Ғ ы л ы м и п е д а г о г и к а л ы қ ж у р н а л ЖӘне табиғат q семей орыс географиялық



жүктеу 1.1 Mb.
Pdf просмотр
бет1/10
Дата18.02.2017
өлшемі1.1 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

ГЕОГРАФИЯ

Ғ ы л ы м и - п е д а г о г и к а л ы қ   ж у р н а л

ЖӘНЕ 

ТАБИҒАТ

Q   Семей  орыс  географиялық 

қоғамы  және  қазақ  зияльт- 

лары  мен  ғалымдары

О   Химиялық  өнімдерді  алу 

технологиясы  және  оның 

географиялық  орындары

ф   Орталык  Қазақстанның 

морфоқүрылымдары

ф   Оңтүетік  Қазақстандағы 

ерекше  қорғалатын  табиғи 

аумақтар

Q   Дәстүрден  тыс  сабақ 

қалай  өткізіледі?

БҮЛ  НӨМІРДЕ:



Мереитой

ҒАЛЫМ-ҮСТАЗ  НҮРСИПА  НҮРСАНҚЫЗЫ

Еңбек  жолын  үстаздық  маман- 

дықтан  баст аган,  Тарбагатай 

ж ерінің  т улегі  КӘРМ ЕНОВА 

Нүрсииа  Нүрсанкызы 

1950  ж шы 

29  қыркүйекте  дуниеге  келген.  1967 

жылы  Шыгыс  Қазақстан  облысы 

Тарбагатаи  ауданындагы  “Аксуат ” 

орта  мектебін  бітіргеннен  кейін, 

Қазақ  мелиіекеттік  қыздар  педа- 

гогикалық  университетінің  жара- 

тылыстану-география  факульте- 

тінің  география-биология  маманды- 

гыиа  түсіп,  1972  жьиы  бітіргеи. 

Үстаздық  жолын  “Комсомол " орта 

мектебінде  бастады.  1973  жылдан 

Қазақ  мешекёпгтііс  қыздар  педаго- 

гикалық  университетінің  география 

кафедрасында  сгпаж ер-ізденуші, 

оқытушы,  ага  оқытушы,  доцент 

болып  кызмет  атқарып  келеді. 

1994  жьиы  кандидаттық  диссер­

тация  қоргап,  география  гылым- 

дарының  кандидаты  апгагын  алды. 

1996  жылы  доцент  атагы  беріл- 

ді.  1996  жылдан  2001  жылга  дейін  география  кафедрасының  меңгерушісі 

болды.  Қазір  кафедра  доценті  болып  қызмет  атқарып  келеді.  Доцент

Н.Кәрменованың  жалпы  100-ден  астам  гылыми-одістемелік  еңбектері 

бар.  Оның  40-ы  'өқулық  жәңе  әдістемелік  оқу  қуралдары.  Жогиргы  оқу 

орындарының  студепттеріне  арналган  "Қазақстанның  облыстар  гео- 

графиясы ”,  “ТМД-ның  экономикалық  жоне  олеуметпгік  географиясы ” 

“Рекреациялық  география”,  иҚазақстанның  экономикалық  және  әлеу- 

меттік  географиясы”,  “Материктер  мен  мухиттардың  физикалык  гео­

графиясы ”  “Экономикалық  және  әлеуметтік  географияга  кіріспе ”,  т.б. 

оқулықтарды  жазды.  Қазақ  тілінде  жазылгап  алгашқы  төл  оқулыгы- 

мыздың  авторларының  бірі.  9-сыныпка  арналган  “Қазақапанның  эко- 

номикалык  және  олеуметтік  географиясы”  оқулыгы  орыс  жоне  уигыр, 

өзбек  тілдеріне  аударылды.  Қазір  докторлық  диссертация  жазып  жа- 

тыр.  Педагогшсалық  еңбегіи  багалапt  “Халық  агарту  ісінін  уздігі  белгісімен ” 

және  Қазақстан  Республикасының  Білім  және  гылым  министрлігінің 

Қурмет  грамотасымен  2  рет  марапатталган.  Биылгы  жылы  озі  бітірген 

Шыгыс  Қазақстан  облысының  Тарбагатай  ауданы  Ақсуат  ауылындагы 

К.Нүрбаев  атындагы  орта  мектебінің  педагогикалық  кеңесінің  №° 186, 

16  қараша  2009  жылгы  шешімімен  география  пәні  кабинет іне  Кәрменова 

Нурсипа  Нурсанқызының  аты  берілді.  Студенттерге  б и т   берумен  қатар 

өз  ултын  суйетін  шәкірттер  тәрбиелеуде,  улагатты  устаз  әріптестері 

арасында  әрқаиіан  улкен  қурметке  ие  болып  жур.

Ә.РАХМЕТОЛ Л  A Ү ЛЫ * 

журиал  тілшісі.


ҚР  Мәдениетп,  ақпарат 

жәпе  спорт  мипистрлігінің 

N26846-Ж   куолігі 

24.01.2006  ж.  берілеен

№4

  (

46

2010 


ІІІІЛДЕ  ТДМЫЗ

БА С   Р Е Д А К Т О Р   -  



Әбубәкір  ҚАЙРАН.

БАС  РЕДАКТОРЛАР  КЕЦЕСІ:

С 

ӘБШ ІҚМЗЫ  (төрайымы),

Б.  КАЛКЕІЮВА,

К.  ҚИНАУБАЕВА,

Ә.  КУЛЖАБАЕВА,

Қ.  ШАҒЫР.

АҚЫЛДАСТАР  КЕҢЕСІ:

БЕЙСЕНОВА 

Әлия, 

г.гА ,

ҮҒА  академигі.

БЕЛПБАЕВ  Мүхит, г.г.д.,  профессор.

БІРМАҒАМБЕТОВ Әлім,  лг.л:.

ДОСТАЙҮЛЫ  Жақыпбай, г.е.д.,



профессор.

КӘРМЕНОВА Нүрсипа,  г.г.к.

ҚОЖАХМЕТ Мүратхан,  г.г.к.,

профессор.

МЕДЕУ Ахмегқал, г.г.д., профессор. 

ТЕМІРБЕКОВ Амангелді,  г.г.к.

*   *   *

ЖАДРИІІА Мақпал,  п.г.д.

АВТОРЛАРҒА  АРНАЛҒАИ 

ЕРЕЖЕ 

>

1.  Ғылыми  м акалаларға  міндетті  түрде  гы- 



лы м ны ң  сөз  болып  отырған  саласын  зерттеумсн 

шүгылданатын  белгілі  ғалымдардың  (ғылым  док- 

торларының),  аспиранттар  мен  ізденушілер  үшін 

ғылыми  жетекшілерініц  рецспзиясы  талап  етіледі.

2.  Мақаладагы  гылыми  деректерге,  мәліметгерге, 

терминдерге  автор  өзі  жауап  бсреді.

3.  Бүрынғы  “Биология,  география  және  химия" 

журналында  нсмесе  Ресейдің  осы  аттас  басылымда- 

рында  жарық  көрген  мақалаларды  аударып,  сәл 

өзгертіп,  кайта  жіберуге  мүлде  болмайды.  Бүл — 

плагиаггық.  Авторлык  қү кы қ  Заңын  сақтамау  -  

кылмыстық  іс.

4.  Ғылыми  деректер  мен  дәйексөздерге  міндет- 

ті түрде  сілтеме  жасалу  керек.

5.  Ғылыми  мақалаларда  міндетті  түрде  пайда- 

ланььиан  одебиепер  тізімін  беру  керек,  одебиетгер 

тізімін  көрсеткенде:  1)  өдсбисттің  авторы:  2)  аты; 

3)  ш ыккан  баспасы;  4)  ш ыккан  жылы;  5)  шыккан 

жері;  6)  беті  жазылсын.

6.  Қазак,  тіліндегі  ғылыми  макалада  орыс  жәнс 

ағылшын  тілінде,  орысша  макалада  казак.  жәнс 

агылшын  тілдерінде  түйіи  (резюме)  болу  керек.

7.  М акала  авторы  бірнешеу  болған  жагдайда 

өркайсысы  макаланы  жазғанын  растап,  қолдарын 

кою  керек.

8.  М акала  жоне  ішіндегі  сызбалар  компыотерде 

терілу керек  (RTF-та сакталу  керек)  және дискетімеи 

бірге'қаоылданады.  Макал аны  компыотерде  сол  жа- 

іы нан  2-2,5  см,  оң  жагынан  1  см  орын  калдырып. 

1,5  интервалмен  басу  керек  жоне  бір  бетге  30  жол 

дан  аспағаны  жон.  М акала  2  данамен  қабылдана- 

ды.


9.  Автор  осы  журналға  бір  жылга  жазылғанын 

растайтын  гүбіртектің  кошірмесін  макаламен  бірге 

жіберу  керек.

10.  Бүл  журналға  ш ы кқан  материалдар  коші- 

ріліп  басылған  не  пайдаланылған  жағдайда  Т ео  

таЖ гм  


гі- журналы на  сілтеме  жасалу

рындалмауы  м акалалардың 

кешеуілдетсді.

Редакция.^/

иғат”  журналы  ҚР  Білім 

рлігінін  кадагалау  және 

ің диссертация лык  негізгі 

карияланатын  басылым- 

1 жер  туралы  гылымдары

Білімді үрпақ  — үят  байлыгы

2003  ЖЫЛДЫҢ  ҚАҢТАР 

АЙЫНАН  ШЫҒА  БАСТАДЫ

РЕСПУБЛИКАЛЫ Қ  ЕКІ  АЙДА  Б ІР   ШЬТҒАТЫН 



ҒЫ Л Ы М И -П ЕД А ГО ГИ КА Л Ы Қ  ЖУРНАЛ

М А З М Ү Н Ы

М.  Белгібаев,  Ж.  Әділбеккызы.  Семей орыс геаграфиялық қргамы жөне

қазақ зияльиіары мен га>іъімдары............................................................................. 3

С.  Түмажанова,  М.  Түмажанова.  Батыс  Тарбагатай жотасының үгілу

үрдісі мен  угілу қабыгы..............................................................................................7

Н.  Кәрменова,  К.  Тілеубергенова.  Химиялық  онімдерді алу технологиясы

және оның географиялық орыпдары..................................................................... 12

Р.  Бексеитова.  Орталық  Қазақстанның морфоқуршымдары.............................. 16

Н.  Кәрменова,  М.  Тоқсабаева.  Қорымдар мен қоргандардың  туризмді

дамытудагы мумкіншіліктері................................................................................ 21

Н.  Шакирова.  Көшпенді қазақ халқының  табигатты пайдалану

ерекшеліктері............................................................................................................ 24

Ө.  Ордаханов.  Туган жер  және аудан  топонимикасы........................................ 27

Б.  Қошақаева.  Сызықты диктант............................................................................29

Б.  Қүрманғалиева.  Шыгармаиіылык, багытта........................................................31

3.  Қойшыбаева. Дәстурден тыс сабақ қалай  өткізіледі?......................................34

А.  Жолмүканова.  Орталык,  Казақстанның шаруашшық географиясы............. 37

Р.  Әлиева.  Үлы гальш  әмірі  урпаққа  өнеге.............................................................. 40

Г.  Жүмаханова.  Этногеографияіық  ойьш............................................................... 45

Ә.  Науашева.  Қолданбалы  курс: зоогеография негіздері......................................... 47

Е.  Оспанив.  Қызық т әсіл.............................................................................................50

Н.  Қозыбағарова. Деңгейлік  тапсырмалар............................................................... 51

Г.  Қыдыралиева.  “Невада—Семей” қозг&іысына  — 20 ж ы л................................ 53

Р.  Қасымова.  “Он  сегіз мың валам”...........................................................................56

A.  Абуова.  “Екі дуние бесігінде тербетілген  —  Оралым ” ......................................58

Р.  Сэтімбеков,  Қ.  Мүсабеков,  С.  Нүрсеитова.  Оңтустік  Козақстандагы

ерекше қоргаіатын табиги  аумақтар..................................................................60

Ш.Уәлиханов.  Олкенің  укімет  басқару жуйесі мен  саяси  жагдайы..................63

ГЕОГРАФИЯ

ТАБИҒАТ

(ГЕОГРАФИЯ  И 



ПРИРОДА)

№ 4  (46),  2010  жыл

РЕСПУБЛИКАНСКИЙ 

НАУЧНО  ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ 

ЖУРНАЛ

Б ІЗД ІҢ   ТҮРАҒЫ М Ы З: 



050008

Алмагы 


қаласы,

Абай  дангылы,  52  В.

ТЕЛЕФ ОНДАР:

Қабылдау  бел мecі — 392-18-95 

Бас  редактор  —  392-18-96

' Тәрбие  қүралы '  ЖШ С 

компьютер  оріапьн-ында 

теріліп,  беттелді.

Оператор 

КӘРІМОВА  Динара.

Басуга  28.07.2010  ж. 

кол  койылды.

Піш іні  70x108  1/16 

Қяғяяы  №1  офсетті 

Әріп  түрі  өдеби 

НІартты  б.  т.  —  4 

Авторлық  б.  т.  —  6 

Есептік  б.  т.  —  6,16

Ш артты  бояулы 

бет  таңбасы  —  5,87

Офсеттік  басылым 

Бағасы  350  теңге 

Таралымы  —  2459 

Индексі  —  75952 

Тапсырысы  —  68

М еншік  иесі

“Тәрбие  қүральГ  ЖШС.

Журнал  ЖШ С  РПБК 

“Дәуір”  баспахаиасы нда 

басыл д ы .

Тапсырыс дайын диапозитив- 

терден  басылды.

Қ үрм еггі  оқы рм андар  мен 

авторлар!  “ География  жәнс 

табигат ‘  журналы на  келіп 

түскен  колж азбалар  одеби 

оиделеді.

Қолжазба  қа й тарылм аііды, 

мақалаларга  пікір  жазыл- 

майды.

©“География  жөне  таГжгат" Ліг4, 

2010  ж.

Авторлaр  жа риялым ы ндагы 

пікірлер  мен  үсыныстар  ре- 

д а к ц и я н ы н   түп кілікті  көз- 

қарасын  біпдірмсйді.

Электрондық  пошта: 

km_tk_aa@ok.kz 

km  tk  aa#niail.ru



(   География:  гылыми-теориялык,  зерттеулёр

;

СЕМЕЙ  ОРЫС ГЕОГРАФИЯЛЫҚ 

ҚОҒАМЫ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ЗИЯЛЫЛАРЫ 

МЕН  ҒАЛЫМДАРЫ

БЕЛГІБАЕВ  Мухит,



география  гьыымдарының  докторы.

Семей мемлекеттік педагогикалык, 

институтының  профессоры,

Жанылгүл  ӘДІЛБЕКҚЫ ЗЫ ,



Шыгыс  Қазақстан  облысы Абай 

атындагы  омбебап  кітапханасының 

кітап қорып сақтау бөлшінің меңгерушісі

Қ а за қ с т а н н ы ң   ко н е  м оден и ет  ош ағы   С ем ей дің   о б л ы сты к  Абай 

аты ндағы   әм бсбап  кітапханасы   өңірдегі  ірі  қ о р   сақтау  орталығы  болып 

табылады.  К ітап хан ан ы ң   си р ек  басы лы м дары ны ң  алты н  ко р ы н   XVIII 

гасы рды ц  екінш і  ж арты сы   м ен  XX  гасы рды ц  басы ііда  ж ары қ  коргеп, 

бүгінгі  күн і  сирек  кездесетін  б и б л и о гр аф и ял ы к  басы лы м ға  айналып 

оты рған  баспа  туы нды лары   құрайды .  Қ үнды   басы лы м дар  қатары нда 

өлкетануга  байланы сты   әдебиеттер,  о н ы ң   іш інде  И м п ераторлы к  Орыс 

Г ео гр аф и ял ы к  Қ о ғам ы н ьщ   Багы с  Сібір  болім інің  С емей  болімш есіне 

қаты сты   д срск  көздері  ерекш е  оры н  алады.

К ітап хан ан ы ң   алты н  қоры н дағы   өлкетануға  жоне  географ ияға  бай ­

ланы сты   әдебиеттер  туған  өлксміздің тарихында  өмірінің  сәулелі  сәттерін 

калд ы рған   к а з а к   зи ялы лары ,  зерттеуш ілер  ж айлы   ты ң   молімет  коздері 

болы п  табылады.

С емей  тари хы н ы ң   ж аркы н   беттері  осы нда  айдалы п  келген  орыс 

дем о кр аттар ы н ы ң   есім дерім ен  ты ғы з  байланы сты .  Әсіресе,  XIX  ғасыр- 

д ы ң   екінші  жартысында  Семейде  жазасын  өтеп  жаткандардың  үлкен  бір 

то б ы н ы ц   болуы  қ ал ан ь щ   м одени-рухани  ом іріне  ты ң   озгерістер  окелді. 

О лар  'ж азасы н  өтеумен  қатар  айдауда  өтіп  ж атқан   сүреңсіз  күндерін 

өлкеде  атқ ар ған   зерттеу  істерімен  м ән ді-м ағы налы   кы ла  білді.

Д алалы   ө л кен і  ғы лы м н ы ң   сан -сал асы н ан   зерітеудің  негізін  қала- 

ған  ең   алғаш қы   С ем ейдеіі  қо ғам д ы қ  мекем е  О блы сты қ  С а н а қ   К омитеті 

1878  ж ы лы   қүры лды .  К ом итсттің  ғы лы м и  хатш ы сы   Е .П .М ихаэлистің 

басш ы лы ғы м ен  знялы   қауы м   ш оғы рланған  бүл  мекемеге  өлке  туралы 

ресм и  м олім еттермен  қатар  “ міндетті  ем ес  ж үм ы стар” ,  яғни  өлкені 

тарихи,  гео гр аф и ял ы к  түрғьш ан  зерттеу  ж үм ы стары н  жасау  жүктелді.

С а н а к   ком итеті  Ш ы ғы с  Қ азақстан ,  С ем ей  өлкесінде  жүргізген  зерт- 

теулеріііің  нәти ж есін   “ П ам ятн ая  кн и ж ка  С ем и палати н ской   области” , 

“ О бзор  С ем и п алати н ской   о б л асти ”  басы лы м дары нда  ж ариялап  отыр- 

ды .  Ф .К .З о б н и н н ің   “ К   вопросу  о  невольниках  рабах  и  тюленгутах  в 

К и рги зской   с теп и ”  м ақаласы ,  Ә .Б өкей хан ны ң ,  В .Д .К оцовскидін,  В.K. 

ф о н   Г ерн н ің,  т.б.  зерттеу  м акалалары   ж арияланған.  В.П.  ІІи к и ти н н ің  

“ И сторический  очерк  С ем ипалатинской  области” ,  В .И .М аевскидің  " Бо­

тове кая  яр м а р к а ” ,  Ф .З о б н и н н ің   “ Свадебны е  обряды   и  обы чаи  среди 

казачьего  н аселен и я  У стькам еногорского  уезда”  этн о гр аф и ял ы к  очеркі,

ЖӘНС


ІІ.К о н ш и н н ің   “П о  У стькам еногорском у  уъзду”  ж олж азбалары н  кітап- 

хананьщ   си рек  қо р ы н д ағы   “ П ам ятная  кн и ж кал ар д ан ”  (1897—1900  жж.) 

оқуға  болады.

Қ а за к т ы ң   үлы   ақы н ы   Абай  Қ ү н ан б аев  өлкен ің   қо ғам д ы қ  өм ірінщ  

ты ны с-тірш ілігім ен   ты ғы з  байланы ста  болы п.  С а н а қ   К омитетіне  1886 

ж ы лды ң  4  м ам ы ры нан  м үш е  болы п  тіркелгені  туралы  “ П ам ятная  книж - 

кал ар д ы ң ”  1897,  1900  ж ылғы  басы лы м дары нда  бағалы  м әлім ет  бар.

С а н а к   К ом итеті  негізін  қалаған   олкені  ғы лы м н ы ң   сан  саласы нан 

зерттеу  ісін  1902  ж ы лды ң  13-сәуірінде  құры лған   Орыс  И м ператорлы қ 

Г еограф и ялы к  Қ оғам ьш ы н  

Батыс  Сібір  бөлім інін 

С емей  бөлімш есі 

Е .П .М ихаэли с,  Н.Я.  К он ш и н ,  Б .Г .Г ерасим ов,  ағайы нды   Белослю дов- 

тар  ж әне  б асқалар д ы ң   аса  зор  ғы лы м и-зерттеуш ілік  еңбектерімен  жал- 

ғасты ры п  окетті.  Ресей  Ғьш ы м   акад ем и ясы н ы ң   П резиденті  А .П .К ар­

п и н с к и й ,  Ғ ы лы м   акад ем и ясы н ы ң   секретары   С .Ф .Ольденбург,  Орыс 

Г еограф и ялы к  Қ о ғам ы н ы ң   төрағасы   Ю .М .Ш ок альски й ,  академ ик  В.А. 

Обручев,  Х алы к  ағарту  ком иссары   А. В .Л уначарский  күрм етті  мүшелері 

болған  С ем ей  Г еограф и ялы к  бөлім ш есінің  ж үм ы сы на  оры сты ң  атакты  

ж и һан гср  ғалы мдары   С ем енов  Т я н ь -Ш а н с к и й ,  Г .Н .П отан ин ,  В.В.Са­

п ож ни ков,  А .Н .С едельн иков  үлес  қо сқ ан .

Д алалы   ай м ақты ң   алы стагы   қ а з а к   сахарасы нда  өлемдік  мәдениет- 

тен  ш алғайда  ж атқан  кү м   б асқ ан   көне  ш аһар  Семейге  саяси  жер  ау- 

дары лғандар  ж аңа  зам ан  лебін  әкеліп ,  прогрессивті  идеялар  таратты.

XIX   ғасы рды ң  соң ы   м ен  XX  ғасы рды ң  басы  қ а за қ   зиялы лары ны ң 

саяси   аренаға  ш ы ғы п,  қоғам   ом іріне  қы зу  араласуы м ен  ерекш еленеді. 

Қ а за қ   зиялыларьтнан  Әлихан  Б өкейхан  О мбыдағы  Батыс  Сібір  Геогра­

ф и я л ы к   бөлім іне  м үш е  бола  оты ры п.  С ем ей  бөлім ш есі  ж үм ы сы на 

белсене  араласқан .  Абай  Қ ү н ан б аев  корреспондент  м үш есі  болған  С е­

м ей  Г еограф и ялы к  бөлім ш есіне  үлты м ы зды ң  м ақтан ы ш ы ,  ойш ыл  акы н 

Ш әк ө р ім   Қ үдайбердиев  (1903-1907  ж ж .),  Т ом ск  қаласы ндағы   техноло­

гия  институты ны ң  түлегі,  Алаш  ж етекш ілерінің  бірі,  қазақ тан   ш ы қ қ ан  

тү ң ғы ш   п р о ф е с с о р -м а т е м а т и к   Ә лім хан  Е р м ек о в ,  С ан к т-П етер б у р г 

университетін  үздік  бітірген,  үлты м ы зды ң  түңғы ш   зан   магистрі,  бола- 

ш ак   А лаш   авто н о м и ясы н ы ң   к ү қ ы к т ы қ   негізін  қапаған  Ж ақы п   А қпа- 

ев,  С анкт-П етербург  университетін  Ж .Л қпаевгіен  қатарлас  тамамдаган, 

үлты м ы зды ң  ж ар қы н   болаш ағы   үш ін  кү р еск ен   ары стары м ы зды ң  бірі 

Райы м ж ан  М әрсеков  (1902—1911  жж.),  к ы с к а   да  санааы   ғүм ы ры н  оз 

ұлты н  оркениетті  елдер  қатары на  косу  ж олы на  ж үм саган  Семейдегі 

сем и й ария  мүғалімі  Н үрғали  Қ үлж анов  п ен   он ы ң   жары  Н әзипа  Қ үлж а- 

нова,  оры сты н  классик  ж азуш ысы Л .Толстойм ен  хат  ж азы сқан,  мүсыл- 

м ан  балалар  мектебінін  меңгерушісі.  татар  зиялы сы   Рахметолла  Ечкібаев 

(1907-1919  ж ж .),  Зайсан  уезінің тілмаш ы  А м анқүлов  Ж ом бек  (1902  ж.), 

тілм аш   О спанов  Өмірбек,  Сандыбаев  С ағы нды қ  (1902  ж .),  Семей  өлкелік 

со ты н ы н   тш м аш ы   Т арабаев  И м ам бек  (1907  ж .),  П авлодар  копесі  Айт- 

ки н   Ахметолла  (1902  ж .),  копес  Х амитов  М үхамет  (1902  ж .)  ж әне  Абы- 

лайханов А рғы нғазы   м үш е  болган.

С оны м ен  қатар  С ем ей  Г еограф и ялы қ  бөлім ш есіне  Ә бікей  С әтба- 

ев,  М үхтар  Әуезов,  Ж үм ат  Ш ан и н ,  Ш айбай  А йм анов,  М әннан  Түрған- 

баев,  Ахметолла  Б арлы баев,  Халел  Ғаббасов,  К орім  Д үйсебаев  мүше 

больш ,  қ о ғам д ы қ ,  ғы лы м и  ж үм ы сгары н а  улес  к о сқан .

К ітапханам ы зды ң  алты н  қо р ы н ы ң   қү н д ы   бөлігі  болып  отырған 

олкетану  одебиеттерін  И м п ер ато р лы қ  О рыс  Г еограф иялы к  Қоғамы- 

н ы ң   Батыс  Сібір  болім ш ің   С ем ей  болім ш есінің  ғы лы м и  басылымда- 

ры  —  “ З ап и ски л ер ...” ,  “ Б ю ллетеньдер...”  к ү р ап ,  аты  аталған  халқы- 

м ы зды ң  асыл  үлдары  ж айлы   бағалы   дерек  коздері  болы п  отыр.

Œ )

{

  География  және  табиғат  }

{4/2010;


А лаш орда  үкім етінің  б о л аш ақ  төрағасы ,  бір  басында  сан  түрлі  ғы- 

лы м   то ғы сқан   бірегей  тұлға  Әлихан  Бокейхан  алғаш ы нда  О мбы  Техно- 

л о ги ял ы қ  училш цесінде  о қы п ,  одан  со ң   С анкт-П етербург  Орман  ш а- 

руаш ы лы гы   институты нда  эк он ом и ка  саласы нан  білім  алган.

Ол  туралы  Ресейдің  өйгілі  Б рокгауз-Е ф рон  сездігінің  жаңа  басы- 

л ы м ы н ы ң   8-томы нда:  “Букейхановъ  Алиханъ  Нурмухамедовичъ  —  лъсо- 



вод-статистик;  род.  въ  1869  г.,  принадлежишь  къ  султанскому  роду  Бу- 

кей...  Съ  1897 г.  по  1904  г.  работалъ  въ  экспедиціи  м -ва  (министерства) 

зем леды ія  по  обслъдованию  степныхь  областей.  Сотрудничал  во  многихь 

сибирскихь  газетахъ  и  журналахь.  Въ  1906- г.  редактировать омскія  газе­

ты  “И рт ы ш ”,  “Омичъ” и  “Голос  ст еп и ” закрытый  администраціей.  Кор­

респондировав  въ  столичныя  газеты  прогрессивного  направленія... ” д е­

ген  моліметтер  берілген.

Ж ан а  Брокгауз  Е ф рон  эн п и кл о п ед и ял ы к  создігі  48  том  болып  жос- 

п арлан ы п ,  ж ариялануы   аяқталм ай   қалган.  Бүл  2-ш і  басы лы м ны ң  1911 —

16  ж ы лдар  аралы ғы нда  ш ы к к а н   29  томы   да  1890-1904  жылдар  аралы- 

гы нда  ж ария  көрген  82  негізгі  ж ән е  4  косы м ш а  том нан  түратын  1-ші 

басьш ы м ы м ен  қоса  кітагіхананың  сирек  қоры ндағы   күні  бүгінге  дейін 

о зін ің   гы лы м и  күн ды лы гы н   ж оғалтиаған  ан ы ктам алы қ  басылымдар 

қ о р ы н   толы қты ры п  отыр.  Аталған  ан ы қтам алы қ  басы лы м ны ң  күнды - 

лы гы   әсіресе  авторлары ны ң  катары нда  В.В.Бартольд,  И .И .М ечн и ков 

си яқты   ойгілі  ғалы м дары м ен  бірге  Ә .Б окейханны ң  (4-ш і  том ы нан  21 

томьтна  дейін)  болуъш ен  арта  түседі.

Ә .Б окейхап  И м п ераторлы қ  Орыс  Г еограф иялы к  Қ огам ы н ы ң   Омбы 

қаласы ндагы   Батыс  Сібір  болім інің  Б асқару  К ом итетінің  мүш есі  бола 

оты ры п.  С ем ей  О ры с  Г еограф иялы к  Қ оғам ы н ы н   болім ш есінін  ж үм ы - 

сы на  ты ғы з  араласыгі  оты рган.  Ол  к а з а қ   м ем лекетінің  пайда  болу 

тарихы н,  К іш і,  Орта  ж әне  Үлы  ж үз  хан ды қтары ны ң   Ресейдін  қолас- 

ты на  енуіне,  Ү лкен  Орда  султаны  С үйік А былайхановка  катысты  күж ат- 

тарды  зерттеу  нотижесінде:

“ И з  п ереп иски   (письм а)  киргизских  ханов,  султанов  и  п р.п р.” ;

“ И з  переписки  хана  С редней  К иргизской  Орды  Букея  и  его  по­

то м к о в ” ;

“И з  бумаг  султана  Большой  Киргизской  Орды  Сюка  Абылайханова” ;

“ О  киргизскихъ  пом инкахъ”  атты  гылыми  еңбектерін  жариялады.

Э .Б о к е й х а н н ы н   1903  ж ы лы   С ан кт-П етерб ургте  С ем ен ов  Т янь- 

Ш ан ски й дін   редакциясы м ен  басы лы п  ш ы қ қ а н   И м ператорлы к  Орыс 

Г еоіраф иялы қ  Қ огам ы н ы н   “Россия.  П олное  Географическое  описание 

наш его  отечества”  атты  коп  том д ы қ  кітабы ны ң  17  том ы на  енген  “ И с­

торические  судьбы  киргизского  края  и  культурные  его  успехи"’  еңбегінде 

қ а за қ   олкесі  тас  доуірінен  бастап  көрініс  тап кан .  Алаш  ардактысы 

Ә. Бокейхан  А байтанудың  негізін  қалаған  галым.  Аталган  кітапты ң  18 

то м ы н ы ң   “ Н асел ен и е”  бөліміндегі  А. Н. Сед ельников  пен  JI.П .О сипова 

м ақаласы нда  ол  берген  мөлімет  бойы нш а 

к а за к   халқы н ы ң   үлтты к 

ерекш еліктері  мен  рухани  м әдениетіне  тоқталы п,  Абай  ш ығармалары н 

ж аңа  заман  ты н ы сы ,  лебі,  калы птасы п  келе  ж атқан  

қ азак ты ң   жаңа 

ү л ггы қ  әдебиетіиің  бастам асы   деп  таны п,  бага  берген.

Ә .Б окейхан  Абай  дүниеден  откен  соң  бүры н-сонды   к а за қ   үрдісінде 

болмаған  акы нға  арналған  казанам а  жазып,  орыс  тілді  окы рм анды   акы н 

өм ірім ен  ж әне  ш ы гарм аш ьш ы ғы м ен  кен  таны сты рады .  Қ азанам аны  

1905  ж ы лы   “ С ем и палати н ски й   л и сто к ”  газетіне  ж әне  “С п и сокь  обамь 

на  реке  Слеты  въ  Коржункульской  волости  А кмолинскаго  уьзда”  ма- 

қаласы м ен  бірге  коры м ы зда  сакталы п  оты рган  С емей  болім ш есінің 

“З ап и ск и ін ің ...”  1907  жылгы  3  басы лы м ы нда  ж ариялаган.

4



/

2 0 1 0


-

{   География  және  табиғат }

СЮ


А бай  ел е в д е р і  м ен   н а қ ы л   сөздерін  ж инауға  балалары на  а қ ы л -к е - 

ңес  берін,  1909 ж ы лы   К окітай  Ы сқак ү л ы н ы ң   С анкт-П етербургтегі  Ілияс 

Б ораган ски й   б асп асы н ан   а к ы н н ы ң   тұң ғы ш   өлендер  жинагьтн  итығару- 

ы на  Ә.  Б ө кей х ан   үлкен   к ө м е к   корсетксп.

Ә .Б окей хан   1915  ж ы лы   “ К д за қ ”  газетінің  112  сан ы н а  “ Қьгр  бала- 

с ы ”  деген  б ү р к ен ш ік  аты м сн  “ Ж аң а  к ітап тар ”  атты   м акала  ж азы п. 

С ем ей  б о л ім ш есін ің   1914  ж ы лгы   “ З а п и с к и ін ің ...”  VII!  басы лы м ы   Е.П. 

М ихаэлиске  ар н алған ы н ,  о н ы ц   ел к е   зерттеу  ісінс,  ғы лы м ға  к о сқ ан  

үлесін  ж ән е  А бай  екеуінің  досты ғы н а  токтала  келігі:  “Бул  жогаргы  жа- 

зылган  кіт апт а  М ихаэлис  хаттары,  ж азгаи  мақалалары  бар.  Бәріпде 

біздің  қазақ  жері,  суы,  жануары,  Алтай,  Тарбагатай  тауларының  гүмыр- 

лары 

туралы  гылым  жолы  жазылган.  Бул  кітапты  біздің  талапкер 

жастар  алып  оқуы  дүрыс...  ”  —  деп ,  кө п ш іл ік ке,  осіресе  жастарға  н аси - 

хат  ж асаған .  С ем ей  Г ео гр аф и ял ы к  Қ оғам   бөлім ш есінің   1905  ж ы лды ц 

27  там ы зы ндагы   м ож ілісінің  хатгам асы нда  Ә.  Б екейханға  аталған  ма- 

қалалары   үш ін  алғы с  ж а р и я л а ш а н ы   туралы   м әлім ет  үлкен  парасат 

и ссін ің   баға  ж етп ес  еңбегіне  деген  күрм ет  екен і  созсіз.


Каталог: images -> stories -> pdf
pdf -> Преподавание в школе, колледже и вуз-е
pdf -> Ж ы лдар аралы ғы Қ р халы кка білім беру министрі ш айсұлтан ш аяхм етов
pdf -> Сыны: тарих және тағылым
pdf -> Ж-аймауъітов т уы н лы ла ры ндағы
pdf -> «білім ltd» жэне «С0тиаз» шяш wi11
pdf -> Отчет Қазақстан Республикасы Біпім жэне ғылым министрлігі Ғылым комитетінің
pdf -> «білім ltd» жэне«СӘтназ» жшс-нен шығатын
pdf -> Қазақстан республикасының Әл-Фараби атындағы
pdf -> Классного руководителя

жүктеу 1.1 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет