет бұра 

бастаған. Бала  Қаныштың 

өмірге адам боп, өнегелі 

тұлға болуына ата-анасы, 

оқыған ортасы және сол 

заманның озық азаматта-

ры - туған ағасы Ғабдул-

ғазиз,  н е м е р е ағасы 

Әбікей  З е й і н ұ л ы мен 

Әбдікәрім  Ж ә м і ш ұ л ы 

үлкен әсер етті. Осы ата-

л а р ы м ы з 1937  ж ы л д ы ң 

ж а з ы қ с ы з 

қ ұ р б а н д а р ы 

болды. Ағаларының  қаза-

сы  Қ а н ы ш т ы ң  қабырға-

сын  қайыстырды, өз бола-

шағына көз жүгіртіп, 

терең ойлануына мәжбүр 

болды.  Қаныш Имантайұ-

лының өмірбаянының осы 

күңгірт, көлеңкелі жағы 

Шәмшиябану  Қанышқы-

зы Сәтбаеваның "Сәулелі 

әулет" атты кітабы жарық 

көргенше, ашық айтылма-

ды. Тіпті атасы Сәтбайдың 

Меккеге барған сапарында 

қажылықта дүние салған-

дығы да, сол кездегі 

кеңестік  и д е о л о г и я н ы 

ұстанғандардың кесірінен 

айтылмай келген. 

Қ а н ы ш  И м а н т а й ұ л ы 

Сәтбаев 1919 жылдан ба-

стап, студент кезінде жазу-

мен шұғылданған. 1924 

ж ы л ы 

қ а з а қ орт а 

мектептері үшін "Алгебра 

о қ у л ы ғ ы н " аяқтап, сол 

кездегі Білім халық комис-

сариатына бекіттіреді. 

нында мейірімді, жанның 

қ ұ т т ы  б а у ы р ы н д а ест і 

бала 

Қ а н ы ш .  К ү л ж а н 



апай кішкентай  Қанышқа 

екінші ана болды десек 

артық емес. Ол  Қаныштан 

бір кемшілік, не артықшы-

лық көргенде: "Ау, мұның 

кіндік шешесі мен ғой, 

өзіме тартқан" деп отыра-

ды екен. Кейін арада сан 

ы қ ы л ы м  ж ы л еткен соң 

Қ а н ы ш ағамы з еркелеп , 

ақ шашты Күлжан апасы-

ның алдына жантая кетіп: 

"Ал, апа, балаңа сақтаған 

нең бар" деп  қалжыңдай-

ды екен.  Қаныштың әкесі 

Имантай Сәтбаев түркі, 

шығыс тілінен хабары бар, 

ауыз әдебиетімен етене та-

ныс, аса сауатты кісі бол-

ған екен. Ол кісі Шоқан 

Уәлихановтың әкесі Шың-

дүние,  ж а з а р болсаң 

үлкен роман боп шығары 

хақ. Павлодар облысы, Ба-

я н а у ы л  а у д а н ы Теңдік 

а у ы л ы  А й р ы қ сайының 

ө р л е у жағасында 1899 

жылы 12 сәуірде дүниеге 

келген  Қаныш - өте ақыл-

ды болып өсті. Ш.Ш. 

Шокиннің мына сөзінен 

Қ а н ы ш т ы ң зеректігін 

аңғаруға болады: "Мені -

бір көргеннен жадына сақ-

тап  қалғыш мінезі талай 

таңдантты. Арада 10 жыл 

өтсе де бір  ұшырасқан 

адамды кеше кездескендей 

ұмытпайтын». 

Анасы Әлима Исақызы 

1904  ж ы л ы  к е н ж е с і 

Қаныш 5 жас қ а келгенде 

дүниеден озыпты. Иман-

тайдың бәйбішесі Нұрым 

Тасболатқызының алақа-


Өкінішке орай бұл іс орын-

далмады, яғни  ж а р ы қ қ а 

шықпады.  Қазір халықара-

лық  Қ.И.  С ә т б а е в  қоры 

ғалымның бұл еңбегін жа-

арыққа шығаруды көздеп, 

тиісті  ш а р а л а р жасауда 

деп естідік. Бұл іс жүзеге 

аспай  қалмаса игі еді. 

Ы. Оңаев бір естелігінде 

былай деген екен: "Қаже-

кеңнен кіші - біздер сияқ-

тылар ол кісінің тура атын 

атамай "Қаныш аға" деп, 

ал үлкендер болса көбінесе 

"Қанкеш" дейтін. Сол айт-

п а қ ш ы  Қ а н к е ш ағамыз 

ү л к е н  ш а ң ы р а қ т ы ң иесі 

болды. Ол  б а л а л а р ы н а 

қамқор әке болып, өнегелі 

тәлім-тәрбие бере білген. 

Ақберген ағамыз  Қаныш-

тың бірінші зайыбы Шари-

па Смағұлқызы Имантае-

вадан туған Ханиса  Қаны-

шқызы Сәтбаева медицина 

ғылымдарының докторы, 

профессор Шәмшиябану 

Қ а н ы ш қ ы з ы  С ә т б а е в а -

филология ғылымдарының 

докторы, профессор,  ҚР 

ғылымына еңбек сіңірген 

қайраткер,  Ұлттық Ғылым 

Академиясының Ш. Уәли-

ханов атындағы сыйлығы-

ның иегері, екінші зайыбы 

Таисия Алексеевна Кош-

кина - Сәтбаевадан туған 

Мейіз  Қанышқызы Сәтба-

ева - геология-минерология 

ғылымдарының докторы, 

Қ.И.  С ә т б а е в атындағ ы 

Ғылым Академиясы ин-

ститутының аға ғылыми 

қызметкері, Мәле ш атты 

ұлы 4  ж а с ы н д а ,  М ә р и я 

атты  қ ы з ы 21 жасында 

қ айты с болы п кеткен . 

Қ аны ш  т а м а ш а мінез-

құлқымен де, өзінің сұлу 

тұлғасымен де ерекше да-

р а л а н а т ы н . Ол  қамқор-

л ы ғ ы мен  құштарлығы, 

пайым-парасаты, келешек-

ке деген талпынысы мен 

қ а й с а р л ы ғ ы н ы ң , 

өжеттілігінің арқасында 

осындай биікке көтерілді. 

Ел есінде, жүрегінде тұр 

Қаныш ата бейнесі. Ол тек 

қазақ даласына ғана емес, 

бүкіл әлемге танылды. 

"Қаныш  С ә т б а е в ғылым 

мен өнеркәсіпті дамыту-

дағы барлық ынта-жігерін 

адамдарды жоқшылық пен 

кедейліктен, ауыр тұрмыс-

тан  құтқару үшін жұмса-

ды", - дейді К. Салықов. 

Қ. Имантайұлы  Қазақ-

станда жаңа индустрия-

лық  қоғамның  қалыптасуы-

на өлкедегі экономикалық-

әлеуметтік, мәдени жалпы 

қоғамдық іс-шараларға бар 

күш-жігер, ынтасымен ара-

дертке шалдығып,  қазақ-

тың  қоғам  қайраткері, ке-

меңгер ғалым болған аза-

матымыз академик  Қаныш 

Имантайұлы Сәтбаев 1964 

жылы 31  қаңтарда Мәске-

уде көз жұмды. Ғазиз 

ағаны 3 ақпанда Алматыда 

бүкіл халық  қайғырып, 

сүйікті  ұлын соңғы сапарға 

аттандырды. 

Қ а р а ғ а н д ы облысын -

дағы  қала  ҚР ҒА-ның гео-

логия институты, Жезқаз-

ған тау-кен комибинаты 

Қ аны ш есімімен аталды. 

Павлодар академигі  Қ.И. 

Сәтбаевтың мемориалдық 

мұражайының ашылғаны-

на 2002 жылы ақпан айын-

да 35  ж ы л толды. 1964 

жылы аудандық мәдениет 

үйінде арнайы бұрыш боп, 

жұмыс бастаған  ұйым Ал-

маты политехникалық ин-

ститутының студенттерінің 

ынта білдіруімен сол жылы 

мұражай болып ашылды. 

1989 жылы осы институт 

палдағымен таныстыратын 

-  т ү р л і 

қ ұ ж а т т а р ы , 

фотосуреттері, деректері 

ж ә н е  Қаныш Имантайұ-

лының тұтынған жеке зат-

тары  қ о й ы л ғ а н .  Ж а з ғ ы 

маусымда  Ж а с ы б а й ғ а 

келетін  қонақтар ғалым-

ның мұражайына соқпай 

кетпейді. Аудан көлемінде 

орналасқан мектеп оқушы-

лары,  к о л л е д ж , лицей 

студенттерін де айта кету 

орынды.  М ұ р а ж а й 

көрерменсіз тұл. Бүгінгі 

таңда  Қаныш Имантайұ-

лының  м е м о р и а л д ы қ 

м ұ р а ж а й ы  б о л у ы м е н 

қатар жастарды патриот-

тық рухта  т ә р б и е л е у г е 

өзінің туған өлкесіне деген 

сүйіспеншілікті арттыруға, 

Отанымыздың мақтаныш 

т ұ т а р азаматы болып 

қалыптасуына үлес  қосу-

да. 


2000  ж ы л д ы ң 1 

қ ы р к ү й е г і н д е 

Қ анке ш 

ағаның туған ауылында 

ғалымның есімі берілген 

жаңа мектеп ашылды. Бұл 

салтанатты тамашалануға 

1960 жылдан өзі салдырып 

кеткен мектептің түлектері 

әдейілеп шақырумен қаты-

сты. Сол мектепке ғалым-

ның  қызы  Ш ә м ш и я б а н у 

өзінен кейінгі  қалдырған 

мол  м ұ р а с ы н ы ң бір 

бөлшегін артында ие болып 

отырған еңбек  қайраткері, 

адал  ж а р ы Оразай 

Батырбековтің  қолдауымен 

осы кіндік  қаны тамған 

жері Теңдікке біз арқылы 

хабарласып, мектеп дирек-

торы Бегендік Әліпбайұлы 

арнайы машинамен барып, 

кітапханасынан кейінгі 

ұрпақтар үшін алып келген 

болатын. Алла  ж а з с а 

Қаныш пен  қызы Шәмши-

ябанудың халыққа әлі де 

т а р а л м а ғ а н кітаптары 

ж а р ы О. Батырбековтің 

қолдауымен жарық көреді. 

Ж е р  қойнауының "си-

қ ы р л ы  ж и һ а з ы н " 

көрегендікпен аша білген 

академик  Қ.И. Сәтбаев -

қ а з а қ  х а л қ ы ме н  қ а з а қ 

т а р и х ы н д а ғ ы зор  құбы-

лыс. Ол аса  к ө р н е к т і 

ғалым-геолог  қана емес, 

өз заманының әйгілі та-

рих зерттеушісі, әлемдік 

өреге көтерілген ойшыл 

ғұламасы. Оның өмірі мен 

қызметі шығыс айнасын-

дағы  ж а р ы қ  ж ұ л д ы з д а й 

ә р қ а ш а н  с ә у л е  ш а ш ы п 

т ұ р а т ы н  з а ң ғ а р  т ұ л ғ а 

әлемдік аренадан ешқа-

шан түспек емес.  Қаныш 

біздің  ж ү р е г і м і з д е . Ол 

ә л е м д і  т а ң қ а л д ы р ғ а н , 

өзінің бойындағы көпте 

к е з д е с п е й т і н  д а р а 

қасиетімен ерекшеленеді. 

100  ж ы л д ы қ мерейтойы-

ның ЮНЕСКО деңгейінде 

а т а л ы п өтілуі 

д ү н и е ж ү з і л і к  қауымның 

академик  Қ.И. Сәтбаевты 

тарих еншісіне кешер XX 

ғасырдың кемеңгер ғалы-

мы ретінде бағалап, оның 

р у х ы н а  т а ғ з ы м  е т у і н і ң 

айғағы. 


Елбасы Н.Ә. Назарба-

евтың сөзімен ойымызды 

түйіндесек: "ЮНЕСКО-

ның көмегімен бүкіл әлем-

ге еліміздің  ұлы перзенті-

нің өмірбаяны мен еңбек 

жолын, ғылыми бай мұра-

сын, даналығын уағыздау 

арқылы  қазақ халқын 

сүйікті республикамызды 

көрсете біліп, оның 

қасиетті топырағында 

Қаныштай алыптардың 

тұрғанын мақтан етейік. 

...Қаныш -  ұлт мақта-

нышы". 

алдына тұғыр тас  қойылса, 

1999 жылы ғалымның 100 

ж ы л д ы ғ ы н а орай 

ескерткіш орнатылып,  Қ.И. 

Сәтбаевтың есімі берілді. 

Жастарға рухани тәрбие 

беретін  м ұ р а ж а й 1967 

жылы ресми түрде ашыл-

ды. Типтік ғимаратта орна-

ласқан 552 шаршы метр 

жерді алып жатқан мұра-

жай  қорында 1284 тікелей 

сөреде орналасқан 2866 

жәдігер, 6 зал бар дейді ме-

мориалдық  м ұ р а ж а й д ы ң 

директоры Серік Мусин. 

Ш ә м ш и я б а н у  С ә т б а е в а -

ның кітаптары  Қаныш 

Сәтбаевтың томдарымен 

қамтылған. Оларда ғалым-

ның жастық кезінен, есею 

жылдарының, яғни ауыл 

мектебінен дәріс алуынан 

бастап,  ҚР ҒА-ның прези-

дент лауазымына тағайын-

далғанға дейінгі өмір бас-

ласты. Осы еңбектің нәрін 

де татты, сол арқылы шы-

мқай жетістіктерге жетсе де 

кейбір келеңсіз  ж а й л а р 

өкінішті күндері, пәле-жала-

ның жанына жара салған 

өміріне күнгей көлеңкесін 

түсірген сәттері де болды. 

"Жақсының артынан сөз 

ереді" демекші, сол негізсіз 

сөздерімен 1952-55 жылда-

ры идеологиялық сипат-

тағы кертартпалық бұрма-

л а у м е н ол, 

Қ аза қ ста н 

Ғылым Академиясының 

президенті 

қ ызметіне н 

шеттетілді.  Қашанда  қара-

ны ақ жеңеді дегендей 

ақиқат жеңіп, 1955 жылы 

Қаныш  ҚР Ғылым Акаде-

миясының президенті бо-

лып  қайта сайланды. Ол 

осы қызметте 14 жыл еңбек 

етті. 

Оның өмірінің соңғы 



сәттері  қиын өтті.  Қатты 

Азия Транзит. - 2003 . - №6. - 40-41 б. 




жүктеу 68.18 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет