Елтай шаханов



жүктеу 0.62 Mb.
Pdf просмотр
бет1/7
Дата24.03.2017
өлшемі0.62 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7

Щ В ±  )

Ё.  Шаханов



щ



ЛЬимп

*атгг.


4:л,,

ЛОГИКАААН

ЖАТТЫҒУЛАР ЖИНАҒЫ

|р г :

ЯРг*

ЕЛТАЙ  ШАХАНОВ

ЛОГИКАДАН

ЖАТГЫҒУЛАР

Ж ИНАҒЫ

£Ьиимі

т А

«Ф О Л И А Н Т » 

А ст ан аа1999  ж ы л

4

Логиканың поні және маңызы

категорияларды пайдаланады. Олар - есім, предикаторлар (сөйлеу), 

функтор.  Есім  -  нәрселерді  бейнелейтін  жеке  сөздер  немесе  сөз 

қүрылыстары.  Есіммен  бейнеленген  нөрсенің  табиғаты  өртүрлі: 

олар  зат  немесе  олардың  қасиеттері  немесе  олардың басқа  затқа 

қатынасы тағы басқалар. Предикаторлар деп нөрселердің қасиеттері 

мен қатынастарының тілде бейнелеуін айтады. Олар сөйлемді әдетте 

баяндауыштың  орынына пайдаланылады.  Олар бір  орыңды жөне 

көп  орынды  болады.  Бір  орындылар  заттың  қасиетін,  ал  көп 

орындылар қатынасын  көрсетеді.  Функторлар  -  заттардың негізгі 

қызметтерін бейнелейді.

Ж а т т ы г у л а р .

а) Мына сөйлемдегі есімдерді, предикаторларды жөне функтор- 

ларды табыңыздар:

Мекемеде  жүмыс  сағат  тоғызда  басталады.  Мақтаны  қолмен 

немесе машинамен жинайды. Сізге дөріханада тагы бір сұйық дөрі 

берді.  Сүлы мен бидай- дөнді дақылдар. Асан жақсы жүмыс үшін 

сыйлық алды.  Балалар сабаққа бара жатыр. Сендер шахмат ойнап 

отырсыңцар.  Біздің  альпинистер  ертең  тауға  шығады.  Біздің  үй 

Республика даңғылында түр.  Мен ағамның хатын өжеме оқыдым. 

Егер  күн  жылы  болса,  біз  серуенге  шығамыз.  Барлық  адамдар 

тіршілік иесі болып табылады.  Кейбір жануарлар - сүтқоректілер.

ө)  Мына сөйлемдердегі дескриптивті жөне логикалық термин- 

дерді  анықтаңыздар:

Барлық  жануарлардың  организмдері  күрделі  болып  табыла- 

ды.Кейбір адамдар өндіріс орындарының акцияларына ие.  Кімде- 

кім ержүрек болса, онда ол мақсатына жете апады. Барлық плане- 

талар Күнді айналып жүреді. Не оңга бүрылып тас жолға шығасың, 

не алғашқы бағытты сақтай отырып та қалаға жетерсің. Күні бойы 

жаңбыр мен қар аралас жауцы да түрды. Саган қарап отыра берсем

кешігіп  қалатындаймын.

б)  Томенгі сөз тіркестерінің қандай  семантикалық категория- 

ларга жататынын  анықтаңыздар:

1.  Еденге түскен қағаз.

2.  Қағаз еденге түсті.

3.  Әрбір  қүбылыс белгілі бір  заңцылыққа бағынады.

4.  Алтынның өзіндік салмағы.


Ойдық логикалық қуршымы туралы  угым.

5

5.  Сендер  бүгін  киноға  барасыңдар  ма?

6.  Ерланның  інісі.

в)  Семантикалық категорияларды  пайдаланып төменгі  күрделі 

пікірлердің  қүрылымын  логикалық  терминдер  арқылы  формула 

түрінде  көрсетіңіздер:

Үлгі:  Егер  менің  бос  уақытым  болса  (а)  жөне  тарихтан  (в), 

математикадан (с) емтихан тапсырсам, онда мен ауылға (д), немесе 

туристік  орталыққа  барамын  (е).

Формуласы (ал вл с)—►(д^.е)

Мүнда  а  -  өріпі  “Егер  менің  бос  уақытым  болса“,

в  -  еріпі  -  “Мен  тарихтан  емтихан  тапсырсам“, 

с  -  өріпі  -  “Мен  математикадан  емтихан  тапсырсам“, 

д  -  өріпі  -  “Мен  ауылға  барамын“,

е  -  өріпі  -  “ Мен  туристік  орталы ққа  барамын”  деген 

пікірлерді  белгілейді.

1.  Егер адам бала жасынан өз денесін меңгеруді үйренген болса, 

оңда  ол  өзін  сергек  сезінеді жөне  ауруға  берілмейді.

2.  Егер жас  шыбықты дүрыс  отырғызбаса,  онда ол  қисы қ өсуі 

мүмкін.


3.  Егер  университетте  оқу-  білім  бүлағынан  талмай  сусындау 

үшін, өз табиғатыңцағы шығармашылықтың көзін ашып молынан 

туындатуға,  төл  мөдениетіңе  төн  рухани  игілікті  игерумен  қатар 

өзге  мөдениеттерді  жинақтасаң,  сонда  гана  нагыз  азамат  болып 

қалыптасуға  болады.

4.  Егер  сен  өділетсіздік  коре  түра  үндемесең,  онда  сен  оған 

қатыстысың.

г)  Мына  сөздермен  соз  тіркестерінің  мөнін  және  мазмүнын 

анықтаңыздар:

Жазушы, соғыс ардагері, “Адамға табын Жер енді“ поэмасының 

авторы,  металл,  гарышкер,  көрші,  арба,  сауыт,  күн,  жалын.

2.  Ойдың логикалық  қурылымы  туралы угым.

Логика ғылымы ойдың нақты мазмүнымен айналыспайды, оның 

пөні  -  логикалық  формаларды,  яғни  ойдың  қүрылымын  зерттеу 

: |   болып  табылады.  Мына  пікірлер:  “Барлық  теректер  -  ағаштар"; 

“Барлық  квадраттар  -  тікбүрыиггылар“ ;  “Барлық  кобелектер  - 

жөңдіктер“  мазмүндары бойынша өртүрлі, ойткені оларда ботани- 

ка, геометрия, зоология ғылымдары туралы өңгімеленген. Дегенмен 

қүрылымы  бойынша  олар  бірдей:



6

Логиканың пәні және маңызы

“Барлық  8  дегеніміз  Р“.  8  (субъект)  -  пікірдің  пөні  туралы 

үгам,  Р  (предикат)  -  пөннің  белгісі  туралы  үғым,  “дегеніміз“  - 

жалғау,  “барлық"  -  квантор.

Ж а т т ы г у л а р .

а) 


Төменгі пікірлердің формулаларын табыңыздар: “Егер темірді 

қыздырсақ,  онда ол  үлгаады“.  “Егер  студент жақсы  оқыса,  онда 

ол жогарылатылган стипендия алады“.

“Сан гасырдың жауынымен, дауылымен алысқан,  Қожа Ахмет 

ескерткіші қол  бүлгайды  алыстан“.  (М.Шаханов).

Қызық көрдік шамалы,

Аддарқатып арыңды.

Қызмет қып, дем алып,

Нығыздау ма қарынды  ?!

(О.Сүлейменов).

Даналар  ой  маржанын жіпке тізген 

Кеңесін хүда жайып текке  бізбен,

Шеше  алмай сыр түйінін,  ақырында 

Кетті ғой талай надан кеткен  ізбен.

(Омар Хөйям).

3. Логикалық заң  және логикалық шыгару туралы угым.

Логикалық  заңның  не  екенін  түсіну үшін  ойдың  ақиқаттығы 

мен пікірдің логикалық дүрыстығын ажырата білу керек. Ой шын- 

дыққа сай келсе  ақиқат,  ал сай  келмесе  - жалған болады.

Ойдың мазмүнына байланысты  ақиқат болу  -  пайымдау 

барысында анық нөтижеге жетудің шарты.

Екінші шарт - пайымдаудың дүрыстығы. Егер осы жағдай сақ- 

талмаса, онда жалған нөтиже ақиқат пікірлерден алынуы мүмкін. 

Ойлаудың дүрыстыгы  логикалық  заңдарды  пайдаланумен  байла- 

нысты.


Логикалық  шығару логика  зақдарына негізделген.  Логикалық 

шығару үғымын  былай анықтауға болады:  Р сөйлеуінен  қисынды 

түрде  я  сөйлеуі  шығарылады,  ол  үшін  Р-ның  ақиқаттығы  я-дың 

ақиқаттығының қажетгі  шарты  болып табылады.

Логикалық зандар - пайымдау барысындағы ойдың қажетті жөне 

мөнді  байланысы.



Формальді логиканың негізгі символдары.

7

Ж а т т ы ғ у л а р .

а) 

Мына  пікірлердің  жалған  немесе  ақиқат  екенін  анықта- 



ңыздар:

Барлық қасқырлар - жыртқыштар. Барлық адамдар - аңшылар. 

Барлық металдар - темірлер. Барлық қозықүйрықтар - улы. Барлық 

дөрілер - төтті.  Барлық студенттер  -  оқу озаттары.

ө)  Мына пікірлерде логикалық заң болатын схемаларды табы- 

ңыэдар:


Л.Н.Толстойдың “Алтын кілт“ шығармасының кейіпкері - Бого- 

мол ауруға осындай “диагноз“  қояды: 

емделуші не олі,  не тірі. 

Егер ол тірі болса, ол тірі қалады немесе ол тірі қалмайды.  Егер ол 

өлі болса,  оны тірілтуге  болады  немесе тірілтуге  болмайды“.

4.  Формальды логиканың негізгі символдары.

Символ Пайдалану

тәсілі

Атаулары


Оқылуы

А

Р 



А 

Ч

Конъюнкция



Р жөне 

^

V



Р 

V  


Я

Жүмсақ дизъюнкция

Р немесе я

ЛИ

Р 



я

Қатаң дизъюнкция

не  Р,  не  я

р —


  Ч

Импликация

егер  Р,  онда 

^

Р ^ = Г  



Ц

Эквиваленттік

егер жөне тек 

қана егер,онда

1

“1Р


Терістеу

Р дегеніміз, 

дүрыс  емес

V

V  х  Р(х)



Жалпылық  кванторы

Кез  келген 

X  үшін 

Р(х)  анық

3

3   хР(х)



Тіршілік  кванторы

X бар,  онда  Р(х)

□  Р


Қажет

Р қажет


о

О Р


Мүмкін

мүмкін  Р

Х,у,2

Жеке  айналмалы 



таңбалар

Р ^ , Г


Пропозициялық 

айналмалы  таңбалар

р , 0 , к

Предикаттық 

айналмалы  таңбалар


8

Үгым

2 -  тақ ы ры п  

ҮҒЫМ

1. Үғым туралы түсінік.  Үғымның мазмүны мен көлемі.

2.  Үғымның түрлері.

3.  Үғымдардың  арасындағы  қатынастар.

4. Үғымдардың көлемімен жүмыс істеу (кластар).

5. Үғымдарды шектеу жөне жалпылау.

6.  Үғымдарды бөлу.

7.  Үғымдарды анықтау жөне оның ережелері.



1.  Үгым туралы түсінік.  Үгымның мазмуны мен көлемі.

Үғым дегеніміз - нәрселердің жалпы бөріне ортақ мәнді белгі- 

лерін бейнелейтін ой. Мөнді деп нәрселердің сапалық ерекшелік- 

тері  анықталып,  олар  арқылы  басқалардан  өзгеше  болатынын 

көрсететін белгі. Мысалы, “саналы болу“ - адамның ерекше белгісі 

жөне бүл адамнан басқалардың белгісі болып табылмайды. Ал сана- 

лы тіршілік иелері адамдар класына жатады. Кез келген үғымдардың 

көлемі жөне мазмүны бар. Үғымның мазмүны деп нөрселерді белгілі 

бір  класқа  жалпылауға  негіз  болатын  белгіні  айтамыз.  Көлем  - 

үғымның мазмүнын қүрастыратын белгінің жиынтығы.  Үғымның 

көлеміне кіретін жеке нөрселер кластың элементі болып табылады.

Ж а т т ы ғ у л а р .

а)  Сөз тіркестерінен  мөнді  белгілерді  анықтаңыз:

Қарындаш қызыл; діңгегі ағаш; пышақпен үшталады; үзындығы 

10  см;  қағазда із қалдырады;  грифель түгігі бар.  Тікүшақ  -  әуеде 

қозғалу қүралы;  двигателі;  кабинасы;  басқару жүйесі;  айналатын 

винті бар.

ө)  Мына  белгілер  бойынша  жалпыланган  нөрселер  класын 

анықтаңыздар:

Саналы  болу.  Атомдардан  қүралу.  Мемлекеттің  негізгі  заңы 

болу. Жоғарғы оқу орынында оқу. Отан қорғау қызметін орыңдау.


Үгымның  турлері

9

б)  Үғымдарды  қүрастырып  түрған  белгілердің  мәнді  жөне 

монсіз,  айырмалы  жөне  айырмасыз  скснін  айырыңыздар:

Қыс  қүшті  -  қарымен,  мүзымен.

Тау  биік  -  асқар  қүзымен.

Ана  жас  -  үлымен,  қызымен,

Ас дөмді  дөйім түзымен.

(Ж. Молдағал иев).

в)  Мына  сез тіркестерін  қарапайым  есімге  айналдырыңыз:

Қабілеті жоғары адам. Дене қызуын өлшейтін аспап. Ойлаудың

зандары  мен  формалары  туралы  ғылым.  Адамзат  тәжірибиесі 

жинақталған  күрал.  Ғылым  тілі  орны ққан  сөздер.  Үйлердің 

қатарласқан тізбегі.  Салт атпен жарысқа қатысушы.  Елдің бірінші 

басшысы.


2.  Үгымның  түрлері.

Көлемі  бойынша  үғымдар  дара  және  жалпы  болып  бөлінеді. 

Жеке  деп  келемі  жалғыз,  дара  элементтен  түратын  үғымдарды 

(“бірінші  ғарышкер“)  айтамыз.  Жалпы деп  көлемдері жалғыз эле- 

менгген түратын,  коп  нөрселерден  қүрылған  кластарды  (“ғарыш- 

кер“) айтамыз.  Көлемдері нақты омірде жоқ нәрселерді көрсететін 

үғымдар  нөлдік  (“ж езты рнақ")  деп  аталады.  Бүнымен  қатар 

жинақтаушы (“орман“) жөне жинақтамаушы (“ағаш“) үғымдар бар.

Мазмүны  бойынша  үғымдар  нақты  (“атом“)  және  дерексіз, 

абстракгілі (“тендік“), жағымды (“төртіпті“) және жағымсыз (“тәр- 

тіпсіз"),  салыстырмасыз  (“қала“)  жөне  салыстырмалы  (“шығыс“) 

болып  бөлінеді.

Үғымға логикалық сипаттама беру дегеніміз олардың жоғарыда 

керсетілген түрлерге  жататынын  анықтау болып  табылады.  Логи- 

калық сипаттама беру үғымдардың мазмүнын жөне келемін анық- 

тауға,  сөйлеу  барысында  үғымдарды  дөл  жөне  нақты  пайдалану 

дағдысын  жонге  келтіруге  көмектеседі.

Ж а т т ы ғ у л а р .

а)  Жеке  және  жалпы  үғымдарды  айырыңыздар:

Жоғарғы оқу орыны. Депутат. Біріккен Үлттар Үйымы.  Ғылым. 

Жастар.  Әуе  флоты.

ө)  Мына  үғымдардың  не  жинақтаушы,  не  жинақтаусыз түрде



10

Үгым

қолданғанын  анықтаңыздар:

Өнер  -  халықтікі.  Өнер  -  қоғамдық  сананың турі.  Кітап  -  ең 

жақсы  сыйлық.  Қазақстан  Республикасының  азаматгары  үлкен 

территоридца түрады.  Республика азаматтарының білім алуға қү- 

қықтары бар.

б) Нақты жоне дерексіз (абстрактілі) үгымдарды корсетіңіздср: 

Саяси жүйе.  Екіжүзділік. Адвокат.  Салауаттылық. Теңцік.  Ға-

рыштық кеме. Отан. Азаматтық.

в) Жағымды жөне жағымсыз үғымдарцы көрсетіңіздер: 

Адалдық.  Төртіпсіздік.  Зорлық.  Тексеру.  Өжеттілік.  Жігер.

Қайрат.


г)  Үғымдардың  салыстырмалы  немесе  салыстырмалы  емес 

екенін көрсетіңіздер:

Халық  соты.  Себеп.  Жоғары.  Мөселе.  Қауіп.  Жиен.  Жарғы. 

Қорғаушы.  Басшы.

д)  Мына үғымдарға толық логикалық сипаттама беріңізцер: 

Электрон.  Республикадағы ең үлкен өзен.  Мектеп.  Үжымның

жиналысы.  Ададцық.  Шексіздік.  Қаңбақ  шал.  Ерлік.  Мемлекет. 

Әлеуметтік.  Әділеттілік.  Жетіқарақшы  жүлдызы.  Кезцейсоқтық. 

Оқытушы.

3.  Үгымдардың арасындагы қатынастар.

Үгымдар  бір-біріне  қатынасы  бойынша  салыстырмалы  жөне 

салыстыруға болмайтын болып бөлінеді. Көлемдердің арасындағы 

қатынастың  сипаты  бойынша  үғымдар  сиымды  жөне  сиымсыз 

болып бөлінеді. Сиымды деп көлемдері толығымен немесе жарым- 

жартылай үйлесе келетін, сиымсыз деп көлемцері мүлде үйлеспейтін 

үғымдарды айтамыз.

Үғымдардың көлемдерінің қатынастарын бейнелеу үшін шең- 

берлерді пайдаланады. Бүнда өрбір шеңбер белгілі үғымның көлемін 

көрсетеді.

Сиымды қатынастардың үш түрі бар:

1.  Тең мағыналы;

2. Айқыш;

3.  Бағынышты.



Үгымдардың арасындагы қатынастар

11

Сиымсыз қатынастардың  үш  түрі  бар:

1.  Қатар  бағыныштылық;

2.  Қарсы;

3.  Қайшы.

Ж а т т ы ғ у л а р .

а)  Сиымды  үғымдардың  арақатынасын  анықтап  шеңберлер 

арқылы  көрсетіңіздер:

Жоғарғы оқу орыны, университет. Мүғалім, Қазақстан Республи- 

і  касы мөжілісінің депутаты. Қазақстанның астанасы, Алматы, Ақмо- 

ла. Жазушы, “Абай жолы“ романының авторы. Студент, спортшы. 

;  Ақын, бейбітшілікті жақтаушы, Қазақстан Республикасының азама- 

ты.

ө)  Мына үғымдарға тең үғым  табыңыздар:



Квадрат. Ата заң. “Көкшетау“ поэмасының авторы. Қол. “Одақ“ 

ғарыштық  кораблі.  Талтүс. Алғашқы  ғарышкер.  Диплом.

б)  Көлемдері ішінара қатынаста болатын үғымдарды табыңыз- 

дар:


Студент.  Әскери  адам. Депутат.  Инженер.  Заң.  Академия.  Ғы- 

лым.


в)  Бағынышты  жөне  бағындырушы  үғымдарды табыңыздар: 

Қала. Саяси үйым. Үшақ. Кітап. Қол. Қозғалыс. Корабль. Үғым.

Химиялық элемент. Теледидар. Жол. Ағаш. Студент.  Поэзия.  Бас- 

тауыш.


ғ) Сиыспалы үғымдардың арақатынасын анықтап, оны шеңбер 

арқылы бейнелеңіздер:

Тура сызық,  қисық  сызық.  Кінөлі,  кінөсіз.  Шындық,  жалған. 

Күшті,  өлсіз.  Ақиқат,  қателесу.  Ар,  арсыздық.  Қоғамдық  ғылым, 

саясаттану,  философия.

д) Мына  үғымдарға қатар бағынышты үғым қарастырыңыздар: 

Қастандық. Жазалау. Демократия.  Қалалық колік. Спорт ойы-

ны.Шекті аспап. Коркем өдебиет. Ғылыми  атақ. Мемлекетгің түрі.

е)  Мыналарға  қарсы  және  қайшы  болатын  үғымдарды  табы- 

ңыздар:


12

Үгым

Үлкен. Ғылыми. Салқын климат. Адалдақ. Заңцы. Батыр. Терең. 

Дос.  Шындық.  Бала.  Кішіпейідцік.  Ақылды.  Таза.  Махаббат.  Жо- 

рық.  Нарық.



ж) Мына  үғымдардың арақатынасын  анықтаңыздар:

1.  Нан, май,  қара нан.  2.  Үлкен алма,  үсақ алма,  піскен алма.

3.  Тас  үй,  үш  қабатты  үй,  бір  қабатты  үй,  салынып біткен  үй.  4. 

Әже,  шеше, қарындас, немере, жиен.

з) Қай жағдайда мына үғымдардың арасында тектік жөне түрлік, 

қай жағдайда түтас және бөлік қатынасы бар екенін анықтаңыздар:

Ыдыс,  кострол.  Полк, рота. Жыл маусымы,  күз.  Сағат,  минут. 

Облыс,  аудан.  Дөрігер,  хирург.  Университет,  факультет.  Еуропа, 

Франция.

4.  Үгымдардың көлемімен  жумыс істеу.

Кез келғен  үғымның колемі оргақ жалпы белгісі бар нөрселердің 

жиынтығы болып табылады. Сондықтан үғымдармен қосу, көбейту 

және класқа қосымша логикалық операцияларын жасауға болады.

Қосудың  мәні  -  бірнеше  кластардың  барлық  бөлшекгерінен 

жаңа класс қүру.  ( А II В  )

Көбейту арқылы көбейтіліп отырган  кластардың ортақ жалпы 

бөлшектерінен жаңа класс қүрылады.  А  П  В

Класқа қосымша операциясының мөні - әмбебаптық класс табу. 

Кез келген  класқа  қосымша болып  оған  қайшы  класс табылады. 

Сондықтан класс қүру  үшін оны терістеу керек.  Класпен логика- 

лық операциялар  жасау белгілі  зандарға  бағынады.  Заңцар  келесі 

тсндіктсрмен бейнсленеді:

А II А = А

А  П  А  =А 

идемпотенциялық зандар.

А II  В =  В  II А

А  П  В =  В П  А 

коммутативтік  заңцар.

А Іі (В  II  С)  =(А  Ы В)  II  С

А П (В П С)  “ (А П В) П С 

ассоциативтік заңцар.

АІІ  ВПС  = А 

А П А У   В  - А

сіңіру эаңцары.


Үгымдарды шектеу және жалпылау

13

А I) (В Л С)  -   (А  II  В) П(А  Ы С)

А  П  (В  Ы С)  =  (АГІВ)  II  (А ПС) 

дистрибутивтік зандар. 

Ж а т т ы г у л а р .

а) Кластарды қосьщыз жөне оның нөтижесін шеңберлер арқылы 

көрсетіңіздер:

Өсімдік,  ағаш.  Жазушы,  ғалым.  Әке,  бала.  Тау,  қүз.

ө)  Кластарды  көбейтіңіздер:

Дөрігер, хирург. Тарихшы, институт ректоры, президент сыйлы- 

ғының жүлдегері.  Өсімдік,  жануар.

б)  Кластарға  қосымша  қүрыңыздар:

Алдыңғы  қатарлы  қайраткер.  Шаруашылық  есеп.  Әділетсіз 

шарт.  Жүп  сан.  Қатты жел.  Көңілді мінез.  Сапасыз тауар.

5.  Үгымдарды шектеу және жалпылау.

Шектеу  -  көлемі  кең  үғымнан  көлемі  кем  үғымға  ауысу. 

Жалпылау  -  көлемі  кіші  үғымнан  көлемі  кең  үғымға  ауысу.  Бүл 

операциялардың көмегімен текгік-түрлік қатынасы  анықталады.

Ж а т т ы ғ у л а р .

а)  Мыналарга тек  болатын  үгымдарды табыңыздар:

Мектеп.  Газет. Материалист. Монополист. Тарих. Үй. Достық.

Сөздік.  Сылақшы.  Тасқын.  Қасқыр.

ә)  Мыналарға түр  болатын  үғымдарды  табыңыздар:

Институт.  Үшақ.  Мүғалім.  Теңіз.  Өнер.  Оқулық.  Қүн.  Қогам. 

Күйме.

б)  Мына үғымдарды шектеу дүрыс  па?



Республика - облыс - аудан. Қала - Қазақстан қаласы - Алматы 

қаласы.  Төулік  -  күн  -  таң.  Организм  -  тірі  клетка.  Дін  -  ислам. 

Қоғамдық үғым  -  кәсіподақ.  Оркестр  - домбыра.

в)  Мына  үғымдарды жалпылау дүрыс  па?

Секунд - минут - сағат. Логика оқулығы  -  оқулық - кітап.  Цех 

-завод  -  өндіріс.  Калий  -  металл.



14

Үгым

6.  Үгымдарды бөлу

Үғымның көлемін ашатын операция бөлу деп аталады. Ол үшін 

тектік үғымның көлеміндегі барлық түрін бір белгі бойынша санау 

қажет.  Бүл  операцияның  қүрылымында:

а)  Тектік үғым  (оның көлемі  бөлінеді)  немесе бөлінуші;

ә)  Түрлік  үғым  (ол  бөлінудің  нөтижесінде  алынады)  немесе 

бөлудің  мүшелері;

б)  белгі (болу оның негізінде жүргізіледі) немесе болудің негізі 

бар.

Болудің дихотомиялық жөне түр қүрастыратын белгі деген екі 



түрі бар.

Болу келесі ережелерғе  бағынуға тиіс:

1. Болу молшерлес (шамалас) болуға тиіс. Бүл ережені сақтамау 

келесі логикалық қателерғе  кездестіреді:

а)  толымсыз болу  (онда  кейбір  бөлу мүшелері  аталмайды); 

ө)  артық  мүшелермен  болу  (бүнда  болінуші  үғымның 

колемінде  бөлу негізіне сөйкес  келмейтін мүшелер  аталады).

2.  Болу тек қана бір негіз бойынша жөне  мөнді белгі бойынша 

жүргізілуі тиіс.  Бүл  болудің басты  ережесі болып табылады.

3.  Бөлу мүшелері  бір-бірінен тысқары түру керек  .  Бүл  ереже 

алдыңғы  ережені  бүзғанда  пайда болады.

4. Бөлу үздіксіз болуы тиіс, болу барысында секіруге болмайды. 

Мөні: үғымды бөлген кезде алыс түрлерді алмай, ең жақын түрлерді 

алу керек.

Үғымның көлемін болуді түтас нөрселерді бөлімдерге  бөлуден 

айыру  қажет.  Бәлуде  өңгіме  текгік  жөне  түрлік  қатынас  жөнінде 

болады.

Ж а т т ы ғ у л а р .



а)  Болудің негізін  анықтаңыз:

Автомобильдер  жеңіл  жөне  жүк  таситын  болып  бөлінеді. 

Үғымдар  жеке  жөне  ж.алпы  болып  болінеді.  Ақша  қағаз  немесе 

темір болады. Адамзат тарихы ежелгі, орта ғасыр, жаңа, қазіргі за- 

ман тарихына болінеді.

ә) Үғымды бөлудіңтүрін, болінетін үғымды, болудің мүшелерін, 

негізін корсетіңіздер:

1.Адамдардың  арақатынасы  мейірманды  жөне  мейірімсіз  бо-



Үгымдарды анықтау және оның ережелері

15

лады.  2.  Мерзімді басылымдар  газет, журнал,  бюллетень жөне жи- 

нақ болып  бөлінеді.  3.  Пікірлер  сапасы  бойынша терістеуші жөне 

қостаушы болып бөлінеді. 4. Студенттер күндіз және сыртгай оқиды.

5.  Қазақстан Республикасының Ата Заңы азаматгардың өлеуметтік- 

экономикалық, саяси жөне жеке бас қүқықтары мен еркіндіктерін 

қамтамасыз  етеді.

б)  Мына пікірлерде бөлу ережелері сақталған  ба?  Егер сақтал- 

маған  болса,  қандай  қате  жіберілген:

Тілдер жасанды, табиғи жөне халықтық болып бөлінеді. Дүрыс 

төрт бүрыштар ромбтарға,  квадраттарға жөне тікбүрыштарға бөлі- 

неді.  Келісім-шарттар:  ауызша,  жазбаша  жөне  ақысыз  болады. 

Ормандар  жапырақты  жөне  қылқанды  болып  екіге  бөлінеді.  Ғы- 

лымдар: техникалық,  гуманитарлық жөне жаратылыстану ғылымы 

болып бөлінеді. Жануарлар: жыртқыштарға, шөпқоректілерге жөне 

сүтқоректілерге бөлінеді. Адамдар: еркектерге, өйелдерге жөне бала- 

ларға  бөлінеді.

в)  Келесі  мысалдардағы  дихотомиялық  бөлуді  белгіні  өзгерту 

бөлуіне  ауыстырыңыздар:

Мемлекеттер:  Еуропалық жөне Еуропалық емес мемлекеттерге 

бөлінеді. Автомобильдер: жеңіл жөне жеңіл емес машиналарға бөлі- 

неді.  Жоғарғы  оқу орындары:  университеттерге жөне университет 

емес  оқу  орындарына  бөлінеді.  Термометрлер:  сынапты  жөне 

сынаптан  істелмегендерге  бөлінеді.  Қүрылыс  түрғын  үй  салатын 

жөне түрғын үй салмайтын қүрылыс болып бөлінеді.  Омыртқалы- 

лар:  бауырымен  жорғалайтындарға жөне  бауырымен  жорғаламай- 

тындарға  бөлінеді.  Үйлер  кірпіштен  салынған  жөне  салынбаған 

болып  болінеді.

7. Үгымдарды анықтау және оның  ережелері

Үғымды  анықтау  деп  оның  мазмүнын  ашып,  үғымда  бейне- 

ленген нөрсені оған үқсас нөрселерден айыруды айтамыз. Анықтама 

“бүл  не?“  деген  сүраққа  жауап  береді.  Анықтамада  анықталатын 

үғым (с1еГіпепсіит-Г)Ш)  және анықтауыш үғым (сІеПепепк-ОГа) бар.

Нөрсе немесе оны белгілейтін есімнің анықтауына байланысты 

анықтамалар нақты және есімдік болып табылады. Олар озара мақ- 

саты  бойынша  болінеді.  Нақты  анықтама  нөрсенің  не  екенін,  ал 

есімдік-создік  нені  бейнелейтіні  туралы  сүраққа  жауап  береді.



жүктеу 0.62 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет