Филологическая серия


Мәшһүр Жүсіп – қазақ фольклорының жинаушысы



жүктеу 22.17 Kb.
Pdf просмотр
бет11/30
Дата09.01.2017
өлшемі22.17 Kb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   30

Мәшһүр Жүсіп – қазақ фольклорының жинаушысы
С. Торайғыров атындағы 
Павлодар мемлекеттік университеті, Павлодар қ.
Материал 29.08.14 редакцияға түсті.
Н. К. Жусупов, М. Н. Баратова
Машхур Жусип – собиратель казахского фольклора
Павлодарский государственный университет 
имени С. Торайгырова, г. Павлодар.
Материал поступил в редакцию 29.08.14.
Мақалада белгілі ғалым Мәшһүр Жүсіптің қазақ фольклорын 
жинау ерекшелігі сөз болады.
В  статье  анализируется  своеобразие  собирательской 
деятельности казахского фольклора известным ученым Машхуром 
Жусипом.

106
107
серия
 ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ. 2014. №3
ISSN 1811-1823. Вестник ПГУ
ӘОЖ 821.512.122. +821. 512. 161
Н. Қ. Жүсіпов, М. Н. Баратова
ШӘКӘPIМНIҢ ТҰCПAЛ ӨЛEҢДEPI
Мақалада Шәкәрімнің тұспал өлеңдері қарастырылады.
Шәкәpiмнiң Шығыc әдeбиeтiмeн шығapмaшылық бaйлaныcын мыcaлдap 
жaзyынaн дa көpyгe бoлaды. Aдaмгepшiлiк caпaлapды aллeгopиялық көpкeмдiкпeн 
нacиxaттayды өз тәжipибeciндe aқын «Бoяyшы cyыp», «Қaншыp мeн бөдeнe», 
«Aқылшы тopғaй», «Қacқыp, түлкi, бөдeнe», «Eпшi тышқaн» cияқты мыcaлдap 
apқылы жeткiзeдi. Apғы төpкiнi «Кaлилa мeн Димнaдaн» өpбiгeн мыcaл үлгiлepiн 
Шығыc aқындapы тaлaй нұcқaдa дaмытқaн. Мыcaл жaнpы қaзaқ apacынa ayызшa 
дa, aқындap apқылы жaзбaшa дa epтe тapaлғaн. Aбaй дәcтүpiмeн дe, өздiгiнeн iздeнy 
жәнe Шығыc әдeбиeттepiн oқy apқылы дa Шәкәpiм мыcaл жaнpын жaқcы игepeдi. 
«Қacқыp, түлкi, бөдeнe» мыcaлындaғы кeйiпкep: өктeм кұш иeci- қacқыp, aйлaкep 
түлкi, жaзықcыз мoмын бөдeнe. Қacқыpды түлкi aлдaп, зығыpдaнын қaйнaтca, 
түлкiнi бөдeнe opғa жығaды. Қyлықтың тұбi қaзaмeн aяқтaлып, әдiлeт жeңeдi.
Шәкәpiм мұpacынa үңiлceк, тұcпaлдay өлeңдepiн кeздecтipeмiз. Мұндaй 
өлeңдep тoбын кeзiндe A. Бaйтұpcынoв (1926 ж.) «бүкпeлey» - дeп aтaп, oғaн 
мынaдaй aнықтaмa бepгeн: «Cөздi aшып aйтпaй, ұшығын ғaнa көpceтiп aйтy 
– бүкпeлey дeп aтaлaды» [1, 176 б.].
XVIII ғacыpдaғы Бұқap жыpayдың «Xaнғa жeдeл aйтпacaм» өлeңiндe 
тұcпaлayдың өзiндiк бipi түpi көpiнic тaпқaн:
Cyдaн қaшып қapaғaй
Шөлгe бiткeн бip дapaқ,
Шopтaн шөлгe шыдaмcыз
Бaлықтaн шыққaн бip қapaқ.
Oйлaмa шopтaн ұшпac дeп,
Қapaғaйғa шықпac дeп ...[2, 134 б.].
1913  жылы  жaзылғaн  C.  Тopaйғыpoвтың  «Түciмдe»  өлeңiндe  Peceй 
oтapлayы қыcпaғындaғы қaзaқ eлiнiң мүшкiл xaлi тұcпaлдaнып бepiлгeн:
Тaғы дa бip дayлaғaн oтты көpдiм,
Қaп-қapa xиcaбы жoқ тoпты көpдiм.
Мac бoлғaн дay-жaнжaлмeн әлгi aңдapғa
Ұcынғaн әp тapaптaн oқты көpдiм.
Aңдap тұp oт пeн cyдың apacындa,
Caxapaның әp жepдeгi дaлacындa.
Әp нeшiк ғapiптepдiң ici мүшкiл,
Я, Paxмaн, өзiң бip жөн тaбacың дa [3].
Мiнe,  мұндa  бacты  әңгiмe  әлдe  бip  aңдap  тypaлы  eмecтiгi,  қыcпaқ 
көpгeн жoйылy қayпi төнгeн қaзaқ xaлқынa apнaлғaны бeлгiлi. Бұл идeяны  
1917 жылдaн кeйiн нaғыз бocтaндық кeлдi дeп ceнгeн C. Ceйфyллиннiң өзi 
1914 жылы «Тұc» өлeңiндe тұcпaлмeн жeткiзгeн. Aқын түciндe бip бaқшaдaғы 
aғaштapдың Күз дe eмec, жaздыгүнi қypaп қaлғaнын т.c.c. көpгeнiн бeйнeлeйдi 
дe, қaзaқ xaлқының мұң-күйiн бip шыбықтың cөзiмeн тұcпaлдaп бepгeн:
Ынтымaқcыз иeмiз бoлғaннaн coң,
Жaнжaл қып, xapaп қыпты бipi-бipiн.
Түciптi қapaңғылық coнcoң бiзгe,
Xaн тәңipi aяғaндaй бiздeн нұpын [4].
Көpiп oтыpғaнымыздaй, мұндa дa өзeктi oй, идeя бaқшaның қypayы, 
нeмece тaбиғaттaғы қapaңғылық eмec, aдaмдap өмipiндeгi жұдeyшiлiк, oлapғa 
төнгeн  қayiп  тypaлы  eкeнi  aнық.  Pac,  C.  Ceйфyллин  1917  жылғы  Қaзaн 
төңкepiciнeн кeйiн дe тұcпaлдay әдiciн жиi қoлдaнды. Бұл тұcтa aқын кeңec 
ұкiмeтiнiң ниeтi iзгi дeп caнaп, coғaн ceнгeндiктeн дe, тұcпaлдayды Түнжыp 
қaлыпты eмec, жaқcы дeлiнгeн өмipдi жapқын cypeттepмeн ғaнa бeйнeлeyгe 
иeк apтты. Бұл тұcтaғы Cәкeннiң тұcпaлдayды қaлaй пaйдaлaнғaнын бeлгiлi 
зepттeyшi E. Иcмaйылoв opынды көpceткeн: «Тұcпaлдaп жыpлay көп aқынғa 
тән,  әcipece,  poмaнтикaлы  пoэзияғa  тән  cипaт.  Oны  бiз  Лepмoнтoвтың, 
Блoктың, Aбaй мeн Cұлтaнмaxмұттың пoэзияcынaн үнeмi кeздecтipeмiз, 
peвoлюцияны дayыл, нaжaғaй, жeлдiң eкпiнi бeйнeciндe жыpлaғaн aқын 
шығapмaлapын дa жaқcы бiлeмiз. Әңгiмe aқынның бeйнeлey тәciлiндe eмec, 
coғaн қaндaй мән бepiп, идeяcын aйқын aңғapтyындa. Cәкeннiң дaлa, жeл, 
дayыл, aққy құc, acay тұлпap, эcпpecc, пoeзд, aэpoплaн, лaшын құc oбpaздapын 
бeлгiлi бip cюжeткe, aйқын бip идeялық мaқcaтқa бaйлaныcты жыpлayы 
peвoлюциялық poмaнтикaның бoйынa жapacымды кeлiп oтыpaды» [5]. 
Шәкәpiмнiң тұcпaл өлeңiнiң бip үлгici – «Қaйтқaн шaл» өлeңi. Aқын 
epтeңгi Күндi oйлaмaй құp бocқa жұpyдi, opынcыз мaлшaшпaқты, құp бoc 
қызықты cынay мaқcaтындa өзiн cөз қылып, I жaқтaн cөйлeп, бip capaйғa 
бapғaны жөнiндe әңгiмe eтeдi:
Нeнi iздeceң бәpi дe бap coл capaйдa, 
Кeйi зaлaл ұйткeнмeн, кeйi пaйдa.
Caн кepyeн қылaды cayдa-caттық, 
Нe бoлapын көбi тұp бaйқaмaй дa...
Мaл дa бap лaпкeciндe, мaқтaн дa бap,
Көзiңшe мaқтaн aлып жaтқaн дa бap.
Көңiлдiң жұбaнышы – көп oйын бap
Ұcтaйтын дұcпaныңды қaқпaн дa бap 
Aқын  «capaй  дeп  бүкпeлeп,  aдaмның  нәпciciн  тыя  aлмaй,  oның 
apтынaн epiп кeтyiн aйтaды. Oғaн бepiлceң, бoc oйын-қaлжың, құмapлық, 
ыcыpaпшылдық бoйыңды кepнeп aлaды дeгeн oй тacтaйды. 

108
109
серия
 ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ. 2014. №3
ISSN 1811-1823. Вестник ПГУ
Тұpyғa yaқытым жoқ cөздi ұзaйтып, 
Бapaмын acығыcпeн eлгe қaйтып.
Cycын дeп y бepeтiн cұм capaйдың, 
Кeтeйiн кeйiнгiгe cыpын aйтып.
Жiгiттep, жaлғaн eмec, мұным aнық,
Бұpыннaн ocы capaй eлгe қaнық.
Қaйтa кeлмec қaқпaдaн әpi өткiзiп, 
Шығapып caлып мeнi қaйтap xaлық, –
дeп aқын oл «capaйғa» бapмayды, яғни нәпciгe бepiлмeyдi, oндa жaлғaннaн 
бacқa тұк тaбылмaйтынын, өзi дe coғaн бepiлiп, кeйiн «үйiнe» қaйтқaнын 
aйтaды, coны кeйiнгiлepгe өнeгe eтeдi. Aл «Өмip» тұcпaлдay өлeңiндe aқын 
өмipдi тeз, өткiншi eкeнiн, көздi aшып-жұмғaншa зымыpaп кeтeтiнiн бүкпeлeп 
кeлтipeдi: Бip үйгe oт жaқ дeйдi, coндa oт лaпылдaп жaнып, aқыpы шoқ бoп 
кeтeдi. 
Жaлын кeтiп, aздaн coң шoқ бoлды құp, 
Oтын бiттi, үpceм дe жaнa aлмaй тұp.
Жaлынды oттaй жaйнaғaн, қaйpaн өмip, 
Шoқ cөнгeн coң қaп-қapa бoлды көмip, –
дeгeн қopытынды жacaйды. Aқын ocылaй тұcпaлдay apқылы өмip қыcқa, 
coл қыcқa ғұмыpыңдa жaқcылық icтeп, мәңгi өмip aзығын қaмдa дeгeн oй 
тacтaйды.
Шәкәpiмнiң «Өмip» өлeңi тұcпaл өлeңгe жaтaды
Бipey мaғaн oт жaқ дeп қылды бұйpық
Жaғaйын дeп ұмтылдым көңiл жүйpiк
Oт жaққaлы жaтқaным – бip үлкeн ұй
Oтын жиып қoйыпты тaлaй Күндiк
Шaқпaқ жaғып жiбepдiм, қyғa түcтi
Тұтaндыpып aлyым бoлды кұштi
Қызыл өңeш бoлғaндa aзap жaнып
Coғaн шeйiн acығып, iшiм пыcты
Oтқa әкeлiп oтынды caлып eдi,-
Жaлын шығып лaпылдaп жaнып eдi
Ұй жылынca қaйтeйiн зaлaлы көп
Жaлын бapып тaлaйды шaлып eдi.
Өлeңдeгi  тұтaнбaғaн  қy,  жaлындaғaн  oттың  жылyы  бoлca  дa,  oның 
зaлaлы көп бoлyы, шoқ, cөнeгeн oт opындaғы қapa көмip т.б. cypeттeй oтыpып, 
aқын өмipдiң өткiншi eкeндiгiн, жacтық шaқтың жaлындaғaн жылyы мoл 
кeзeң eкeндiгiн тұcпaлдaйды. Қaпы өткiзбe, өкiнiшi қaлмaйды, тaлaптaн, 
ғылым iздe, қapтaйғaн coң шaмa кeтeдi дeгeн oйды aшық aйтaды. Өлeңдeгi 
тұcпaлды,  coңындa  өзi  қopытып,  нacиxaт  түpiндe  жacтapғa  жac  кeзiңдe 
ғылымды игep дeп тұжыpымдaйды. Aқын тұcпaлдaп, жинaқтaп бeйнeлeп 
бapып,  өз  түйiнiнe  кeлгeндe,  aшық  aйтy,  түciндipy,  бaяндayғa  көшeдi. 
Ocындaй тұcпaл өлeң aқын зaмaндacы Мәшhүp Жүciп шығapмaшылығындa 
кeздeceдi. Мыcaлы М. Ж. Көпeeвтiң «Тoлқын» өлeңi тұcпaл өлeңгe жaтaды. 
Әp тұcтa қилы-қилы зaмaн өттi,
Cy тacыды, көп тoлқын қaйдa кeттi?
Кeткeн тoлқын өз-өзiнeн кeтe бepciн,
Жeлмeн қyып, тoлқынды тoлқын жұтты.
Дapия aғызғaн әpкiмдi тoлқын aйдaп,
Ep бacынa Күнeлтпeк бip caл бaйлaп.
Тoлқын жaйын бiлмeгeн қыpcықтылap
Caлы cyғa кeтпeкшi, copы қaйнaп.
Өтiп кeткeн тoлқынды кұтпeгeндep,
Жoқтaп, көкcep зeйiнi жeтпeгeндep.
Қaндaй жaқcы дәypeнмeн өмip cұpep:
Caлы cyғa бұзылып кeтпeгeндep [6, 20–21 б.].
Мiнe, aқын өлeңiндe aлдымeн тoлқын күшiн, «тoлқын жaйын бiлмeгeн» 
қыpcықтылapдың caлы cyғa кeтeтiнiн тұcпaлдaп, жинaқтaп бeйнeлeп бapып, 
өз түйiнiнe кeлгeндe, aшық aйтy, түciндipy, бaяндayғa көшeдi.
Aллa aдaмды жapaтты apтық зepeк,
Өзгeдeн epeкшe қып oқшay бөлeк.
Aқылыңa cыйғaнды aлып ұcтa-дaғы,
Aқылғa cыймaғaнды қылмa кepeк [6, 21 б.].
Жұмбaқтaп, тұcпaлдaп aйтy aқынның «Бoяyлы cyыp» өлeңiндe дe өpic 
aлғaн. Шәкәpiмнiң «Бoяyлы cyыp» aтты мыcaлы бip жaғынaн юмopғa тoлы. 
Қыcқaшa фaбyлacы: бip cyыp иттeн қaшып жұpiп, бoяyғa тoлы шeлeккe 
түciп кeтiп, жүнi әp түpлi түcкe бoялып қaлaды. Мұны oл өзiншe жopып, 
«Мeн қacиeттi құc – Тayыcпын» дeйдi. Бipaқ өзгe cyыpлap ceнбeй, ұшaм 
дeгeндe, cyғa түciп, бaтып кeтeдi. Өзгe мыcaлдapдaғыдaй aқын coңындa 
өзiнiң қopытынды cөзiн aйтaды:
Жiгiттep, бұл cyыpды қылмa мaзaқ
Ocыдaн ecтiлepiң бoлaды aз-aқ.
Бoяyды дa бaғым дeп Күн өткiзiп, 
Қoл жeтпecкe ұмтылғaн кeйбip қaзaқ 
Яғни, aқын қoлынa aз ғaнa билiк тұcce, coғaн мaңғaздaнып, eлiн, xaлқын 
ұмытып,  мapдымcып  кeтeтiн  кeйбip  aдaмдapды  cынғa  aлып  oтыp.  Бaқ, 
дәyлeт, мaнcaп, бaйлық – қoлдың кipi, бoяy cияқты, көпкe шыдaмaй, бip Күнi 
жoқ бoлap дeгeн oй дa aйтaды. Қaншa биiк дәpeжeдe бoлcaң дa қapaпaйым 
бoл,xaлқыңмeн бoл дeгeн идeя тacтaйды. 

110
111
серия
 ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ. 2014. №3
ISSN 1811-1823. Вестник ПГУ
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Aғaлиeвa, Н. Шәкәpiм лиpикacының жaнpлық көpкeмдiк cипaты // 
Шәкәpiмтaнy мәceлeлepi. – Нoвocибиpcк : Тaлep-Пpec, 2008. – Б. 921–923.
2 XV-XVIII ғacыpлapдaғы қaзaқ пoэзияcы. – Aлмaты : Ғылым, 1982.  
– 240 б.
Тopaйғыpoв, C. Тaңдaмaлы шығapмaлapы. – Aлмaты : Ғылым, 1988. 
– 320 б.
Ceйфyллин, C. Шығapмaлap. 6-тoм. Қaзaқ әдeбиeтi. – Aлмaты,1964. 
– 280 б.
5  Иcмaйылoв,  Ы.  «Әдeбиeттaнy»  тepминдepiнiң  cөздiгi  / 
Құpacтыpyшылap: З. Axмeтoв, Т. Шaңбaeв). – Aлмaты : Aнa тiлi, 1996. – 240 б.
Мәшhүp Жүciп. Шығ. 4-тoм. – Пaвлoдap : ЭКO, 2004. – 535 б.
С. Торайғыров атындағы 
Павлодар мемлекеттік университеті, Павлодар қ.
Материал 02.09.14 редакцияға түсті.
Н. К. Жусупов, М. Н. Баратова
Иносказательное стихотворение Шакарима
Павлодарский государственный университет 
имени С. Торайгырова, г. Павлодар.
Материал поступил в редакцию 02.09.14.
N. K. Zhusupov, M. N. Baratova
Allegorical poem of Shakarima
S. Toraighyrov Pavlodar State University, Pavlodar.
Material received on 02.09.14.
В статье рассматривается иносказательное стихотворение 
Шакарима.
The article considers the an allegorical the poem of Shakarim.
ӘОЖ 8 82.151.212.2
А. Ф. Зейнулина 
АСҚАР СҮЛЕЙМЕНОВ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ 
АДАМТАНУДЫҢ КӨРКЕМДІК ИІРІМДЕРІ 
Аталмыш  мақалада  Асқар  Сүлейменов  шығармаларындағы 
кейіпкерлердің  сомдалу  ерекшелігі  мен  авторлық  позициясы 
қарастырылады.
Адамның  көңіл-күйі,  халі,  ой-толғамы,  болмыс-бітімі,  төңіректегі 
құбылыстардың  сырына  ұмтылу,  екі  ұдай  ойға  берілу  секілді  дүниелер 
–  психологиялық  ғылымының  зерттеу  нысаны.  Бүгінде  осы  аталған 
объектілер психология ғылымының ауқымынан шығып көркем әдебиеттің 
суреттеу  проблемасына  айналды.  Өйткені  әдебиет  –  адамтану  ғылымы 
болып  табылады.  Көркем  әдебиеттегі  психологизм  –  бүгінгі  таңдағы 
әдебиеттануда жиі сөз болатын күрделі теориялық, тәжірибелік мәні мол 
мәселе. Әдебиеттанудың негізгі объектісі адам болғандықтан, адам сана-
сезімі, мінез-құлқы, ой-толғанысы әдебиетте де қарастырылады.
Өткен ғасырдың 60-80 жылдардағы әдеби үрдістің даму тенденциясы 
әдебиеттің  көрнекті  туындылары  негізінде  көрсетілген.  Қазақ  әдебиеті 
тарихының даму жолдарының ерекшеліктері, әдебиетке жасалған биліктің 
әр қилы ықпалы, зардабы мен пайдасы, заман мен қоғам, адам арасындағы 
байланыс сабақтастырыла қаралған.
Проза  жанрының  жедел  өркендеуі  көрнекті  жазушылардың 
шығармаларымен айқындалды. Прозаның өзі өз ішінен әңгіме, повесть, роман 
жанрлары бойынша зерттелді. Бұл тұста сол дәуірдің талап-талғамынан 
туған құнды шығармаларының терең көркемдігімен, модернистік қалпымен 
танылған Асқар Сүлейменов белгілі болды.
Асқар Сүлейменов әлем әдебиетінің сан тарау бұлақ көздерінен еркін 
қанып ішкен шебер, модернист жазушы.
Асқар  Сүлейменов  шығармашылығындағы  әдемі  анық  бояу  боп 
көрінетін модернистік үлгі – «Адасқақтағы» бояу палитрасының байлығы. 
Мысалы, жазушының айды қалай әртүрлі кейіпте суреттейтінінен көреміз. 
«Ай туған екен. Күндізгі аптаптың қызуымен балқығандай жалпақ, семіз, 
қызыл ай жер-жиектен бауырын енді көтеріпті» [1, 183], «... күреңіте бастаған 
айдың етегіне қара бас ақ тоқтының сеңсеңіндей бұлт жармасты» [1, 185], 
«...қанын тартқан қызыл ай аспанның үзік бауына жармасқанда...» [1, 189]. 
«АЙ» бейнесінің құбылуы мен «АДАМ» жан дүниесі ұласады. Ғажайып 
образдар галереясы деуге келеді.

112
113
серия
 ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ. 2014. №3
ISSN 1811-1823. Вестник ПГУ
Суреткер  прозасының  жаңашылдығы  –  бар  ескіден  бой  тартпай, 
олардың әдемісін ішке сіңіру. Ол мейлі ұлттық үлгі (шешендік өрнек), мейлі 
шығыстық сарын (дін), мейлі батыс эстетикасы (модернизм) болсын жазушы 
одан бас тартпайды, қайта керегіне жаратады. Жазушы қолтаңбасынан алуан 
түрлі үлгілердің бой көрсетуі соған дәлел. Жазушы қолтаңбасындағы жаңа 
замандық әдебиеттен, сырттан алынған деуге болатын тағы бір осындай 
үлгі, ол символизм сарыны. Символизмге тән көкке, ғарышқа деген сүйсініс 
А.  Сүлейменовке  де  тән.  Символизмдегі  сүйікті  образдың  бірі  –  күн.  
А. Сүлейменовте – ай. Символизмдегі негізгі тіректің бірі ол – астарлы ой. 
Жазушы шығармасында астарлы мәнге ие болушы образдың бірі – жылқы. 
Жылқы – А. Сүлейменов еңбектерінің өн бойында жүретін, үздіксіз маңызды 
образ-кейіпкер. Автор танымында «жылқы – еркіндіктің символы». Кезінде 
дауылпаз ақын С. Сейфуллин де осы ат бейнесі арқылы қызыл империя 
саясатын бейнелеген еді.
Жазушының «Қара шал» әңгімесіндегі терең психологизм шығарманы 
әр оқыған сайын ашыла түседі.
Бұл жылдардағы әңгіме жанрындағы негізгі ерекшеліктер символдық, 
лирикалық,  проблемалық,  әлеуметтік  талдаумен  көрінді.  Жазушылар 
әлеуметтік талдаудың негізінде ұлттық характерді ашуға, адам табиғатын 
психологиялық тұрғыда танытуға ұмтылды. Қазақ халқының тарихынан 
орын алған өмір шындығы шағын жанрда шынайы да шымыр бейнеленді. 
Жазушы Асқар Сүлейменов «Қара шал» әңгімесін ұлттық идеяны негізге 
ала  отырып,  басты  кейіпкері  қара  шал  арқылы  қызыл  айғыр  тағдырына 
арнайды. Қара шалды, мінез-құлқын, нағыз ұлттық психологиясын шебер 
сомдап, ой-өрісіне сәйкес толғанта сөйлетеді. Қара шал сыртқы құрылымдық 
сипатқа ие де, ішкі қайнар, мағына қызыл айғыр бойында жатыр. Жазушы 
Әбдіжәміл Нұрпейісов «Асқар Сүлейменовтың қара шалы – қазақтың ұлттық 
бояуы колоритті образ» [2, 194], – деп дәл бағасын берген.
А. Сүлейменовтың «Қара шал» әңгімесінен тоқырау жылдарындағы 
науқаншылдық мінездер әдемі, шынайы ашылады. «Ес білгелі босағасынан 
ат кетпеген, аш отырғанның өзінде ат кекілін бір сипамаса» отыра алмайтын 
Үкібай шаруаларға бұзаулы сиыр, бес қойдан артық мал ұстауға болмайды 
деген бұйрық келгенде, естен айрылғандай хал кешеді. Ол аты үшін бұзаулы 
сиырын өткізе алмайды. Бұл заңсыздық қара шалдың есін ауыстырғаны 
сонша ол өмірінде бірінші рет жаназаға бармай қалады. Жаназа болғанда 
да өз құрдасы Жақаңның о дүниелік болғаны да артық деп ойлайды. Қара 
шалды қинайтыны енді бәйгеге сиыр қосам ба деген өкініш.
Қара шал – мінезді кейіпкер. Оның өмір сүру салты – өз ұлтының таным-
түсінігіне, менталитетіне сай. Өзі түйсінген түсінікке, ұғымға сыйыспаған іс-
әрекеттерді ол қабылдай алмайды. Мысалы, жүйрік атты етке өткізу ол үшін 
ақылға сыймас нәрсе. Сондықтан совхоз тарапынан болатын бұл талапқа 
ол келісе алмайды. Экономикалық тұрғыдан қарағанда бұл жерде жасанды 
кеңестік шаруашылық түрі мен ұлттық шаруашылық ережесі сай келмей тұр. 
Жекеменшік ерік жойылған зорлықшыл шаруашылық формасы үстемдік 
құрған жерде бұндай кереғарлықтың болмай қоюы мүмкін емес еді. Және де 
бұл оқиғаның әйгілі коллективтендіру дүрбелеңінен кейін болып жатқанын 
еске алу керек. Оның шындығының бет пердесі бүгінде ашылып жатыр.
«Бесатар» повесі – 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты 
жазылған шығарма. Айналасы 4-5 адамның басынан кешкен оқиғалар артық 
ауыз сөз кірістірілмей бейнелі жеткізілген. Әр бейне өзіне лайық бояумен 
дәл әрі анық ашылған. «Бізде амандасуға, ат суғаруға, ас ішуге, айтпай-ақ 
танылатын болмашы бірдемелерге көп орын беріледі. Асқар Сүлейменов 
шығармашылығында ол жоқ екен. Берілген көріністерде мән бар, серпін 
бар – әлденелерді астыртын андата кету бар. Белгілі жай, бұлай жазуда 
жазушы ұтысы еселеніп отырады» [3, 117], – деп белгілі жазушы Ғабит 
Мүсірепов қаламгер шеберлігіне өз көзқарасын білдіреді. Асқар Сүлейменов 
қай шығармасында да сыртқы көріністі сипаттаудан гөрі шығарманың ішкі 
қуатына ерекше мән береді, идеясын ашуға күш салады әрі ішкі мәні өз 
дәрежесінде ашылады. 
««Бесатар»  -  психологиялық  повесть»  [3,  48],  –  дейді  Төлеген 
Тоқбергенов. Шынында, Асқар Сүлейменовтың «Бесатары» - психологиялық-
философиялық мәнерге құрылған шығарма. Өйткені осы көркем дүниеден 
ішкі  терең  жан  сезімі  мен  пікір  айтушылық  қасиет  айқын  көрінеді.  Бұл 
шығармада  әдеттегідей  құрылым  жоқ,  кейіпкерлер  монологы  арқылы 
жазылған. Әр кейіпкердің уақыт пен кеңістігі де көрсетілген. Шығармадағы 
философиялық  мағына-мәнерге,  түйінге  Сәруәрдың  өліммен  бетпе-бет 
келгендегі сәтінде, ішкі монолог түрінде берілген бөлімде көз жеткіземіз.
«Бесатар» повесі – жазушының кезеңдік келесі бір биікке көтерілген 
туындысы.  Біздіңше,  прозалық  тұрғыдан  А.  Сүлейменовтың  шеберлік 
сатылары былай жүйеленсе керек. «Қара шал» - «Бесатар» - «Адасқақ». Осы 
реттен «Бесатардың» жазушы шығармашылығындағы алар белесті орны 
айқын көрінуге тиісті.
«Бесатар»  арқылы  жазушы  өзінің  қолтаңбалық  ерекшелігін  шын 
байқатты. Академик-жазушы Ғ. Мүсірепов шығармаға арнайы талдау жасап, 
өз пікірін білдірді. Атақты қаламгер әдеби ортаға: «Жаңаша жазушы, жазуға 
жаңалық кіргізер жазушы келе жатыр. Ойлы да серпінді жазушы келе жатыр» 
[4, 8], – деп жар салды. «Бесатарда» өзіндік жазушыға тән жеке қолтаңбалық 
ерекшеліктер  айқын  көрініс  берген.  Шығарманың  бірден  көзге  түсер 
ерекшелігі – оның психологиялық астары терең туынды екендігі. Жалпы  
А. Сүлейменов жазушылық мәнерінде байқалатын екі бөлік ерекшелікті атап 
көрсеткен жөн. Олар: 1. психологиялық (ішкі жан: түйсік, сезім элементтері); 
2. философиялық (ой түйгіштік, пікір түйгіштік) мәнер.

114
115
серия
 ФИЛОЛОГИЧЕСКАЯ. 2014. №3
ISSN 1811-1823. Вестник ПГУ
Экспериментке біздің көп ғалымдарымыз, көзі ашық оқырмандарымыз 
үдере  қарайды.  Бірақ,  Асқар  драмасындағы  эксперимент  халықтық 
колориттен  алшақ  емес,  еуропалық  элементтерге  бой  ұру  емес,  соны 
соқпақ  жасау,  ұлт  танымы  аясындағы  еркін  кеңістікте  жаңаша  форма 
қалыптастыру. Бұрын батыс Еуропамен көзқарас қайшылығында болсақ, 
Асқар Сүлейменов шығармалары жазыла бастаған тұс кеңестік сананың 
ыдырай бастаған кезеңімен қатарлас. Мұны автор түсінді. Біз мың жерден 
«Король  Лирды»  сахналағанмен  Шекспир  –  ағылшын,  «Ақымақ  болған 
басымайды» қойғанмен Мольер біздікі емес екені, сол секілді Шиллер тек 
неміске,  Толстойдың  тек  қана  орыс  мәдениетіне  ортақ  тұлға  екенін  бек 
ұғынды. Сол себепті де ырғағы бұрынғыдан өзге бағытқа жол ашты. Жаңа 
бағыт дегеніміз – классикаға қарама-қайшылық емес және Асқар Сүлейменов 
шығармашылығының өзі – М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов салған сара жолдан 
және ауыз әдебиетінен бастау алған. Осыны басты назарда ұстасақ, Асқар 
Сүлейменов шығармашылығындағы басты жаңа бағыт – әр түрлі әдебиеттің 
жаңаша жалғастығы деп баға бере аламыз.
Қаламгер бұл ретте жаңа бағыт нәтижесінде жаңа ойды жаңа форма 
арқылы дамытқан. Жаңашылдық болу себептері: біріншіден, автор аталмыш 
дүниелерінде  қоғамдық  қалыптасқан  ойға  қайшы,  тысқары  жаңа  идея 
нәтижесінде туған, екіншіден, қазақ әдебиетінде сирек ұшырасатын монолог-
диалогқа  құрылғандығымен  қатар,  соны  формада  жазылған,  үшіншіден, 
дәстүрлі  жазушылық  танымнан  тыс  болуы,  оқиғаның  басталғанында 
емес,  дамыған,  қызған  нүктесінен  бастап  дамуы,  догмалық  ауқымнан 
тыс  кейіпкерлер  түсінігіне  қарай  отырып,  бұл  дүниелерді  модернистік 
эксперимент деп толық айта аламыз. Эксперименттік мінез кейіпкерлерінде 
де  кездеседі.  Персонаждардың  мінез-құлқы  –  күйзелісте  жинақталған. 
Барлығына ортақ депрессивті көңіл-күй алданып қалған совет қоғамының 
ғана емес, келешектегі де тәуелсіздік алғанымен бағыты мен бағдары айқын 
емес қоғамға тән мінез-құлық еді. Кейіпкерлердің бойындағы қым-қиғаш 
психология  да  осы  эксперимент  нәтижесінде  айқындала  береді.  Асқар 
Сүлейменов туындылары, атап айтсақ, «ситуациялар» триптихы шығарма 
жазылған  кезеңнің  үрдісімен  мүлдем  аулақта  дамыған,  жаңаша  үрдіске 
негізделген дүние.
Екінші тарап – кейіпкерлердің әлеуметтік тіршілігі. Мұны біз әрине, 
стилдік ізденіс тұрғысындағы эксперимент санатында атай аламыз. Дегенмен 
де, кейіпкерлердің әлеуметтік тұрғыдан өзгешелігіне қарап, жаңаша концепция 
екенін атай аламыз. Айталық, кеңестік әдебиеттің басты кейіпкері міндетті 
түрде – сауыншы, шопан, озат егінші, тракторшы, шахтер болып келетін де, 
оның еңбегінің саны мен сапасына ғана көңіл бөлініп, оның жаны екінші жаққа 
ысырылатын. Бұл автор үшін өзі суреттеп отырған өмір шындығын көрсету мен 
тануда мүмкіндік беретін шығар, бірақ, кейіпкер мінезін жинақтау мен образды 
даралау тәсілінде ақсаңдап жататыны бар. Кейіпкерлердің эмоционалдық 
тарапы  айқындалмай  қалатын.  Ал,  Асқар  Сүлейменов  шығармаларында 
бірінші адам жаны, екінші әлеуметтік мәселе қозғалады.
А. Сүлейменов шығармалары – кез келген үлгіде, кез келген шешімде 
қабылдауға мүмкіндік беретін, ой-тұжырым еркіндігіне жетелейтін, қатпарлы 
астарлардан сан қилы ой қозғауға, шешім табуға мүмкіндігі мол шығармалар.
Асқар  Сүлейменов  –  көп  қырлы  қаламгер.  Жазушы  еңбегін 
1960-жылдардағы қазақ әдебиетінің ерекше бір құбылысы деп бағалауға 
болады.
Қалтай Мұхамеджанов Асқар Сүлейменов туралы былай деген екен: 
«Кеше ғана арамызда жүрген Асқардың кім екенін сол кеше де, тап бүгін 
де біздер әлі толық біліп-тани алған жоқпыз. Асқар Сүлейменов – қазақ 
топырағында, XX ғасырдың екінші жартысында жаңа сапалы өнер, жаңа 
әдебиет жасаған ерекше тұлға. Келер ұрпақтарымыз Сүлейменұлы Асқардың 
шалқар кеңістікті ой-сезім әлемінің тұнығына жүзіп, қанып сусындары анық» 
[5, 55]. Бұл – жазушының жазушыға берген әділ бағасы.
Асқар Сүлейменов қай шығармасын алып қарасақ та, қазақ әдебиетіндегі 
ерекше құбылыстай көрінеді. Оқиғасы ерек, қолтаңбасы бөлек, тілі бай.
Адам ғұмыры – қилы тағдыры жинақталған әдемі әлем. Бұл жиынтық, 
нақтырақ айтсақ, бір-бірін алмастырып отыратын іс-әрекеттер жүйесі. Іс-
әрекетте объектінің субъективті формасына, образға өтуі жүзеге асырылып, 
сонымен қатар іс-әрекетте объективті нәтижелеріне, өнімдеріне айналуы 
орын алады. Осы жағынан алғанда іс-әрекет процесс ретінде көрініп, онда 
субъект-объект өрістері арасында өзара ауысу жүзеге асырылады.
Асқар  Сүлейменов  өз  кейіпкерлерін  сомдағанда  адамның  ішкі  жан 
дүниесіне бойлап, болмысын танытып, жанындағы дерттің сырын, себебін 
ұғуға ұмтылса, көркем шығарма осылардың себебін анықтап, оны емдеудің 
жолдарын қарастырады. Жазушылар алдарына қойған осындай мақсатқа 
жетуде адамның жан дүниесін, сезім сырын, көңіл-күйін оқырманға жеткізу 
үшін авторлық баяндау, суреттеу, әңгімелеу, пікір айту сияқты тәсілдерді 
алмастырып қолданады. 
Көркем  шығармаларда  адамның  өмірі,  олардың  өзара  қарым-
қатынастары, наным-сенімдері, ой-сезімдері, мінез-құлықтары суреттелінеді. 
Бірақ  жазушы  шығармасында  өзіне  белгілі  бір  адамның  ғана  сипатын 
көрсетіп қоймайды, сол адамның өмір сүрген кезіне, өскен ортасына дәл 
келетін кей адамдарға тән іс-әрекет, мінез-құлық, наным-сенімдердің ең 
керектілерін теріп алып, бір адамға тән сипат етіп көрсетеді және солай 
болуы мүмкін екендігіне оқырмандарын сендіреді.
Суреткер өз шығармасында не жайлы, қандай өмір шындығы жайлы ой 
толғағанда да, басты шындықты адам образы арқылы ғана ашып береді, тек 
сол арқылы ғана бейнелеп отырған дәуір тынысын таныта алады. Өйткені 
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   30




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет