Г. У. Уалиев Редакционная коллегия


Б.Е. Акитай, Г.А. Жексенбаева*, М. Оразбек*



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет5/19
Дата27.04.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19

Б.Е. Акитай, Г.А. Жексенбаева*, М. Оразбек*  
 
ҚАЗІРГІ КЕЗДЕГІ ІРГЕЛІ ФИЗИКАЛЫҚ ТЕОРИЯЛАРДЫ ОҚЫТУ 
НЕГІЗІНДЕ ӘЛЕМНІҢ ФИЗИКАЛЫҚ БЕЙНЕСІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ 
МҤМКІНДІКТЕРІ  
 
(Алматы қ., Абай атындағы ҚазҰПУ, *-магистрант
 
В  статье  авторы  представляют  физику  как  учебный  предмет  и  рассматривают: 
формирование  физической  картины  мира;  пути  и  этапы  развития  общества  с 
общечеловеческой культурой, с философскими воззрениями на научную истину. При 
изучений  окружающей  среды  и  мира  создаются  модели,  входящие  в  основу 
фундаментальной  теории  физики.  К  основам  содержания  физической  теории 
относятся  основные  идеи,  принципы  и  гипотезы.  Также  рассматриваются 
экспериментные проверки и применение теорий. 

34 
 
In this article the author presents physics as an academic subject, consider: the formation 
of a physical picture of the world, ways and stages of development of society with universal 
culture, the philosophical views on the scientific truth. At environment and world studying it 
is  created  models  entering  on  a  basis  of  the  fundamental  theory  of  physics.  Bases  of  the 
maintenance physical theories the basic ideas, principles and hypotheses concern. And also it 
is considered applications and experimental checks of theories. 
 
Физика  ғылымы  қоршаған  әлемнің  кӛптеген  құбылыстарын  түсіндіретін 
табиғаттың  жалпы  заңдылықтарын  қарастырады.  Физика  курсының  бізді  қоршаған 
әлемді  танып  білуде  алатын  орны  ерекше.  Қазіргі  таңда  физика  пәнінің  жаңа 
бағдарламасында  оқытудың  мазмұны  тәрбиелік,  дамытушылық,  жалпы  мәдениеттік 
сипат алады. Физика пәнінде оқушыларда әлемнің физикалық бейнесінің қалыптасуы, 
физика ғылымының даму жолдары мен кезеңдері, физиканың дамуын қоғамның, жалпы 
адамзаттық  мәдениеттің,  философиялық  идеялардың,  ғылыми  ақиқатқа  деген 
философиялық  кӛзқарастың  дамуымен  байланысты  түсініктерін  қалыптасуын;  ӛз 
бетінше  ойлауын,  ӛз  бетінше  білім  алу  дағдыларын;  шығармашылық  қабілеттерін; 
адамзаттың дүниеге қатнасын айқындайды 

1

. Физика бізді айнала қоршаған әлемдегі 
процестердің  ӛтуін  сипаттайтын  табиғаттың  ең  жалпы  заңдарымен  таныстырады. 
Әлемнің  жекеленген,  біріне-бірі  байланыссыз  құбылыстардың  жиынтығы  емес, 
біртұтас материяның әр түрлі және сан қилы кӛрінісі 
Яғни, оқушылар білім жиынтығын емес жүйесін алу қажет. Ұғым, модель, заң, 
анықтама білім жүйесін бермейді; білім жүйесін тек физикалық теория ғана бере алады. 
Міне, сондықтан да, физиканы оқытуда теорияның рӛлін жоғырылату, күшейту қазіргі 
кездегі қажеттілік болып табылады. 
Материалдарды  осылай  топтау  бағдарлы  мектептің  оқушыларының  оқу-
танымдық  іс-әрекеттің  ерекшелігіне  байланысты  және  оларды  теориялық  ойлау 
элементтерін, танымдағы теориялық рӛліне, теория мен эксперименттің арақатынасына 
байланысты  әдіснамалық  білім  жүйесін  қалыптастыруға,  физиканың  дамуын, 
қоғамның,  оның  мәдениетінің  дамуымен  байланыстыруға  тарихи  тұрғыдан  қарауға 
мүмкіндік  береді.  Мұнда  жеке  іргелі  теориялар  жалпы  бӛлімдерге  бірігеді.  Мысалы, 
Д.Максвелльдің  электрмагниттік  толқындар  теориясы,  электрондық  теория, 
А.Эйнштейннің  салыстырмалылық  теориясы  электрдинамика  бӛлімінде  біріктіріліп 
оқытылады. 
Теориялар  арасындағы  байланыс  жалпы  курстың  және  әр  бӛлімнің  кіріспе 
тақырыптарында,  бӛлім  соңындағы  жинақтап  қорыту  тақырыптары  мен  курстың 
жалпылау сабақтарында ӛтіледі. Материалды оқу барысында заңдар мен теориялардың 
қолдану аймағы қарастырылады.  
Физикалық  теориялар  негізіне  айнала  қоршаған  ортаны  әлемді  танып  білу 
кезінде  құрылатын  модельдер  жатыр.  Модельдердің  қолданылу  аясын  қарастыру 
физика  курсының  маңызды  ерекшеліктерінің  бірі  болып  табылады.  Физикалық 
теориялардың  негізгі  мазмұны  негізгі  идеялар,  принциптер  және  болжамдар,  олардың 
экспериментте тексерілуі мен қолданылуы құрайды. 
Қазіргі  заманғы  ғылыми  дүниетаным  тұрғысынан  физикалық  теориялардың 
негізіне  –  Ньютон  және  релятивистік  механиканы,  молекула-кинетикалық  теория  мен 
термодинамика, 
электрдинамикадағы 
электрондық 
теорияны, 
толқындық, 
геометриялық  және  кванттық  оптиканы,  кванттық  механиканы,  атом,  атом  ядросы, 
элементар бӛлшектер физикасын оқып үйрену ескерілген. 
Физиканың  теориялық  мәнділігі  мен  практикалық  бағытталуы  кӛп  ретте 
зерттеушілік сипатта болып келетін зертханалық жұмыстар жүйесінде қарастырылады. 
Бағдарлы  мектептегі  физика  курсының  механика  бӛлімінің  мазмұны  негізгі 
мектепте  ӛтілгенді  қорытып  қайталауға  бағдарланған.  Сондай-ақ,  тек  механика  үшін 

35 
 
ғана емес, физиканың келесі бӛлімдері үшін де қажет кейбір жаңа мәселелер: энергия 
және 
импульстің 
сақталу 
заңдары, 
импульс 
моментінің 
сақталу 
заңы, 
салыстырмалылық принципі, инерциалды емес санақ жүйелері т.б. оқып үйретіледі 

2


Молекулалық  физика,  электрдинамика,  кванттық  физика  бӛлімдеріндегі  оқу 
материалының  мазмұны,  материалды  баяндаудың  әр  түрлі  деңгейіне  байланысты 
берілген.  Әр  түрлі  деңгейдегі  материалдардың  мазмұны  оқушылардың  физикалық 
құбылыстарды  танып-білуге  деген  қызығушылығын  дамытуға,  ғылымның  іргелі 
теорияларының  негіздері  мен  олардың  қолданылуын  ӛз  бетінше  оқып  үйренуге  деген 
дағдысын қалыптастыруға бағытталған. Мысалы, нақты газдар, сұйықтар, әсіресе қатты 
денелер  туралы  материалды  толығырақ  қарастыру  ескерілген.  «Сұйықтар  мен 
кристалдар»,  «Кристалдарды  алу  және  қолдану»,  «Гаусс  теоремасы»,  «Кирхгорф 
ережелері»,  «Сегнетоэлектриктер.  Пьезоэлектрлік  эффект»  және  т.б.  енгізілген. 
Кванттық  физикаға  біршама  кӛңіл  бӛлінген,  Мысалы,  фотоэффект  үшін  Эйнштейн 
теңдеуі, абсолют қара дене, толқындық функция, оптикалық кванттық генератордың іс-
әрекеті,  элементар  бӛлшектердің  жіктемесі,  кварктар,  глюондар,  аралық  базондар, 
гравитондар,  кванттық  хромодинамика  және  т.б.  Элементар  бӛлшектерді  қарастыру 
қазіргі заман деңгейіне сәйкес баяндау ескерілген [1; 28-39б]. 
Қоршаған  әлемді  танып-білуде  оқушылар  физикалық  теорияларды  қолданып, 
мысалмен кӛрнекі түрде: 

 
ғылыми теорияны қалыптастыруға негіз болатын бақылаулар мен экспериментке 
болжаулар ұсынуға; 

 
эксперимент  теориялық  қорытындылардың  ақиқаттығын  тексеруге  мүмкіндік 
беретін; 

 
физикалық теория ғылыми деректер мен табиғат құбылыстарын түсіндіруге, әлі 
де  белгісіз  құбылыстар  мен  процестерді,  олардың  ерекшеліктерін  алдын-ала  айтуға 
мүмкіндік беретін; 

 
табиғат 
құбылыстарын 
түсіндіруде 
осы 
құбылыстардың 
модельдері 
пайдаланылатынын; 

 
бір  ғана  табиғи  нысананы  немесе  процесті  әр  түрлі  теориялық  модельдер 
негізінде сипаттауға болатынын; 

 
физикалық заңдар мен теориялардың белгілі бір қолданылу аймағы болатынын; 

 
кез-келген  ғылыми  теория  нысаналар  мен  процестер  модельдеріне  негізделе 
отырып, тек салыстырмалы түрде ғана ақиқатқа ие болатынын кӛрсете білуі керек. 
Физикалық  теориялар  арқылы  айнала  қоршаған  әлемді  танып  білу  процесі 
жайлы  білім  әсіресе  гуманитарлық  сыныптарда  тарихи-ғылыми  және  тарихи-
биографиялық  материалдарды  енгізу  арқылы  қалыптастыру  кӛзделген.  Онда  барлық 
жеке  теорияларды  қарастыру  кезінде  олардың  дамуына  үлес  қосқан  атақты 
ғалымдардың ӛмірбаяны мен елеулі еңбектері таныстырылады 

2; 16б


Мұғалім физикалық білімнің орта мектепке арналған мемлекеттік стандартында 
белгілі  «Оқушылардың  міндетті  дайындық  деңгейіне  қойылатын  талаптарды»  ескере 
отырып,  әрбір  бӛлімдегі  ең  маңызды  материалды  таңдап  алып  оқу  үрдісіне  енгізе 
алады.  Олай  болса  физикалық  теория  айналасындағы  материалдарды  іріктеп, 
жалпылама қайталау сабақтарында жүйелеп беруіне болады [1;8б]. 
Соңғы  жылдары  физика  курсында  айнала  қоршаған  ортаны,  табиғатты  танып 
білу, мәселесі  айналасындағы сұрақтарды оқып үйрену, талдау кӛптеп қарастырылуда 
[3-4].  Осыған  байланысты  алдымен  философиялық  әдебиеттерде  [5-6],  сонан  соң 
әдістемелік әдебиеттерде [7-8] әлемнің физикалық бейнесі (ӘФБ) ұғымы пайда болды. 
Физиканың  дамуының  әрбір  кезеңінде  жинақталған  білім  белгілі  бір  идея  мен 
принциптердің  айналасында  топтастырылып  отырады.  Осындай  топтастыру  әлемнің 
физикалық бейнесін жүйелеуде де жүргізіледі. 

36 
 
«Әлемнің  физикалық  бейнесі»  деп  –  негізгі  идеялар  жүйесін,  физикадағы 
ұғымдар  мен  заңдарды;  оларға  жататындар:  уақыт  пен  кеңістіктің  қасиеттері  жайлы 
түсініктер, материя құралатын бастапқы бӛліктер және физика ғылымы қарастыратын 
нысаналар  туралы  ұғымдар,  физикалық  заңдар,  бастапқы  идеялар,  сонымен  қатар 
физикалық теорияның теңдеулері мен олардың арасындағы байланысты айтады 

9


Сонымен  әлемнің  физикалық  бейнесі  –  физиканың  даму  кезеңдеріне  сәйкес 
келетін табиғаттың моделі болып табылады. 
ӘФБ-нің негізіне белгілі бір философиялық түсініктер мен идеялар жатады.ӘФБ 
әлемнің  жаратылыстану  бейнесінің  бір  бӛлігі  болып,  ал  оның  ӛзі  жалпы  ғаламды 
ғылыми тану бейнесіне кіреді [9; 18 б] 
Физиканың  дамуындағы  барлық  кезеңдер  ӘФБ-нің  дамуы  мен  қалыптасу 
процессі  болып  табылады.  Оның  алғашқысы  –  әлемнің  механикалық  бейнесі  (ӘМБ). 
ӘМБ-нің басы ӛте ертедегі  атомистерден, соның ішінде, грек философы Демокриттен 
басталады. 
Демокрит  атом  туралы  үлкен  болжамдар  айтты.  Барлық  денелер  ӛте  кӛп, 
бӛлінбейтін атомдардан тұрады деп есептеді. 
Ертедегі  атомистер  вакуумда  жеңіл  денелерге  қарағанда,  ауыр  денелер  тезірек 
түседі деп санады, бірақ олар қозғалыс заңдарын шеше алмады. 
Мысалы,  грек  оқымыстысы  Аристотель:  «Денеге  әсер  етуші  күш  ӛзінің  әсерін 
тоқтатса, онда дене қозғалысын тоқтады» - деп есептеген. Г.Галилей бұл тұжырымның 
қате екенін дәлелдеп, инерция мен салыстырымдылық принциптерін ұсынды . 
ӘМБ-ін жасауда Ньютонның үлесі зор болды. Ол механикалық қозғалыс туралы 
экспериментте тексеріліп, математикалық дәлелденген тұтас білімдер жүйесін ұсынды. 
Шындығында,  бұрын  аспан  денелерінің  қозғалысы  бақыланса,  енді  оны  Кеплер 
заңдары  арқылы  түсіндіруге,  механика  заңдарына  сүйеніп  кез-келген  мезеттегі  орнын 
анықтауға болады. 
Галилей  мен  Ньютонның  еңбектерінің  нәтижесінде  механика  жаратылыстану 
ғылымдарынан  бӛлініп  жеке  ғылым  болып  дамыды.  XVII  ғасырда  классикалық 
механика  теориясының  пайда  болуынан  алғаш  рет  әлемнің  бейнесін  ғылыми  түрде 
механиканың заңдары мен принциптерін негізге ала отырып түсіндірді. 
Жалпы  ӘФБ-нде:  1)  материя;  2)  қозғалыс;  3)  кеңістік  пен  уақыт;  4)  ӛзара 
әсерлесу, 5) себеп-салдарлық заңдылықтар туралы түсініктер қарастырылады 

9; 10 б


1.
 
Материя  туралы  түсінік.  XVII  ғасырда  материя  деп  зат  пен 
макроденелер  саналды.  Әлемде  денелерден  басқа  жарықтың  бар  екені  белгілі  болды, 
бірақ  жарық  табиғаты  толық  қарастырылмаған  еді.  Ньютон  жарықты  корпускулалық 
бӛлшектер  ағыны  ретінде  қарастырды.  Ал,  Г.Гюйгенс  жарық  толқындық  процесс,  ол 
ерекше  орта-эфирде  тарайды  деп  есептеді,  бірақ  эфир  туралы  болжам  расталмады. 
Сонымен материя атомдардан тұратын зат формасында болады деп есептелді. 
2.
 
Қозғалыс  туралы  түсінік.  Ол  кезде  дүние  дегеніміз  қозғалыстағы 
материя  деген  кӛзқарас  қалыптасқан  еді.  Денелерді  құрайтын  бӛлшектердің 
механикалық  қозғалысы  ғана  қарастырылды.  Қозғалыстың  басқа  формалары  және 
басқа  процестер  механикалық  қозғалыспен  түсіндірілді.  Тіптен  ХІХ  ғасырда  жылу  - 
бұл  бӛлшектердің  қозғалысы  деген  кӛзқарас  қалыптасқаннан  кейін  де,  жылулық 
қозғалыстың механикалық қозғалыстан ешқандай айырмашылығы жоқ, оны механика 
заңдарына  сүйеніп  түсіндіруге  болады  деп  есептелді  (кейіннен  бұл  кӛзқарастан  бас 
тартуға тура келді). 
Ең  маңыздысы  салыстырмалылық  принципіне  сүйеніп  дененің  тыныштық  күйі 
мен бірқалыпты түзу сызықты қозғалысын ажыратуға болмайтындығы болып табылды. 
Дене  кез-келген  орасан  зор  жылдамдықпен  қозғала  алады  деп  есептелді  (ХХ 
ғасырда бұл кӛзқарастан да бас тартуға тура келді). 

37 
 
Сонымен,  әлем  қозғалыстағы  материя  болып  табылады  және  қозғалыстың 
барлық түрі механикалық қозғалыс заңдарымен түсіндіріледі. 
3.
 
 Кеңістік  және  уақыт  туралы  түсінік.  Ньютонның  механикалық  қозғалыс 
теңдеуі  белгілі  бір  санақ  жүйесіне  арнап  жазылады  және  механика  заңдары  барлық 
инерциалы санақ жүйелерінде бірдей орындалады. Инерциалы санақ жүйесіне қатысты 
бірқалыпты түзу сызықты қозғалатын санақ жүйесі де инерциалы санақ жүйесі болып 
табылады,  бірақ  та  кез-келген  санақ  жүйесі  инерциальды  болып  табылмайды. 
Сондықтан  Ньютон  механика  заңдары  қатаң  орындалатын  санақ  жүйесін  іздеу 
нәтижесінде  кеңістік  пен  уақыттың  абсолюттілігі  туралы  идеяны  ұсынды.  Абсолют 
кеңістік  деп  денелерден  бӛлек  және  тұрған  нәрсе  бос  «қауыз»  деп  саналады.  Ал, 
абсолют  уақыт–ешқандай  материалды  процестердің  ӛтуімен  байланыспайтын, 
бірқалыпты ӛтетін ұзақтық. Яғни, бүкіл материалдық заттар кенет жоғалып кетсе, онда 
кеңістік  пен  уақыт  қалып  қойған  болар  еді  деп  саналды.  Ньютонның  ғылымдағы 
беделінің арқасында ұзақ уақыт бойы бұл кӛзқарас сақталды. 
Галилейдің  түрлендірулеріне  байланысты  дененің  ұзындығы  және  уақыт 
аралықтары  бір  санақ  жүйесінен  екіншісіне  ӛткенде  ӛзгермейді,  яғни  ұзындық, 
кеңістіктегі уақыт аралығы, уақыттың абсолюттілігі болып табылады. Сондай-ақ, олар 
материя  қозғалысына  да  байланыссыз.  Сонымен,  кеңістік  пен  уақыт  абсолютті  бар 
нәрсе, олар материя қозғалысына байланыссыз. Осы кӛзқарастар тек ХХ ғасырда ғана 
түпкілікті  Эйнштейннің  арнаулы  салыстырмалылық  теориясында  (АСТ)  қайтадан 
қарастырылды

10


4.  Өзара  әсерлесу  туралы  түсінік.  Ньютон  денелердің  бір-біріне  әсерін 
қарастырып,  ӛзара  әсерлесу  ұғымын  енгізіп,  оның  күш  арқылы  сипатталатынын 
кӛрсетуінің  маңызы  зор.  Оның  бүкіл  әлемдік  тартылыс  заңын  ашып  және  оны 
математикалық  түрде  ӛрнектеп  кӛрсетуі,  аспандағы  планеталардың,  серіктердің, 
жұлдыздардың  қозғалысын  және  жер  бетіндегі  барлық  денелердің  қозғалысын 
түсіндірді.  Ол  кезде  электрленген  немесе  магниттелген  денелердің  ӛзара  әсерлесуін 
білетіндер  аз  болды.  Ньютон  және  оның  жақтастары  гравитациялық  әсерлердің  қалай 
берілетінін түсіндірмеді. Олар бір дененің екінші денеге ӛзара әсерді жеткізетін қандай 
да  бір  аралық  ортаны  іздестірудің  қажеті  жоқ,  ӛзара  әсер  бостық  арқылы  алыстан 
беріледі деген пікірге ден қойып, алыстан әсер ету теориясы пайда болды. 
Сонымен,  денелердің  ӛзара  әсерлесуі  алыстан  әсер  ету  теориясы  бойынша  тек 
тартылысқа байланысты болады деп есептелді. 
5.  Себеп-салдарлық  көзқарас.  Механиканың  Ньютон  тағайындаған  заңдары 
дененің  кез-келген  уақыт  мезетіндегі  орнын  анықтауға  мүмкіндік  берді.  Табиғаттағы 
барлық құбылыстардың ӛту процессі механика заңдарымен түсіндірілді, яғни механика 
заңдарын барлық жағдайда қолдануға болады деген кӛзқарас үстемдік құрды. 
XVIII-ғасырдағы  ӘМБ-нің  жасалуы  табиғатты  танып  білуде,  бір-бірімен 
байланыспайтын құбылыстардың белгілі қатаң заңдылықтары арқылы түсіндірілді. 
Ньютонның  ӘМБ  жасаудағы  еңбегінің  зор  екендігі  сондай,  XIX-ғасырдың 
ортасында  Г.Гельмгольц:  «Барлық  физик  ғалымдардың  алдына  қойған  мақсаты 
физикалық құбылыстарды тартылу және тебілу күштерімен түсіндіру керек»  - деді 

9; 
14 б


ӘМБ шеңберінде электрмагниттік құбылыстарды түсіндіре алмады, Сондықтан 
да,оның орнына әлемнің электрдинамикалық бейнесі (ӘЭБ) келді. Электрдинамиканың 
дамуы  ӘЭБ-нің  жасалуына  әкелді.  Бұл  кӛрініс  бойынша  әлемдегі  барлық  оқиғалар 
ӛзара әсерлердің электрмагниттік заңдарына бағынады. 
ӘЭБ  Г.Х.  Эрстедтің  тәжірибесінен  басталып,  А  Ампердің  дӛңгелек  тоқтардың 
магнит  ӛрісін  туғызатынын  дәлелдегеннен  кейін,  Фарадейдің  электрмагниттік 

38 
 
индукция  заңын  ашуы  кӛптеген  эксперименттік  фактілерді  түсіндіруге  мүмкіндік 
туғызды [2; 321 б]. 
Осының  негізінде  Дж.  К.  Максвелл  электрмагниттік  ӛрістің  математикалық 
теориясын жасады, яғни электрмагниттік ұйытқулар кеңістікте электрмагниттік толқын 
түрінде тарайды, ал Г.Герц оны эксперимент түрінде дәлелдеді. 
Дж.К.Максвелл 
электрмагниттік 
толқынның 
жылдамдығы 
жарық 
жылдамдығына  тең  екенін  тағайындады,  яғни  жарықтың  электрмагниттік  толқын 
екенін дәлелдеді. 
ӘЭБ-нің  дамуы  XIX  ғасырдың  соңы  мен  XX  ғасырдың  басында  кӛптеген 
ғалымдардың  еңбектерінде,  әсіресе  зат  құрылысының  классикалық  электрондық 
теориясын  жасаушы  Х.  Лоренцтің  еңбектері  шықты.  Бұл  теория  кӛптеген 
құбылыстарды  (қозғалыстағы  зарядқа  магнит  ӛрісінің  әсерін,  металдардың  электр 
ӛткізгіштігі мен жылу ӛткізгіштігін, жарық дисперсиясын, Зееман эффектісін және тағы 
басқаларын) түсіндірді. Сол кезде ӘЭБ бойынша электрмагнитизм мен гравитациялық 
құбылыстарын түсіндіруге болатындай кӛзқарас қалыптасты. 
Әлемнің  электрдинамикалық  теориясының  аяқталуы,  Эйнштейн  жасаған  АСТ-
ның  шығуымен  анықталады.  Бұл  теория  бойынша:  барлық  физикалық  заңдылықтар 
инерциалық  санақ  жүйесінде  бірдей  орындалады.  АСТ  кеңістік  пен  уақыт,  материя 
және қозғалыс туралы механикалық түсініктерді қайта қарауға әкелді 

10; 53с


Оның  Ньютон  механикасынан  айырмашылығы:  уақыт,  кеңістік  абсолют  емес 
ӛзгеріп  отырады.  Себебі,  экспериментте  жарық  жылдамдығының  тұрақтылығы 
дәлелденгеннен кейін, уақыттың абсолюттілігінен бас тартуға тура келді. 
Х.  Лоренц,  А.  Пуанкаре  еңбектерін  одан  әрі  дамыта  отырып,  1905  ж. 
А.Эйнштейн АСТ-ның негізін жасады 

10; 11с


Алыстан әсер ету теориясындағы электрмагниттік ӛзара әсер мен бүкіл әлемдік 
тартылыс  қалай  берілетіні  әлі  де  түсініксіз  болып  қалды.  Бұл  қарама-қайшылықты 
1915-1916 ж.ж. А. Эйнштейн тартылыстың релятивистік теориясын, яғни жалпы АСТ-н 
жасау арқылы шешті . 
XIX  ғасыр  мен  XX  ғасырдың  басында  теориялық  проблемалар  мен 
эксперименттік  фактілерді  ӘЭБ  арқылы  түсіндіруге  болмайтын  еді.  Олардың  ең 
негізгілері: 
«заряд-ӛріс», 
спектрлік 
заңдылықтар, 
радиактивтілік, 
атомның 
тұрақтылығы, жылулық сәуле шығару мәселелері болатын. 
Осыдан  барып,  кванттық-ӛрістік  бейнесі  (КӚБ)  дүниеге  келді.  Әлемнің 
электрмагниттік  бейнесінен  КӚБ-ге  ӛтуі  1900  жылғы  Планктың  болжамымен  
байланысты болды 

7; 105 б


Ол атомдар электрмагниттік энергияны жеке порциялармен шығарады  
деп  болжаған  және  әрбір  порцияның  Е  энергиясы  оны  шығару  жиілігі 

  -ге  тура 
пропорционал: 


h
E

 . 
Кейінірек 1905 ж. Эйнштейн жарықтың құрылымы үздікті екендігінің және жеке 
порциялармен тарайтынын ұсынды 

2; 280 б


Н. Бор атомның моделін жасап, оның стационар күйлерде болатынын айтты. 
1924  ж.  Луи  де  Бройль  корпускулалық  –  толқындық  (дуализм)  принципті 
ұсынды, яғни әрбір толқындық процесс корпускулалық қасиетпен байланысты, ал әрбір 
корпускуланың  қозғалысын  толқындық  қасиетпен  түсіндіруге  болады.  Осы  идея 
экспериментте дәлелденіп және кванттық механиканың негізі болып табылады 

11


Ядроның  құрылысының  ашылуы  күшті  ядролық  күштердің  әсерін  ашты.  Осы 
модель  арқылы  ядроның  құрылысы  мен  қасиеттерін,  радиактивтілікті,  ядролық 
реакцияларды, радиактивті ыдырауды, байланыс энергиясын түсіндірді. 

39 
 
1947  ж.  күшті  әсерлесу  теориясының  нәтижесінде  –  мезондар,  ал  1983  ж. 
экспериментте әлсіз әсер негізінде элементар бӛлшектер – векторлық бозондар ашылды 
[11;93б]. 
КӚБ  бойынша  үш  әсер  қарастырылды:  гравитациялық,  электрмагниттік,  күшті 
ядролық әсер. 
1960 ж. негізгі әсердің тӛртінші түрі - әлсіз әсер ету ашылды. Осы әсерлесу 

-
ыдырауды және сол сияқты құбылыстарды сипаттайды [7;133б]. 
Қазіргі  кезде  әлсіз  әсер  және  электрмагниттік  әсерлердің  біріккен  моделі 
жасалуда,  яғни  барлық  ӛзара  әсерлердің  біріккен  теориясы  дайындалуда.  Сонымен 
бірге барлық элементар бӛлшектердің жалпы жүйесін беру қарастырылуда. 
 
 
1.
 
Бағдарламалар. Физика және астрономия. Ы. Алтынсарин атындағы Қазақтың білім 
акедемиясының Республикалық баспа кабинеті. Алматы.: 2000.–55 б. 
2.
 
Теория  и  методика  обучение  физике  в  школе.  Частные  вопросы.  /Под  ред.  С.Е. 
Каменецского.– М: Академия. 2000.–384 с.ил. 
3.
 
Тарасов Л.В. Физика в природе.–М.: Просвещение, 1988–351 с. 
4.
 
 Похомов  Б.Я.  Становление  современной  физической  картины  мира.–М.: 
Мысль.1985–270 с. 
5.
 
Готт  В.С.  Филосовские  вопросы  современной  физики.–М.:  Высшая  школа.  1988–
344 с.  
6.
 
Федосеев П.Н. Философия и научнее познание .–М.: 1983–464 с. 
7.
 
Мощанский В.Н. Формировние мировозрения учащихся при изучение физики .–М.: 
Просвещение. 1989.–189с. 
8.
 
Шаронова  В.Н.  Методика  формирования  научного  мировозрения  учащихся  при 
обучении физике. –М.: МПУУ. 1995. 
9.
 
Мощанский В.Н. Формирование диалектико материалистического мировозрения на 
уроках физики. –М.: Просвещение. 1985–190 с.  
10.
 
Пусьтилник  И.Г.  Угаров  В.А.  Специальная  теория  относительности  в  средней 
школе.–М.: Просвещение. 1975–144 с. 
11.
 
Школьникам о современном физике. Классическая физика. Ядерная физика. /Под. 
ред. В. З. Кресина.– М.: Просвещение. 1978–158 с. 
 
УДК 622 
Б.Б. Алихан*  
 
РАСЧЕТ  ПАРАМЕТРОВ КОЛОННЫ ГИБКИХ ТРУБ ПРИ БУРЕНИИ 
 
(г. Алматы, КБТУ, *-магистрант
 
Жұмыста  жерасты  бұрғылауда  иілгіш  трубалардың  біртұтас  колоннасын  пайдалану 
идеясы  келтірілген.  Иілгіш  трубалар  коллонасын  пайдаланып  скважиналарды  жерасты 
бұрғылаудың  техникасы  мен  технологиясының  маңызды  сұрақтарының    бірі  бұрғылау 
кезіндегі  агрегаттың  параметрлерін  есептеу  мәселесі  қарастырылған.  Иілгіш  трубалар 
коллонасының    қазіргі  таңдағы  қолданысы  туралы  мәліметтер  берілген.    Колтюбинг 
технологиясын пайдаланудың келешектегі перспективалары жӛнінде айтылған. 
This  work  offers  the  idea  of  unbroken  column  of  flexibles  pipes  utilization  during  the 
underground bore-hole drilling.   One of the important questions of  technique  and technology 
of  underground  bore-hole  drilling  with  using  of  unbroken  column  of  flexible  pipes  is 
considered,  exactly  a  computation  of  aggregate  parameters  during  the  underground  bore-hole 
drilling.  Given  the  information  about  a  nowadays  condition  of  flexible  pipes  column 
application.  Discerned the future perspectives of coiled tubing technology utilization. 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет