География, биология, экология орта мектепте



жүктеу 0.83 Mb.
Pdf просмотр
бет1/9
Дата03.03.2017
өлшемі0.83 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9

ГЕОГРАФИЯ,  БИОЛОГИЯ,  ЭКОЛОГИЯ

ОРТА  МЕКТЕПТЕ

Республикалык ғылыми-адістсмелік журнал

2008 жылдан баетан шыгады

М> 4 (16)  » ірілде /  тамыз  • 2010



МАЗМҮНЫ

ЖОЕАРЫ ОКУ ОРЫНДАРЫНАН

Қ .М .  А к и а м б е то в а ,  А .  Б а й га л ы м .  Ж о н г а р   А л а та у ь ш ы н .  о р о г р а ф и я л ы к

сы зб асы   ж о п е   ф и з и к а л ы к -ге о гр а ф и я л ы қ   ж а ғ да й ы ..................................... 2

А К .  Д а м  снова,  Д . Б .   Д ж а р м у х а и б е то в а .  « Ж а л п ы   ж ертану»  пәні

сабақгарында  с а ты л а й   к о м п л е к с  ri  талдау  а д іс іе р ін   қ олд ану...................... 5

Ш . Т .   Абдреева,  Р .  Б айбурисв.  Э к о л о г и я л ы к   м о н и т о р и н г   ж э н е

о н ы ц   Кдзақ стан  іу р и з м ін с   о с с р і.......................................................................6

К .Т .  С аи аров, 

А . Н .   Р а х и м о в а .  Алакө л  к азанш ұ нісы ры ны н

т о п о н и м и к а с ы   және  оң ын  эк ол о ги я л ы қ   м ө с е л е л е р і................................... 8

Қ.  Туркменбаева.  Т у р и з м д е г і  кы зм еттің   басқару

п с и х о л о ш я с ы н ъ щ   е р е к ш е л ік т е р і..................................................................   11

МҮҒАЛІМ  ІС-ТӘЖІРИБЕСІНЕН

Е .Т .  М ы л ты қ баев.  А с т ы к   тұ кы мдастар  —  бағалы  а з ь о с ш к   ө сімдіктер.

(ертегі  сабақ )......................................................................................................   13

Р . К .   Күсебай.  Ө зендер  ( 6 - с ы я ы п ) .................................................................   15

Б .Б .  Д ж а н к у л о в а .  Халқ ы  м е н   елдері.  С олтү стік  А ф р и к а   елдері

(7 -с ы н ы п )............................................................................................................   16

К . П .   Ж ан ділдаев а.  Г е о г р а ф и я   сабағыңца  о й ь ш   э л е м е н л те рін

найдалануды н  т и ім д і  ж о л д а р ы ........................................................................   17

А .А х е т о в .  « А т м о сф е р а »   т а р а у ы н   қайталау  ( 6 - с ы н ы п ) ..............................   18

Қ .Ж .  Қ асымова.  Көлдер  ( 6 - с ы н ы т і) ..............................................................   20

К .  Ө ділханова.  О рталы қ   Қ а з а к с т а н ...............................................................  21

Р . А .   К е рім к у л о в а .  Г е о г р а ф и я л ы к   к а р т а ...................................................... 23

М . Г .   Ғымранова.  « Е с ір т к іс із   бодашақ»  а тты   ундеу  аясы нда 

ж а л п ы   м е м л е к е т т ік   « Б із  с а л а у а тты   өмірді  қ олдаймыз!»  такы ры бы вдағ ы  

ү гіт-насихат  с а л а у а тт ы л ы к   сабағ ы ................................................................ 23

ГУРИЗМ  ЖӘНЕ  ӨЛКЕТАНУ

Екі айда  1  рет шыгады  |

Г . М .   С О Л Т А Н Б Е К О П А

Б .К .  Б ал абасва.  А т ы р а у   о блы сы н ы ң   э к о н о м и к а л ы к

г е о гр а ф и я с ы   (к о р ы т ы н д ы   с а б а к ) ..................................................................   25

Ш . О .   Таласпаева.  Ш ығ ыс  К а за к с т а н   о б л ы с ы н ы ц   найцалы  к,;

А .  Ж а р ие в.  Ж е р г іл ік іі  ж е р ге   с а я х а т ........................................ | ......

I  педагоги 

ч

|<



зік

$

в



»

лоі


 

СЫНЫПТАН  ТЫС  ЖҮМЫС 



І

 

институт»



Б ,А ,  Н а гы м ето ва .  М е н ін   О т а н ы м   —  Қазақстан  (6 -сы ны п)  .... 

ft..,,.  29

А . Р .   А м а н к у л о в а .  Т ы н ы к   м ұ хиты на  саяхат

R-JW .Ақпамбетоёа,  г.г.к.»  Е. Букетов атындагы 

Караганды мсшскеткушшфси^тніидшенті 

В.К.  Асубаев,  A6jrfj агындағц КдчҮГТУ-дын 

окыгутысы

¥.А.  Есназарова.  п.гл.,  профессор 

Ш,Щ.  Кәрібасва,  Ы,  Алтынсарин  атындагы 

Казак fnjùM  академиясынын ara t

ыііһіми

 

кызметкері



Б.  Тасболат,  г.ғл.,  М  Әуезов атышвто

Онтүсггік 



Казахстан 

мемлсксттік

универстетімін  доненп

Т.О.Увадиеа,  АбаЙ атшщағы  ҚазҮПУ-дынГ

д о и с н т і

Ж.К.Шіллебаев,  п ғ д.,  Абай  атынаағы 

КазҮПУ-дын црофессоры

Коркемдеуші  редактор



Л.П.  Укеиоаа 

Техника.


іык 

редактор


Г.Ш. Ахтанови

Редаюшянын мекек-жаны:

0500Ш.  Алматьг  қаласы,

Вөгенбай батыр ш т е с і, 86,  ШІ  б.

050010 Алматы хдласы, а/ж  46 

Телефои/факс:  291-7J-92,  291-61-05 

:  E-mail; geo  kazProailni

«Геофафпя, биолоіш, экология opfa мекштге* 

журналы  редакшіясьша  ке.чіл  түскен 

колжазбалар  әдеби  йңделелі.  Редакция 

ж оддатан   материалдар  санасына  жауан 

і,  колжазба  авторларга  кайтарыл- 

Материадаар  кошірілін  басылган  не 

нылган  жагяайда  «География, 

ія, экология орга мекгете» журннлына 

алады.


_  еругс  Ш.07.20Шжі6ерит. 

BSWfa 07.0S.2010 жилы кол койылды.

Р.Қ .  Ж а па р о ва ,  'Г.С .  К а м еш о в а ,  Э.Қ .  Ж у м а к а н о в а .  Ш о к а н   ө л е м і.........   32

Ш . Ш .   Ш о й б е к о в а .  Б іл ім   с а й ы с ы ................................................................   34

КОЛЛЕЦЖДЕ 

б і л і м

 

б е р у


А . З .   Сүлейменова.  Қ азакстан  Республикасы ны ң   м е м л е к е ттік   ө нуран ы .... 35

Көлеш 84 хЮ8/16. Офсеггі басьишм. 

Таратымы  1000 дана.

........................................ ........................ '



ТОО «Palitra Pressa 

:  баепаханасышш  басьшиы,  Алматы  ка^сы .

Журнал Казахстан Республякасш«Ян ^вдешгет 

жане  ақпарат  ммжістрлігіцлс  06.G6 

жылы 

пркелііт, №8386“ЖісувлипберіоШ.  ,



ЖОҒАРЫ ОҚУ

Шілде-Тамыз  2010 

1*Ж  1Π Ж  1Ï  Ж  П   Ж  Ш  Ж  Ш  Ж  П  

Ж  I

 

ОРЫВДАРЫНАН

Жоңғар Алатауының орографиялық сызбасы және 

физикалық-географиялық жағдайы

Қ.М. 


Ақпамбетова, 

п.ғ.к., доцент, «Қазақгеографиялыққоғамы» РҚБ-ніңпрезиденті



А.  Байғалым, 

география бакалавры 

Караганды мемлекетгік университет!

Қазақстан жерінде Жоңғар Алатауы солтүстікте 

Алакөл казаншүнқыры мен онтүстікте Ьіе өзені ащары 

аралығында  ендік  бағытта  жатыр.  Онын  жалпы 

ұзындығы  450  км-ге  дейін  созылады,  ені  100-250км. 

Жонғар Алатауьшьщ басты тау жоталары 4000 м жоғары. 

Олар қар сызығынан жоғарырақ орналасып, мәңгі қар 

жоне  мүздықтармен  көмкерілген.  Жоғары  карлы 

тізбектен батысқа,  оңтүстік-батыска және  солтүстік- 

батысқа карай орта биіктікті сілемдер таралады. Жовдар 

Алатауыньщ басты жоталары батыста Көксу әзенінің, 

шыіыста Боротала өзендерінің ануарларымен бөлінген, 

оның  өзі  катар  жаткан  екі  жотадан  кұралады.  Олар: 

Солтүстік орталык жота және Онтүстік орталык жота 

деп аталады. Кексу мен Боротала езеңцері басталатын 

жерде  екі  бас  жота  озара түйісіп,  үлкен тау торабын 

қүрайды.  Ол  Кекжота деп  аталады.  Көкжота  бүкіл 

Жоңғар  тау  жүйесінің  ең  биік  жері.  Солтүстік  бас 

жотаньщ ең биік нүктесі Сарқантау (4575м), ал Онтүстік 

бас  жотаиың ең биік нүктесі Тышқантау  (5060м)  [1]. 

Солтүстік  орталык  жота  Кокжота  тау  торабынан 

іиығыска карай бірте-бірте томевдеп, эр жерде көтерінкі 

бастар  бар тау қыраттарына айналады.  Солтүстік бас 

жотадан  солтүстік-шығысқа  карай  бір-бірінен 

ангарлармен бөлінген тау алды жоталар жатыр. Олар: 

Тастау,  Күнгей,  Жабық.  Жоталардьщ төбелері  тегіс 

және онша тілімденбеген. Осы тауалды жоталарымен 

Солтүстік бас жотасының шығыс  беткейлері Алакөл 

ойысының батыс шетін куалай жатқан тектоникалық 

үлкен жарыкка байланысты едәуір котеріліп, Алакол 

қазаншұңқырларынатікжар болыптіреледі. Солтүстік 

бас жотанын солтүстік беткейлерінің көлбеу келуінен 

рельефі  жазыктау  болады.  Бас  жотаның  солтүстік 

беткейінін неғұрлым жіңішке жері Саркантау массиві 

меридиан бойымен орналаскан. Осы жерден шығыс және 

батыска  қарай  жота  кеңейе  түседі  де,  жотаның 

суайырығынан тауалдына қарай рельефтің сатыланьш 

төмендеуі анык байқала бастайды.

1-сурет.  Ж о ш га р   А л а т а у ь ш ь щ   о р о гр а ф и я с ы

Бірінші сатыға бас жотаға бірдей жанасьш жаткан 

2800-3000  м  биіктіктегі  Тастау,  Ақанжайлау, 

Суыкжайлау, Котыртас массивтері және Мыңшүнкьір 

жоталары  жатады.  Одан  солтүстікке  карай  бойлай 

жаткан бірнеше қыска аңғарлар мен казаншүңшрлар 

орналасқан. Олардың ішінде ен ірілері Лепсі селосы 

түсындағы  Ойжайлау  қазаншұңкырлары.  Екінші 

сатыга биіктігі 2000 м ге жуык Ойжайлау казаншұң- 

қырларынан солтүстікке қарай орналасқан Күнгей, 

Суықтау,  Ешкіөлмес,  Қарашоқы,  Желдіқарағай тау 

массивтеріжатады. Үшінліі сатыш биіюжтері 1500-1600 

м-ге жететін Шыбынды, Карасарык, Қырыккөл тау адды 

массивтері  жатады.  Солтүстік-шығыста  біраз  окдіау 

орналаскан аласалау Текелі мен Сайкан массивтері, ал 

солтүстік-батыста Коңыртау және Балқаш бойывдағы 

шелге терең еніп жатқан Y шкөл жотасы бар.

Жоңғар  Алатауының  Солтүстік  бас  жотасы 

батыста колдың саласындай тұс-тұсқа тарап кетеді. Бұл 

жерден батысқа және солтүстік-батыска карай Баян- 

жүрек,  Қойтас және  Сарыноқай тауалды жоталары 

кетеді. Одан әрі олар Алтуайт, Көкшиелі, Малайсары 

және баска жоталарға бөлшектедігі аласарады да, Іле 

өзендерінің анғарына дейін барады [4].

2-сурет.  Жоңғар  А л а т а у ы н ы н   С о лтү стік   о р та л ы к   жотасы

Жоңғар Алатауыньщ рельефіне әртүрлі биіктікте 

орналасқан және  батыска қарай еңіс болып келетін 

тегістелген жер бедері тән. Олар тау жүйесінін сыртқы 

беткейлеріне баспалдақтәріздес пішін береді. Жалпж/ 

і

 



тегіс жер бедері биік тауларда да байқалады. онда t/àp 

кар сызығынан жоғары орналасады (С.Б. Кале.&ник, 

С.С. Ларк және М.М. Юдичев мәліметтері боңынша). 

3000- 4000 м жене одан биіктегі жаксы сақталған тегіс 

жер бедері, тау жотасының әді жас екеніц бідціреді. 

Үзыннан  созылған  тегістіктердегі  жа^ықтар  жер 

сілкінуінің  нәтижесінде  пайда  болтан.  Жоңғар 

Алатауынын Солтүстік орталык жотсцы 6-8 баллдык 

сейсмикалық аймакка жатады. Ең күщгі жер сілкінулер 

аймақтың онтүстік-шығыс белігінде жиі байкалады. 

Сонымен  катар,  Жоңғар  Алатауыньщ сейсмикалык 

аймақтарына  негізінен  аласа  таулы,  тау  етегі  және 

тауаралык жазықгар жатады. Бмік таулы және орташа


ЖОҒАРЬІ  ОКУ

Ш ілде-Тамш  2010 



ж W  Ж Ш  Ж Ж-Ж Ш

  X 

Ж   Ж Ш  Ж Ш  Ж  Î

 

ОРЫНДАРЫНАН

таулы аймактардын рельефіндегі айырмашьшык айкьш 

байкалады,  олардың кей  жері  интрузивтік жыныс- 

тардан, эффузивті жөне шегінді жыныстардан күралған 

аймақтардан  тұрады.  Интрузивтік  жыныстардан 

тұратьш аймақгар тау жазыкхыктарының кең таралуы- 

мен,  күрделі  сілемдерден, терең және күрт бөлшек- 

тенумен ерекшеленеді.  Аласа таулар  және тау  етегі 

қалың  құмдак  сазды  топырақпен  жабылған.  Саз 

балшык  қалың  болмаған  жағдайда  көшкін  және 

суффозиялык пішін паңда болады [2

].

Онтүстік  орталык жотаньщ да  рельефі  сатылы 

болып келеді. Бірақ Солтүстік бас жотаның солтүстік 

беткейіне  Караганда  оның  оңтүстік  беткейлері 

анағұрлым  тік  және  күшті  тілімденген.  Жоңғар 

Алатауының  оңтүстік  бас  жотасы  негізінен  ірі 

Тоқсанбай, Мүзтау, Бежінтау, Тышкантау жоталары- 

нан қүралады. Оңтүстік бас жотаның батыс бөлігі де 

желпуіш тәрізді тараған. Одан батысқа және онтүстік 

батысқа  қарай  Итшокы,  Қотырқайың,  Алтынемел, 

Суаттау тауалды жоталары мен Долантау,  Қату-тау, 

Қалкан тауалды массивтері орналаскан. Бүлардьщ бәрі 

Іле өзені аңғарына жақьшдап келеді.  Батысқа карай 

жаткан тауалды  жоталарының бірсыпырасы Көксу, 

Қаратау,  Алтынемел,  Коңырөлең  аңғарларымен 

белініп  жатыр  [4].  Жоңғар  Алатауынын  оңтүстік 

беткейінде  борпылдак  жыныстар  жамьшғысы  жок, 

сондыктан  геологиялык  күрылымында  рельефтік 

сипаттар  мен  ландшафтық  ерекшеліктер  анык 

байкалады. Мысалы, Қату-тау тауларында (оңтүстік 

бежейдін алдыңғы жоталарьшьщ бірі) пермь дәуірінін 

катгы конглемераттарьша рельефтіңтегістелген пішіні 

гән, ал пермь және жоғарғыкарбоннынтуфогеңціжөне 

туфогеңці-шөгінді жынысты күрғакдалалык тауалды 

жазықтықтары  катты  бөлшектенген.  Неоген 

жынысының балшыкты болып келуі рельефтің күшті 

бөлшектенуіне  алып  келеді  және  тау  етегінде 

балшыкты карст тәрізді пішіндерді калыптастырады.

3-сурет.  Қ ату-тауы

Жоңғар Алатауыныц күмбез—кесекті көтерілім- 

дердін батыс шетіне кима бойынша Алматы және Семей 

теміржол  бағыты  бойынша  қайтадан  геодезиялык 

зергтеулер жүргізілді. Бүл зертгеулер осы жерде казіргі 

тектоникалык  қозғалыстардьщ  максималды 

жылдамдығы жылына  12,5 мм-ге жеткенін керсетеді 

(Финько, 1695). Территория 6-8 баллдык сейсмикалык 

аймакка  кіреді,  ал  ен  күшті  сейсмикалық  аймакка 

шығыс аудандар жатады [2]. Жоңғар Алатауының бас 

жоталарыньщ  суайрыктары  казіргі  мұз  басу  мен

ертедегі  мүз  басудың  ізі  бар  нағыз  альпілік рельеф 

сииатында.  Өзендердің  коректену  көзі  болып 

табылатын казіргі мұздыкгар жеке-жеке болып бөлініп 

орналаскан. Олардьщкөшшлігі Тентек, Лепсі, Баскан, 

Ақсу,  Саркан,  Қаратал,  Көксу,  Хоргос  өзендері 

бастауында жатыр.  Төрттік дәуірде  кайта жаңарған 

Жоңғардың өзен торы өлкенін таулы бөлігіңде күшті 

тарамдалған.  Барлык езендердің жоғарғы және орта 

ағыстарында  ағысы  әте  жылдам  болғандықтан, 

бүзушыльщ  әрекеті  күшті.  Жоңғар  Алатауының 

солтүстік-батысы  мен  солтүстігінде  Балкаш  көлі 

бассейніне жататьш оның бірнеше ірі өзендері  ағып 

жатыр.  Олар:  Кексу,  Қаратал,  Аксу,  Биен,  Сарқан, 

Лепсі. Ал Тентек өзені Сасықкөл бассейніне жатады. 

Шығыс  беткейдің  өзендері  коп  емес.  Сондай-ақ 

Жоңғар  Алатауының оңтүстігі  де  өзен  торларына 

кедей,  бүл  жердегі  озендерден  Іле  өзеніне  қүятын 

Хоргос, Өсек жөне Ілеге жетпей қалатын Бороходзир 

өзендерін атауға болады.

Жонғар Алатауының климатыньщ калыптасуына 

полярлык ауа массалары басты орын алады. Сонымен 

қатар  кыста  арктикалық  ауа  массалары,  жазда 

солтүстік-батыстан  келетін  ауа  және  континенттік 

тропиктік  түран  ауа  массалары  эсер  етеді.  Жоңғар 

Алатауындағы жергілікті муссон типіндегі таулы  ауа 

массасы негізінен солтүстік полярлық және оңтүстік 

тропиктік ауа массаларынан кальштаскаңдыкган, оның 

климаты Алтай мен Тянь-Шаньның арасындағы тау 

климатыньщ  әтпелі  типіне  жатады.  Жоңғар 

Алатауының  климаты  таулы  және  биік  таулы 

қоныржай  континеитті.  Аласа  жәие  орташа  тау 

жоталарында қыс  коныржай суық,  жазы коңыржай 

жылы.  Ал  биік  тау  жоталарында  кыс  катты,  жазы 

салқын  болып  келеді.  Тау  етегіғще  жылына  түсетін 

жауьш—шашьш 300 мм-ден биік тауларда 800 мм-ге дейін 

езгереді. Жоңғар Алатауынын аласа таулы солтүстік 

беткейінің  климатын  сииаттау  үшін  Лепсі  метео- 

станциясьшьш мәліметгерін алуға болады (абсолютгік 

биіктігі  -   1011  м).  Мұндағы  қаңтардын  орташа 

температурасы  —  19,1°С,  ал  шілде  айында  +16,8°С, 

жылдық орта минимумдык ауа температурасы —41°С. 

10°С-тан  жоғары  ауа  температурасының  жнынтығы 

1925° С,  осы  температура үзактығы  132  күн,  аязсыз 

күндер  85 күнге  созылады.  Жылдык жауын-шашын 

мөлшері 532 мм. [5]. Қыс айларында бүл жерлерде қар 

көшкіні орын алады, ол тауаралык аймактарды игеруі 

үшін  салынатын жолдар  мен  ауылдар  күрьілысына 

кедергі келгіреді. 2600-2800 м бишікте мәнгі кар аймағы 

таралған.  Жоңғар  Алатауынын  Оңтүстік  орталык 

жотасы  негізінен дала  зонасына,  тау  етсгі  шөлейтгі 

және оңтүстігі ылғалдылығы мүлде аз шелді аймақка 

жатады.  10°С-тан  жоғары  ауа  температурасының 

жиынтығы оңгүстік тау етегінде 3400° С-ға дейін және 

жоғары  тау  белдеуінде  2200°С-ға  дейін  езгереді. 

Провинцияньщ оңтүстік болігі батысқа карағанда коп. 

жьшу алады.  Солтүстік-батыстағы тау етегінен 420 

А 

биіктікте  орналасқан  Каратал  метеостанциясынын 

мәліметтері  бойынша,  жылдың жағымды  темпера- 

турасьлтьщжиынгығы3587°С күрайды. Албүлкс-зещхе, 

провинцияньщ оңгүстігіндегі Жаркентге, метеостанция 

220  м  биіктікте  орналасканына  қарамастаң,  аталған 

жиынтық  3958°-қа  дейін  көтеріледі.  Жаркентте


Ж О Ғ А Р Ы   О К У

Шілде-Тамыз  2010 

|   X ^ X ^ X ' ^ O C I & X ^ S  

Ж М Ж Ш   ЖЛ

 

ОРЫНДАРЫНАН



қаңтардьщ орташа температурасы 5Д°С-қа, ал жылдык 

температура  -2,8°С-қажоғары. Оңтүстік тау етегінде 

жылдық жауьш-шашьш мөлшері 200 мм-ден 400 мм-ге 

өзгереді,  ал  аласа  тауларда  оған  қарағанда  көбірек 

жауын-шашын түседі [2]. Жонғар Алатауы шел зонада 

жатыр. Жалпы сипаты жағынан оның өсімдіісгері Алтай 

мен  Тянь-Шаньның  арасындағы  өтпелі  жағдайда. 

Солтұстікте  дала  және  орманды-шалғьщды  белдеу- 

лерде  Сібір,  Алтай  және  жалпы  есім діктердің 

бореалды  түрлерінен  дат  жоңышқасы,  тобылғы, 

қазтабан,  беде,  май  қарағай  тараған.  Биік  таулы 

белдеуде  дриад,  кляйтона  т.б.  өседі.  Оңтүстікте 

оңтүстік  тұркістан  түрлері  кең  тараған,  әсіресе 

түркістан  аршасы,  шренк  шыршасы  карелин  және 

альтман ырғайы, тянь-шань регнериясы үлкен орын 

алады  [4].  Тау  жүйесінің  әр  бәлігінде  лаңдшафтың 

биіктік зоналдашығы әртүрлі болып келеді, ол негізінен 

тау беткейлерінің ерекшелігі мен бедеріне, тербелістер 

мен кедергілерге байланысты. Бүдан әрі Н.И. Рубцов, 

Т.С. Тихонов және басқалардың мәліметгеріне сәйкес 

биікгік зонаддылығы туралы жалпы мағлұмат беріледі. 

Тау-дала аймағы500-1500мбиікгікте орналаскан. Оның 

төменгі  белдеуі  (500-800  м)  тау  етегінде  аласа  тауда 

жусанды-бетегелі шөлейттеиген дала таралған.  Орта 

белдеуінде (800-1200 м) аласа таулы боз және бетегелі- 

боз даласы ал жоғарғы бедцеуі (1200-1500 м) шалғынды 

әртүрлі  астық тектес өсімдікті далаға айналады.  Бүл 

жоғарғы,  орташа  таулы  белдеуде  алма  ағашынан, 

теректен тұратын тоғайлар, бүталар мен долана жемісті 

ағаштарынан түратын сирек ормандар пайда болады. 

Мүмкін бұл белдеуді орташа таулы биіктік аймағыі шағы 

ерекше  орманды  дала  деп  қарастыру  керек  шығар. 

Жонғар Алатауынын, солтүстік оеткейівдегі орта таулы 

аймағынан  ж оғары рак  тау  орман-ш алғынды 

өсімдіктердсн түратын өзіңщк орманды-шалғын аймағы 

таралған.  Мұнда  тянь-шань  шыршасынан  түратын 

сирек ормандамыған, сонымен катар калын шыршалы 

аймақгар да кездеседі. Тянь-шань шьгршасьша сібір май 

карағайы  араласады.  Щыршалы  сирек  орманмен 

ауысып отыратын шалғынды дала орманды дала кара 

топырағымен  үштасады,  ормандар  Тянь-Шаньдағы 

шыршалы орман топырағына үқсас ерекше орманды 

қара  түсті  топырақты  болып  келеді.  Ж онғар 

Алатауынын  орта  таулы  беткейлерінде  тау  терек, 

терек, қайың, шетенжңцегінен, мойылдан жөне жабайы 

жеміс ағаштарынан тұратын жапыракты ормандар кен 

тараған.  Солтүстік бежейде  2400 м, ші оңтүстік бет- 

кейде 2600 м биіктікте орналаскан Жоңғар Алатауынын 

негізгі  жоталарыньщ  тармактарында  таулы-орман 

зонасы яғни, биік таулы шалғығщармен жабылған, ол 

жаздық  жайылым  ретінде  пайдаланылады.  Мүнда 

кәдімгі тау  иіалғындык және әлеі з шымтезекті топырақ 

(альпілік  белдеуде)  таралған.  Субальпі  белдеуіндегі 

турлі шөптесін астық тектес шалғындар, оның ішінде 

қазоты,  түлкіш өп  т.б  арасы нда  бетегелі  ж әне 

бұршакты  далалар  да  кездеседі.  Альнілік  белдеудің 

тәменгі белдеуінде астык тектес өсімдіктер мен түрді 

шөпті  шалғыңцар  (ксерофиттік  астык  тұқымдастар 

және альпілік шөптесіндер), жоғары белдеуде астык

түқымдас өсімдіктер таралған. Негізғі жоталардың ең 

биік  тармақтарына  гляциальды-нивальды  биіктік 

зонасы ны ң  ландш афттары   тән,  ол  солтүстік 

беткейлерде 3200-3300 м, ал онтүстік беткейлерде 3500- 

3800  м  биіктікте  орналасса,  ал  кейбір  жерлерде 

гляииальды ландшафттар томен орналасқан. Оңтүстік 

беткеңдегі тауалды шолейтті және шел зоналары 1000- 

1250м биіктікге орналаскан. Одан жоғары карай ( 1300- 

1400м) тауалды аласа таулы (шөлденген дала) шөлейтгі 

дала  таралған,  онда  жусан,  бетеге  және  селеу  коп 

кездеседі.  Одан жоғары карай,  таулы-далалы белдеу 

орналаскан,  ол  екі  айм акка  болінеді  —  кұрғак 

жо)іьішкалы дала (1600- 1700м) жэне одан жоғары (1800- 

2000м) жусанды, бетегелі дала. Оңтустікте дала аздап 

шалғынды  дала  түріне  енеді.  Оның  жоғарғы  шеті 

біртіндеп субальпі, альпі белдеулеріне жалғасып кетеді. 

Субальпі  белдеуі  2200-2400  м  биіктіктен  басталады. 

Онда манжетка, казтамак шалғыңдары және арша әседі. 

Оңтүстігінде  бетеге  және  әртүрлі  шопті,  дакылды 

шалғынды  дала  басым.  Субальпі  белдеуі  жоғарғы 

жағында  альпі  белдеуіне  ауысады.  Онда  алтай 

коғажайы, тасжарған, коньірбас, альпі кекнәрі басым. 

Тау етегінде бидай, дәрілік және қант кызылшасының 

суармалы  егістігі  орналасқан,  бау-бақша  шаруа- 

шылығы  дамыған,  жеміс-жидек  коймасы  бар.  Бау- 

бақша шаруашылығын одан әрі дамыту тиімді, тіпті 

жүзім  шаруашылығын  да  қолға  алуға  болады.  Жер 

шаруашьшығы  ет-сүт  өнімі  өндірісімен  кос  жүреді. 

Шөлейтті  және  таулы  жайылымдарда  етті-жүнді 

(биязы)  кой шаруашылығы,  еіті-сүтті  және  етті мал 

шаруашылығы және табындык жылкы шаруашылығы 

жаксы  дамыған.  Жоңғар  Алатауының  жануарлар 

дүниесі  күрамы  әртүрлі.  Мүнда  Солтүстік  Алтай 

түрлерімен  бірге  Оңтүстік  Тянь-Шань  түрлері  де 

аралас  келіп  отырады.  Қиыр  оңтүстігінде  африка, 

үндістан  түрлері  кездеседі.  Ш өл  ж әне  дала 

белдеулерінде  онын  айналасындағы  жазыктардын 

жануарлары таралған:  толай кояны,  үзын қүйрыкты 

сарышүнақ, аламан, борсық, т.б. Орманды-шалғьтнды 

белдеулерде  коңыр аю, сілеусін, ак қоян, қаскыр, түлкі 

мекендейді. Биік тауларда жабайы тау ешкі, аркар, сұр 

суыр, шақылдақ кызыл қасқыр кездеседі.  Орманды- 

шшіғынды  белдеуде  үш  саусақты  тоқылдак,  шырша 

торгайы,  кайың  жапалағы,  биік  таулы  белдеулерде 

қарабауыр үлар, Орталық Азиянын, үзақ қарғалары да 

бар [5].


Каталог: images -> stories -> pdf
pdf -> Преподавание в школе, колледже и вуз-е
pdf -> Ж ы лдар аралы ғы Қ р халы кка білім беру министрі ш айсұлтан ш аяхм етов
pdf -> Сыны: тарих және тағылым
pdf -> Ж-аймауъітов т уы н лы ла ры ндағы
pdf -> «білім ltd» жэне «С0тиаз» шяш wi11
pdf -> Отчет Қазақстан Республикасы Біпім жэне ғылым министрлігі Ғылым комитетінің
pdf -> «білім ltd» жэне«СӘтназ» жшс-нен шығатын
pdf -> Қазақстан республикасының Әл-Фараби атындағы
pdf -> Ғ ы л ы м и п е д а г о г и к а л ы қ ж у р н а л ЖӘне табиғат q семей орыс географиялық

жүктеу 0.83 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет