Әож 94 (574): 325. 1 Қолжазба құқында


 ҚАЗАҚСТАН КОРЕЙЛЕРІ: ӘЛЕУМЕТТІК-ТАРИХИ ТАНЫМ



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет5/11
Дата25.04.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

2 ҚАЗАҚСТАН КОРЕЙЛЕРІ: ӘЛЕУМЕТТІК-ТАРИХИ ТАНЫМ 
2.1  Қазақстан  территориясына  корей  ұлтының  орналасуы  мен 
жергілікті жағдайға қалыптасуы 
Қазақстанға  күштеп  жер  аударылған  корей  халқы  қоныс  аударудың  екі 
кезеңін  бастан  кешірді.  Біріншісінде,  Қиыр  Шығыстан,  Азияның  ең  шеткі 
нүктесінен  екінші  қиырына  кӛшірілсе,  екіншісі,  корей  халқының  60  пайызға 
жуығы басынан кешірген, 1938 жылғы Қазақстан аумағының ішіндегі кӛші-қон 
үрдісі  болды.  1938  жылдың  ӛзінде  ғана,  корей  халқының  қоныс  аударылуына 
байланысты Қазақ КСР-і ХКК-нің 48 қаулысы қабылданды. Осы кезден бастап 
корейлер тұрақты қоныстарына орналастырыла бастады. Корейлерді Қазақстан 
мен Орта Азияға күштеп жер аудару оның ұлттық мәдениетінің дамуына үлкен 
кедергі  келтірді.  Әміршіл-әкімшілік  жүйе  барлық  аз  ұлттардың  рухани 
мәдениетінің  құлдырауына  әкеліп  соғып,  оның  салдарлары  бүгінгі  күнде  де 
байқалады. Қазақстандағы корейлердің тарихын зерттеу бұл этникалық топтың 
басынан  кешірген  тағдырын  зерделеу  ғана  емес,  сонымен  қатар  қоныс  аудару 
үрдісі,  ұйымдастырылуы  және  оның  салдарлары,  Қазақстан  тарихындағы 
ақтаңдақтар ақиқатын ашуда қажет болып табылады.  
Кеңес  үкіметі  жүргізген  солақай  саясаттың  нәтижесінде  күштеп  жер 
аударылған  корей  ұлты  да  басқа  этностар  сияқты  билеуші  органдардың 
жүргізген қысымшылығын тәжірибе жүзінде басынан ӛткерді. 
Қиыр  Шығыстан  1937-жылы  жер  аударылған  корейлердің  басқаларға 
қарағанда  әлеуметтік  тәжірибесі  мол  еді.  Таптық  құрамы  да  білініп  тұратын: 
Сібірдің  үлкен  қалаларындағы  кәсіпорындарда  жұмыс  істегендер  -  жұмысшы 
табы,  ауылшаруашылығы  артельдерінде  жұмыс  істегендері  -  колхозшылар. 
1935-1937-жылдардағы  қудалаудың  кесірінен    зиялылар  қатары  мүлде  сиреген 
еді [122


 
Осындай жағдайларға байланысты күштеп жер аударылған халықтар саяси 
белсенділікке бара алған жоқ. Тоталитарлық жүйенің қырып-жоюы кезінде бұл 
мүмкін де емес еді. Жалпы жер ауып келген ұлттардың әлеуметтік тұрмысы тек 
қана  адал  еңбекпен  түзелетінін,  ӛздерінің  де,  жанұясының  тоқтығы  да,  істеген 
жұмыстарына байланысты болатынын жақсы түсінді.  
1937  жылдың  23  тамызында  Орталық  комитеттің  Қаулысы  орындалуы 
барысында  Қазақстан  К(б)П-ның  Орталық  Комитетінің  Бюросында,  11-ші 
нӛмірлі протоколмен комиссия құрылды. Комиссия құрамында Исаев  (тӛраға), 
Нұрпейісов,  Залин,  Мырғабеков,  Яхнович  болды.  Комиссия  тез  арада 
корейлерді  орналастыруға  жауапты  еді.  Комиссия    ӛткізілетін  шаралардың 
жобасын  Бюроға  дайындауға  міндетті  болды.  Бұл  шешімнің  орындалуын 
Қазақстанның  ОК  Бірінші  хатшысы  Мирзоян    бақылауға  алды.      1926  жылғы 
санақ бойынша Қазақ АКСР-да 36 208  жергілікті халық ӛмір сүрді  [123, 28 б.].
  
1937 жылдың 14 қыркүйегінде партия Орталық комитеті шешімімен ҚКСР 
ХКК-нің  корейлерді  орналастыру  жӛніндегі  ӛкілі  болып  ішкі  істер  халық 
комиссариатының  кӛмекшісі,  мемелекеттік  қауіпсіздік  комитетінің  майоры 
Гильман  тағайындалды.  Корейлерді  орналастыруға  байланысты  ІІХК-нан 

 
54 
арнайы  мамандарын  бӛлініп,  барлық  қабылданатын  пункттерде  жауапты 
қызметкерлер тағайындалды [124

.
  
Қазақстан  территориясы  бойынша  барлық  облыстарда  18009  корей 
отбасылары  бар  63  эшелон  қоныс  аударушыларды  қабылдайтын  22  пункт 
белгіленді.  1937  жылдың  25  қыркүйегі  мен  24  қазан  аралығында  Алматы 
станциясы арқылы Қазақстан мен Ӛзбекстан жеріне қоныс аударушылардың 61 
эшелоны ӛтіп, оның 29-ы қазақ жерінде  қалды [125

.
  
29  қыркүйектегі  К(б)П  ОК  бюросының  мәжілісінде  республикаға  келген 
корейлерді орналастыру мәселесі шешілді. Онда Гурьев округіне – 1500, Батыс 
облыстарға  –  1000,  Солтүстікке  –  2000,  Ақтӛбеге  –  1500,  Оңтүстікке  –  1500 
отбасын  орналастыру  мәселесі  тұрды.  Республикаға  келген  корейлердің  1616 
отбасы  Алматы  облысына,    8867-і  Оңтүстік  Қазақстанға,  1744-і  Ақтӛбе 
облысына,  2299-ы  Солтүстік  Қазақстанға,  3073-і  Қарағанды  облысына,  720-і 
Қостанайға, 1950-і Батыс Қазақстан ӛлкесіне  орналастырылды [48, 68 б.

.
  
Қазақстанның  облыс  орталықтары,  қоныс  аударылған  корейлерді 
орналастыру
 
жұмысына  белсене  араласты.  «Корей  шаруашылықтарын 
орналастыру  және    жайғастыру»  құжатында  корейлерді  белгілі  жүйемен 
орналастыру  шаралары  қарастырылды.  Обком  хатшылары,  облыстық  атқару 
комитеті  тӛрағалары,  ІІХКБ  басшылары  корейлердің  шаруашылықтарын 
орналастыруда  жеке  жауап  беретіні  кӛрсетіліп,  шаруашылықтар  шағын  ғана 
болуы керектігі айтылды. Бұл құжатқа Мирзоян қол қойған.  
Қоныс  аударушылар  жаңа  жердегі,  басқа  елдегі  ӛмірін  қиындықпен 
бастады:  климатқа  байланысты  жылы  тұрғын    үй  жетіспеді,  жоба    бойынша 
қоныс аударушылардың үйі кішкентай ғана ас үй және тағы бір бӛлмеден ғана 
тұрды,  үйдің  үлкен  кӛлемін  пеш  алды,  ал    7  -  9  адамнан  тұратын  жанұяға 
мұндай үй тар болды. Корейлер бұл жобаға келіспеді, бірақ   Арнайы құрылыс 
оған  мән  берген  жоқ.  Сонымен  қатар  корейлердің  ӛз  шаруашылығын 
дұрыстауға  арналған  несие  құжаттары  уақытында  дайындалмады,  тек  1938 
жылдың  қараша  айында  ғана,  корейлерге  ағаш  бӛліну  мәселесі  қаралды.
 
Үй 
құрылысы  жұмыстарының  жүргізілуі  бақылауға    алынбады,  құрылыс 
жұмыстарына  арналған  қаржыны  Арнайы  құрылыс  қызметкерлерімен 
жымқырылды  немесе  орынсыз  қолданылды.  Бӛлінген  қаржы  клуб,  кітапхана  
және монша құрылыстарына жетпегендіктен корей колхоздарының басшылары 
әлеуметтік-тұрмысқа  қажетті  құрылысқа  арналған  қаражаттарды  қарастыруға 
дейін    барған.  Мысалы,  1938  жылы  «Самир»    және      «Пятый  Декабрь»    корей 
колхоздарының  басшылығы  кӛлемі  1,5  мың  рубль  болатын  қор  тапқан  [126


Қабылданған  шешімдер  қай  сатыда  болмасын  дер  кезінде    орындалмады.  Қыс 
мезгілінде корей жанұялары жер кепелерде, ат қораларда, фермаларда, жұпыны 
барақтарда  тұрды,  ал  егер  де  оларды  таратылған  совхоздардың  жер  аймағына 
орналастырса,  ол  жерлердің  тұрғын  үйге  жарамдылары  да  болмаған,  ӛйткені 
қирап біткен мекен жайлар еді.    
Корей  қоныс  аударушыларын  үй  тұрмыстық  құрлысымен  қамтамасыз  ету 
үшін  Қостанай  облысындағы  корей  шаруашылықтарына    81  үй  тұрғызу  керек 
болса,  17  үйдің  құрылыс  жұмыстары  аяқталуға  тиісті  болды  және  2  үй  сатып 

 
55 
алынғанда жалпы 100 тұрғын үй қажет болса, Батыс Қазақстан облысы бойынша 
110  тұрғын  үй  қажет  саналды.  Ал  шын  мәнісінде  жағдай  мүлдем  басқаша 
болды. Сонымен, 1938 жылғы 14 тамыздағы Қазақстан К(б)П Солтүстік Қазақстан 
облыстық комитет бюросы мен облыстық атқару комитетінің қаулысы  бойынша 
334  тұрғын  үй  құрылысы  жоспарланғанымен,    шын  мәнінде  тек  107  үйдің 
құрылысы  жүргізілген,  оның  ішінде  толық  аяқталғаны  –  93  үй,  шатыры 
жабылғаны  тек  –  65,    ішіне  пеші  орнатылғаны  –  10  үй  ғана  болды.  Жоспар 
бойынша 5 астық қоймасының орнына 4-і салынған, олар да толық аяқталмаған, 
сонымен  қатар  3  мектеп,  5  монша,  3  мал  амбулаториясы,  3  колхоз  кеңсесі 
салыну  керек  еді.  4  кӛкеніс  сақтайтын  қойманың  орнына  тек  1-нің  құрылыс 
жұмыстары  басталған,  акушер  -  фельдшерлік  бӛлімнің  тек  орны  қазылып  қана 
қойылған  (бастапқы  кезеңде),  жоспар  бойынша  33  құдық  болса,  тек  9-ы  ғана 
қазылып  іске  қосылған.  Қаулы  қабылдау  бӛлімінде  кінәлілер  анықталып,  қайта 
орындауға арналған жаңа мерзім бекітілген [127

.  
Міндеттеу,  мәжбүр  ету,  ескерту,  жұмылдыру...  Бірақ  бюрократтарды 
партиялық  және  соттық    жауапкершілік  те  қорқытпады.  «Қостанай  арнайы 
құрылыс  телімінің  жұмыс  атқарушысы  қызмет  бабын  қолданғаны  үшін 
қылмыстық  іске  тартылды.  Қаулыда  бӛлімінде  «тұрғын  үйлер  мен  әлеуметтік 
мәдени  орындардың  уақытында  берілмегені  үшін,  құрылыс  материалдарын 
талан-таражға  салғаны  үшін  қылмыстық  іс  қозғалсын...»,-  деп  жазылды.  Бірақ 
корейлер ӛмір сүру үшін ұжыммен бірге болуды, тұрғылықты халықпен дұрыс 
қатынасуды,  кӛмек  іздеп,  қайырымшыл  қазақ,  орыс,  украиндардың  кӛмегінен 
бас  тартпау  керектігін  түсінді.  Басқа  ұлт  ӛкілдері  ӛздерінің  нашар  
тұрмыстарына  қарамай,  корейлерге  алғашқы  қиын  кезде  кӛмектерін  аямады. 
Корейлердің  кӛпшілігін  оңтүстік  аймаққа  орналастырғанымен,  1938-1940 
жылдары  негізгі  кӛкӛніс  базасы  солтүстік  аймақтағы  корей  колхоздарында 
болды.  Корейлер  ақырындап  суық  жерді  игере  бастаса  да,  қоныс  аударғандар 
болып қала берді. Олардың сыртында «Жел болмаса шӛп басы қимылдамайды, 
қоныс аудартса, оған себеп бар шығар» деген сӛздер айтылатын.  
1937 жылдың 14 қыркүйегінде  Мирзоян қол қойған құжаттың 32-бабында   
былай  деп  жазылған:  «Гильман  жолдасқа  кӛмек  ретінде  Солтүстік  Қазақстан 
аймағындағы  қоныс  аударуда  тәжрибесі  бар  қажетті  кадрлар  беріледі.  Қоныс 
аударушыларды  орналастырудағы    ауыр  жұмыста  жердің  қорын  санап,  жаңа 
объектілерді  қосу  қажет».  Обком  хатшысы  Кузнецов  пен  Облыстық  атқару 
комитетінің  тӛрағасы    Целых  Мирзоянға,  ...Петропавловск  қаласын  сумен 
қамтамасыз  ету  ӛте  кӛп  қиындық  туғызуда,  бір  тәулікте  суға  қажеттілік  4850 
текше  метр.  Осы  жылы  жаңа  су  құбырын  жүргізуге  500  мың  рубль  бӛлуіңізді 
ӛтінеміз,  қалалық    су  құбырының    қуаты  бір  тәулікте  1200  текше  метр.  Егер 
барлық жүйелерге    қосалқы  тазартқыштар    қойылса,  бір тәулікте  қуаттылық 2 
400  текше  метр  болмақ,  бұл  корей  колхоздарын  сумен  қамтамасыз  ету 
түгелімен орындалады  деген сӛз. 
Наурыз  айында  корей  шаруашылықтары  олар  орналасқан  жерлерде 
құрылып  бітуі  керек  еді.  Корейлерді  кӛшіру  жұмысы  тӛмендегідей  жүргізілді: 
әрбір  эшелонды  комендант  шығарып  салуы  міндетті    болды,  жол  бойы 
кӛшірілгендерді керекті заттармен қамтамасыз етіп тұру керек еді. Келлеровск, 

 
56 
Красноармейск,  Сталин  аудандарының  атқару  комитеттерінің  тӛрағалары  мен 
аудандық  комитеттің  хатшылары,    кӛшірілетін  корейлерді    темір  жол 
стансаларына  дәл  уақытында  әкеліп  және    орналастыратын  жерге  жеткізілуін 
қадағалауға міндетті болды. 
 
Красноармейск  совхозының  орнына  қалыптасқан  колхоздар  Келлеровск 
ауданына  қарады.  Әрине,  аудандардың    шекарасының  ӛзгеруі  туралы  сұрақ 
туды,  оны  корейлер  туралы  комиссия  тӛрағасы  Целых  шешуі  тиісті  еді. 
Солтүстік  облыстарда  корей  шаруашылықтарына  жеке  меншікке  берілетін 
суармалы  және  жай  жерлердің  кӛлемі  анықталды.  Әр  облыстағы  корей 
колхоздарына жеке меншікке берілетін жерді былайша бӛліп кӛрсетуге болады: 
Қостанай  облысының  Амангелді  және    Торғай  аудандарында  0,25-тен  келсе,  
суарылмайтын  жерлер  0,3-0,5    тен    0,5-0.8-ке  жеткен.  Солтүстік  Қазақстан 
облысының Еңбекшілдер, Қызылту, Атбасар, Тӛңкеріс аудандарында суармалы 
жер  кӛлемі  0.25,  суарылмайтын  жерлер    0,3-0,5  болған.  Рузаев 
ауданындасуармалы жер - 0,25 те, суарылмайтыны – 0,4-0,7 болды. Павлодарда 
да суармалы – 0,5 те, суарылмайтыны – 0,5-0,8 болды [128


  
Жер аударылған корейлер негізінен кӛкӛніс және кӛкӛністі ӛндіру арқылы 
ӛздерін  де  басқа  халықты  да  ӛніммен  қамтамасыз  етіп,  тұрмыстарының 
нашарлығына  қарамастан  тұрған  жерлерінде  тұрақтанып  қалуға  ынталанып,  
тырысты.  Корейлер  берілген  жерді  жақсы  игеріп  алып  кетті.  1938  жылы  19 
наурызда  Солтүстік  Казақстан  облыстық  комитеті  Бюросы  корей  халқының  
проблемаларын  шешуге  арналып,  соған  лайықты  қаулы  қабылданды.  Келесі 
ӛткізілген (28 наурыз) мәжілісте осы уақытқа дейін құрылған корейлердің тӛрт 
колхозы,  сондай-ақ  қоныс  аударушыларды  алғашқы  қажет  заттармен 
қамтамасыз  ететін  сауда    жүйесі  қалыптасқаны,  Қиыр  Шығыстан  корейлердің 
сол  жақтағы  қалған  малдары  мен  егістіктерінің  орнына    түбіртектерімен 
(квитанцияларымен)  есеп  айрылысқандығы,  қоныстанған  жеріндегі  егістік 
кӛлемінің анықталғандығы айтылды [129

.  
 
1938  жылдың  8  наурызындағы  Солтүстік  Қазақстан  облыстық  комитеті 
Бюросы  шешімі  бойынша  корей  колхоздарының  жаңа  жоспары  айқындалды. 
Бұнда  бидай  үшін  –  2920  га,  сұлыға  880  га,    арпаға  –  250  га,  тарыға  –  300  га, 
күнбағыс үшін – 100 га, картопқа – 80 га жер бӛлінгендігі келтірілді. Бұрыңғы 
жоспарға қарасақ,  ал ескі жоспар бойынша: бидай 2465 га жерге, сұлы 1145 га, 
арпа 285 га, тары 274 га, күнбағыс 98 га, картоп 183 га жерге егілген. Негізінен 
бұл  қаулының  шығуына,  мемлекеттік  жеделхат  түрткі  болды.  Мирзоян  мен 
Исаев қол қойған бұл жеделхат обком хатшысы Кузнецов пен облыстық атқару 
комитетінің  тӛрағасы    Целыхқа  жіберілді.  Жеделхат  мазмұнына  кӛз  жіберсек, 
онда:  «1938  жылдың  15  ақпанына  дейін  жеткізілсін,  жеке    жауапкершілікпен 
бұлжытпай  орындалсын»,  -  делінді.  Петропавлда  партия,  атқару  комитеті 
«корей қоныс аударушылары жӛніндегі шешімдерге жеке жауапкершіліктің» не 
екенін    түсініп,  іске  кірісіп  кетті.  Корейлерге  қатысты  «Корей  қоныс 
аударушылардың  шаруашылығының    жайғасуы  туралы»,  «Қазақ  КСР-ның 
К(б)П  ОК-нің  және  Қазақ  КСР  ХКК-ің,  жаңа  оқу  жылына  корей  балаларына 
арналған  ғимараттардың  дайындығы,  мектептерді  жабдықтау,  Павлодар, 

 
57 
Кӛкшетау,  Петропавлда  және  аудандарда  оқу  құралдарымен  және 
мұғалімдермен қамтамасыз ету туралы қаулылардың орындалуы» сияқты біраз 
шешімдер қабылданды [130

. Бірақ республика, облыс деңгейіндегі қаулыларды 
орындауға  ешкім  асықпады.  Жоғарыдан  берілген  бұйрық  сол  қалпында  қалып 
қойған  деуге  де  болады.  Корейлер  климат  жағдайы  егіс  ӛсіруге  жарамайтын 
жерлерге  қоныстандырылды.  Жер  аударудағы  қатаң  тәртіпті  сақтауға 
қарамастан,  ауылды  жерге  ағаш  шеберлері,  шаштараздар,  тігіншілер,  тері 
илеушілер, аспаздар,  есеп  жүргізушілер, т.б  қажет емес маман иелерін жіберіп 
отырды [131

.  
Солтүстік  Қазақстандағы  корейлер  жоғарғы  органдарға  шаруашылық 
жүргізуге  кері  әсер  ететін  жағдайлар  туралы  хатты  жиі  жазды.  Тіпті  керемет 
күрішшінің  ӛзі,  Солтүстік  Қазақстан  облысында  күріштің  ӛспейтінін 
дәлелдеген  еді.  Бұндай  хаттар  Мәскеуге,  Жоғарғы  Кеңеске,  КСРО  ХКК-нің 
тӛрағасына,  Қазақ  КСР  ХКК-не,  Солтүстік  Қазақстан  обком  партиясына, 
облыстық  атқару  комитетіне  корей  күрішшілерінен  түсіп  жатты.  Оларды 
тексеріп,  жауап  беру  керек  болды.  Корей  шаруалары  әртүрлі  сатыдағы 
мекемелерге  хат  жазу  арқылы  кӛп  нәрсені    ӛзгертуге  болатындығына  кӛздері 
жетті.  Күрішшілер  күріш  ӛсіруден  басқа  қолдарынан  ешнәрсе  келмейтіндігін, 
ал  оларда  ертеңгі  азығының,  үйінің,  қаражаттың  жоқтығы,  балаларын  немен 
асырап  оқытатынын  білмейтіндіктерін  айта  отырып,  күріш  дақылы  ӛсетін 
жерлерге қарай қоныстандыруын ӛтінді 
 
[132


 
Оларға 
жоғарыдан 
оларға 
«қоныстанған 
жерге 
бейімделіп, 
мамандықтарыңды ӛзгертіңдер» делінген жауаптар келді [133

.
 
Дегенмен уақыт 
ӛте  келе,      корей  колхоздарын  құру  жұмысы  қарқын  алып,  олардың    тұрмыс  
жағдайына кӛңіл бӛліне бастады [134

.  
Жалпы корейлерді Қазақстан бойынша орналастыруды тӛмендегі кестеден 
кӛруге болады.  
Енді  осы  жерде  1989  жылғы  халық  санағымен  1999-жылғы  санақты 
салыстырмалы  түрде  қарайтын  болсақ,  Қазақстандағы  корейлер  саны  1989 
жылы  100,739  болса,  1999  жылы  99,662-ға  кеміген.  Облыстар  бойынша  бӛліп 
кӛрсетсек,  Ақмола  облысы  бойынша  корейлер  1989  жылы  1,382  болса,  1999 
жылы    1,489-ға  жеткен.    Ақтӛбе  облысындағы  корейлер  саны  1989    ж.  халық 
санағы  бойынша  1,350  адам  болса,  ал  1999  ж.  33  адамға  кӛбейіп,  1,383-ке 
жеткен.  Шығыс  Қазақстан  облысындағы  корейлер  1989    ж.  -    1,553,  1999  ж.  -  
1,574  адам  болды.  Осы  екі  халық  санағын  салыстыра  отырып,  он  жыл 
аралығында  бұл  ұлттың  ӛсімінің  шамалы  ғана  болғанын  байқауға  болады. 
Нақтырақ  айтқанда,  корей  халқының  саны  республика  бойынша  1989  жылмен 
салыстырғанда  шамамен  мың  адамға  кеміген.  Ал  облыстар  бойынша  Алматы 
қаласы  мен  Алматы  облысына  орналасқан  корейлер  саны  басым  болып  отыр. 
Ал корейлердің ең аз орналасқан жері Батыс Қазақстан облысында 1989 ж. 
 
 
 
 

 
58 
Кесте  4  –  1939,  1959,  1970,  1979,  1989  жылдардағы  халық  санағы  бойынша  корейлердің  Қазақстан  облыстарына 
орналасуы 
 
 
 
Облыс 
 
1939 ж. 
1959 ж. 
1970 ж. 
1979 ж. 
1989 ж. 
Адамдар 
саны 
% үлесі 
Адамдар 
саны 
% үлесі 
Адамдар 
саны 
% үлесі 
Адамдар 
саны 
% үлесі 
Адамдар 
саны 
% үлесі 
Қазақстан 
96 453 
100,0 
74 019 
100,0 
81 598 
100,0 
91 984 
100,0 
103 315 
100,0 
Ақтӛбе 
3 134 
3,2 
1 010 
1,4 
1 133 
1,4 
1 172 
1,3 
1 350 
1,3 
Алматы 
19459  
20,2 


4 343 
5.3 
4 674 
5.1 
5 193 
5,0 
Шығыс Қазақстан 
309 
0,3 
737 
1,0 
928 
1,1 
903 
1,0 
977 
0,9 
Гурьев 
4 309 
4,5 
2 397 
3,2 
2 587 
3,2 
2 946 
3,2 
3 000 
2,9 
Жамбыл 
4 090 
4,2 


8 220 
10,01 
11 358 
12,3 
13 360 
12,9 
Жезқазған 




3 750 
4,6 
9 902 
4,2 
4 135 
4,0 
Қарағанды 
7 536  
7,8 


9 648 
11,8 
10 639 
11,6 
11 541 
11,2 
Қызылорда 
353 053  
6,6 


13 429 
16,5  
12 503 
13,6 
12 182 
11,8 
Кӛкшетау 




859 
1,0 
829 
0,9 
1 045 
1,0 
Қостанай 
4 492 
4,7 


2 730 
3,3 


3 658 
3,5 
Маңғыстау 


107 
0,1 
401 
0,5 
664 
0,7 
816 
0,8 
Павлодар 
203 
0,2 


525 
0,6 
706 
0,8 
924 
0,9 
Солтүстік Қазақстан 
4 769 
4,9 
397 
0,5 
302 
0,4 
320 
0,3 
327 
0,3 
Семей 
450 
0,5 


853 
1,0 
549 
0,6 
576 
0,6 
Талдықорған 




12 505 
15.3 
12 207 
13,3 
13 581 
13,1 
Торғай 








536 
0,5 
Орал 
2 561 
2,7 


437 
0,5 
577 
0,6 
631 
0,6 
Целиногр- 
ад 
3 759 
3,9 






1 980 
1,9 
Шымкент 
6 041  
6,3 


9 862 
12,1 
11 071  
12,0 
11 430 
11,1 
Алматы қаласы 
18 
0,0 


6 964 
8,5 
11 507 
12,5 
16 073 
15,6 
    Ескерту  
– 
[135, 7-70-бб.

.  
 
 
 
 

 
59 
631  мың  болса,  1999  ж.  731  мың,  Солтүстік  Қазақстан  облысында  1989  ж.746 
мың болса, 1999 жылы 534 мың ғана болып отыр.  Жергілікті ӛкіметтің берген 
есептерінде  корейлердің  жағдайы  билік  құрамындағылардың  кӛз  алдында 
болғанын білуге болады. Корей ұлтына  қатысты қабылданған қаулы, қарарлар, 
бұйрықтар  дер  кезінде  толықтай  орындалмады.  Мәселен,  корейлердің  Қиыр 
Шығыста  қалдырып  кеткен    егіндіктеріне  тӛленетін  ақша  мен  оларға  тиесілі 
жәрдем ақылар берілмеді.  
Негізінде  Солтүстік  Қазақстанға  қоныс  аударылған  корейліктердің 
арасында    түрлі  білімі  бар  маман  иелері  болды.  Оларды  орналастыру  үшін 
корей  колхоздары  ұйымдастырылып,  қалалар  маңындағы  барлық  аудандарда 
корейлерді  орналастыру  жұмысы  жүргізілді.  Солтүстік  Қазақстан  облысына 
корейлерді  орналастыруда  ауқымды  жоспар  құрылып,  осы  жоспар  бойынша 
колхоздарға  орналастыру  ісі  қолға  алынды.  Мысалы,  Сучанский  ауданындағы 
«Пионер»,  «Искра»,  «Новая  жизнь»  сияқты  корей  колхоздарының  аттарын 
ӛзгертілмей  «Алтайский»  поселкесіне  орналастыру  шешілді.  210  адам  32 
шаруашылыққа  бӛлінді.  «Пригородный»  поселкесіне  «Искра»  атты  корей 
колхозының  23  жанұясы  орналасса,  ал  «Петровский»  поселкесіне  «Новая 
жизнь» колхозының 71 жанұясы немесе 231 адаммен толықтырылды.  
Солтүстік Қазақстан облысына қарасты Сталин ауданында кӛп салалы  үш 
корей шаруашылығы пайда болды. Бұл жерге егіндік, кӛкеніс, жеміс ағаштары 
отырғызылды,  сүт  пен  мал  шаруашылығы  дами  бастады.  «Пригородный»  мен 
«Петровскийдің» шекарасында орман алқабы отырғызылды. Сӛйтіп бірте-бірте 
корейлер ӛздерінің үйреншікті ісімен айналыса бастады [136

.
  
1938  жылдың  басында  Орталыққа,  Қазақ  КСР  ХКК  тӛрағасы    Исаевтың 
атына,  Солтүстік  Қазақстан  облыс  атқару  комитетінен  телефонограмма  келді. 
Онда  Красноармейский  совхозының  базасынан  953  шаруалық  пен  тӛрт  корей 
колхозы  ұйымдастырылғаны  хабарланды.  799  шаруашылық  Алматы 
облысының күріш егетін шаруашылықтарына жіберілгені айтылды [137 б.

.  
Күштеп  қоныс  аударған  корей  халқының  Қазақстанда  алғаш  тұрақтаған 
ӛңірі  Солтүстік  облыстар  дедік.  Қазақстанның  солтүстік  аймағында  корейлер 
тұрғылықты  тұрмыс  жағдайына  орналасқан  елді  мекендеріне  қарай,  үш  топты 
құрады.  Бірінші  топ  –  КСРО-ның  Қиыр  Шығыс  ӛлкесінен  қоныс  аударған  
корейлер  ұрпағынан  болды,  екінші  топты  –Достастық елдерден  кӛші  -  қонмен 
келген  корей  жанұялары    құрады,  әсіресе,  Қырғызстаннан,  Ӛзбекстаннан 
шыққан  еді.  Бұлар  ӛздерін  корей  адамымыз  дейтіндер.  Қазіргі әлемде  кӛп  ұлт 
ӛкілдерінің  жер  бетіне  орналасуында,  ортақ  жалпы  заңдылыққа  тартылу 
процесі жүруде. Бұл үрдіс ӛзара байланысқа кӛзделуде, әрі  уақыт ӛткен сайын 
нығаюда. 
Қазақстан  Республикасы  Орталық  мұрағатының  қорында  сақталған  бір 
құжатта  Мәскеуден  жіберілген  жеделхаттағы  шұғыл  ақпаратқа  қарағанда 
корейлерді  оңтүстік  ӛңірге  қарай,  атап  айтқанда  Үштӛбе  стансасына  кӛшіру 
мәселесі  айтылды.  Жеделхатта  Солтүстік  Қазақстан  облысынан  Алматы 
облысының  Қаратал  ауданына  үш  корей  колхозының  кӛшірілетіні  туралы 
шешім  қабылданғаны  хабарланды.  Барлығы  Солтүстік  Қазақстан  облысынан 
Алматы  облысына  «ТОР»,  «Осоавиахим»,  «Сталин  атындағы»,  «Рисовый 

 
60 
Октябрь»,  «Коллективный  труд»,  «Восточная  Заря»  корей  колхоздары 
кӛшірілді.  Жаңа  пайда  болған  егіс  алқабына  жаңа  егіндіктер  түрі  соя,  бұршақ, 
спаржа, артишок, күнбағыс, крахмал дайындайтын картоп отырғызыла бастады 
[138

.
   
Жалпы 953 корей шаруашылықтары егінді ӛсіруді қолға алды, мал ӛсіру мен 
егін  егу  ісінде  жетістіктерге  жетті.  Қоныс  аударушыларды  тараған  совхоздардың 
жеріне қоныстандыру ауылшаруашылығын дамытуда тиімді болды.  
 
Кесте 5 – Солтүстік Қазақстан облысы  бойынша корей қоныс аударушыларын 
орналастыру  жӛнінде  1938  жылдың  1  наурызына  қараған  уақыттағы  жоспар  – 
есебі  
 
Аудандар 
Келгені 
1.03.38.ж 
есепке 
алынған-р 
Басқа 
жаққа 
кӛшірілетіндер 
Облыста 
қалатындар 
жанұя  мен 
жал-
ғызбаст. 
адам 
басы 
жан-
ұя 
адам 
басы 
жанұям
ен 
ж.баст. 
адам 
басы 
жан-
ұя 
адам басы 
1.Келлеров 

жүктеу 5.01 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет