Әдістемелік ұсыныстар мен



жүктеу 213.03 Kb.
Pdf просмотр
Дата11.09.2017
өлшемі213.03 Kb.
#14368

Әдістемелік ұсыныстар мен

нұсқаулардың; әдістемелік

ұсыныстардың; әдістемелік

нұсқаулардың титул парағы 

Нысан 

ПМУ ҰС Н 7.18.3/40



Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі 

С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті 

Биотехнология кафедрасы

Азық-түлік өнімдері мен шикізаттардың сапасын бақылау және бағалау

пәнінен

050727 – азық-түлік өнімдерінің технологиясы



 

 

 



мамандық студенттеріне арналған

тәжірибелік және зертханалық жұмыстарға



ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫСТАРЫ МЕН НҰСҚАУЛЫҚТАРЫ 

Павлодар

Әдістемелік ұсыныстар мен

нұсқауларды; әдістемелік ұсыныстарды;

әдістемелік нұсқауларды бекіту парағы 

Нысан

ПМУ ҰС Н 7.18.3/41



БЕКІТЕМІН 

ОІ жөніндегі проректор

_______Н.Э. Пфейфер

     


2010 ж. «___»________

Құрастырушы:

 _________________ 

доцент, техн. ғыл. канд. Ахметова Н. К.

Биотехнология

 кафедрасы

Азық-түлік өнімдері мен шикізаттардың сапасын бақылау және бағалау

пәнінен


050727 – азық-түлік өнімдерінің технологиясы

 

 



 

мамандық студенттеріне арналған

тәжірибелік және зертханалық жұмыстарға

әдістемелік ұсыныстар мен нұсқаулар 

    


2010 ж. «29» қазан кафедра отырысында ұсынылған № 3 хаттама. 

Кафедра меңгерушісі  ___________    М.С. Омаров  2010 ж. «29» қазан

Агротехнологиялық факультет оқу-әдістемелік кеңесімен құпталған

 2010 ж. «_09_»  қараша  № 3 хаттама

ОӘК төрағасы  _______________   М. Е. Жагипарова  2010 ж. «_09

МАҚҰЛДАНДЫ:

ЖжӘҚБ бастығы _____________        

А. А. Варакута 2010 ж. «_____»_______              

                                   

Университеттің оқу-әдістемелік кеңесімен құпталған  

2010  ж. «10»__қараша__  №_2  хаттама 

2


КІРІСПЕ

Курс мақсаты: өнім сапасы және сапа көрсеткіштері, сапа денгейі туралы жалпы түсінік беру;

өнімнің сапа көрсеткіштерінің мәндерін анықтау;  өнімнің сапа денгейін бағалау;  өнім сапасына

әсер   ететін   факторларды   табу   және   талдау   әдістері   және   болжау   теориясымен   және   болжау

әдістемесінің негіздерімен таныстыру.



Курс міндеті:

-    теориялық материалды тәжірибелік тапсырмамен бекітіп отыру;

-   бағаланатын өнім қасиеттерінің тармағын құруға және сапа көрсеткіштері номенклатурасын

таңдауға, өнімнің сапасын бағалай  және болжай білуге дағдыландыру;



Курс құрылымы 

Курсты оқу нәтижесінде студенттер: 

-

өнім сапасы және сапа көрсеткіштері туралы жалпы түсінікті;



-

сапа көрсеткіштерінің  түрлерін және сапа  көрсеткіштері  номенклатурасының   негізгі

топтарын;

-

өнімнің сапа көрсеткіштері мәндерін анықтау  әдістерін;



-

өнімнің сапа денгейін бағалау әдістерін;

-

өнім сапасына әсер ететін факторларды табу және талдау әдістерін;



-

өнім сапасын сипаттайтын параметрлерді таңдау әдістерін;

-

өнім сапасын болжау теориясы және әдістемесінің негіздерін білуі керек



Курсты игеру нәтижесінде студенттерде төмендегідей дағдылар болуы керек:

     -   бағаланатын өнім қасиеттерінің тармағын құру;

-

сапа көрсеткіштері номенклатурасын таңдау;



-

өнімнің сапа деңгейін дифференциалды әдіспен бағалау;

-

өнімнің сапа деңгейін кешенді әдіспен бағалау;



-

өнімнің сапа деңгейін сараптық бағалау әдісімен бағалау;

-

өнім сапасына әсер ететін факторларды табу және талдау әдістерін қолдану;



-

өнім сапасын сипаттайтын параметрлерді таңдау әдістерін қолдану;

-

өнім сапасын бағалау үшін тиісті  болжау әдістемесін қолдану.



3

1 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы:  Өнеркәсіптік өнім сапасының бірлік көрсеткіштерінің қалыптасуы

Мақсаты: Өнім сапасының  дара (жеке) және  кешенді көрсеткіштерімен танысу.

Өнім сапасы  - қажеттіліктерді қанағаттандыру қабілетін көрсететін өнімнің немесе қызмет

көрсетудің қасиеттері мен сипаттамалар жиынтығы (“ИСО 8402 – 86. Сапа. Сөздік.” Халықаралық

сөздік). Сапаның әрбір көрсеткіші объектінің қасиеттерінің бірінің санды сипаттамасы болып, бұл

объектінің нақты жағдайларда қоғамдық   қажеттіліктерді қалыптастыру қабілетін көрсету керек.

Сондықтан,   саланың   әрбір   көрсеткішін   енгізгенде   сапаның   келесі   компоненттерін   есепке   алу

қажет:  қоғамдық  қажеттілікті,  нақты  жағдайларды,  объектіні  және  қажеттілікті  қанағаттандыру

дәрежесін.   Сапа   көрсеткіші   келесі   сауалға   жауап   беру   керек:   қандай   дәрежеде   қарастырылған

объект қоғамдық қажеттілікті (қызығушылықты, құндылықты) қанағаттандыру қабілетке ие ? 

Сапа көрсеткіштері даралық (жеке) және кешенді болып бөлінеді. 

Даралық (жеке) көрсеткіштер сапаны анықтайтын өнімнің  бір қасиетіне жатады, ал кешенді-

бірнеше қасиеттеріне жатады.

Тәжірибелік  тапсырма

1. Сараптау объектісін таңдап алыңыз. Сараптау объектісі ретінде тағам өнімдері болуы мүмкін. 

2. Сапаның бірлік (даралық, жеке) көрсеткіштерін қалыптастырыңыз.

3. Сапа көрсеткіштердің өлшемін (физикалық шама бірліктерінде немесе өлшемсіз бірліктерде)

анықтаңыз.

4. Нәтижесін бірінші кесте түрінде дайындаңыз. 

№ 1 кесте 

Сапаның бірлік көрсеткіштері



Өлшемдері

Бақылау сұрақтар

1. Бұл көрсеткіш келесі сұраққа жауап бере ме, тексеріңіз?

2. Қандай   дәрежеде   қарастырылған   объект   қоғамдық   қажеттілікті   (қызығушылықты,

құндылықты) қанағаттандыру қасиетке (қабілетке) ие болады?



2 тәжірибелік сабақ

 Тақырыбы. Өнімнің сапа көрсеткіштерінің номенклатурасының  негізгі топтары.

Мақсаты: 

Студенттерге   сапа   көрсеткіштерінің   түрлері   және   сапа   көрсеткіштері   номенклатурасының

негізгі   топтары   туралы   жалпы   түсінік   беру,   сапа   көрсеткіштерінің   номенклатурасын   таңдау

бойынша дағдылар беру.

Өнімнің   сапа көрсеткіштерінін номенклатурасын таңдау кезінде өнім сапасының құрамына

кіретін   және   оның   техникалық   деңгейі   мен   сапасын   бағалау   мүмкінділігін   қамтамасыз   ететін

қасиеттерінін сандық сипаттамаларынын тізімі белгіленеді.

Өнімнің сапа көрсеткіштерінін номенклатурасын тањдауының маңызы принипиалды, себебі

жіберілген   қателіктер   өнім   сапасынын   шыңдық   деңгейі   туралы   бұрмалаған   нєтижесін   береді.

Өнімнің   сапа   көрсеткіштерінін   номенклатурасын   тањдауың   дәлелдеу   өнімнің   белгілену   және

пайдалану шарттарын, тұтынушылардың талаптарын талдау, өнім сапасын басқару мақсаттарын,

сипатталатын   қасиеттерінін   құрамы   мен   құрылымың,   өнім   сапасына   қойылатын   талаптарын

есепке алуымен жүргізіледі.

Өнімнің сапа көрсеткіштерінін номенклатурасын (ӨСКН) таңдау тәртібі: 

 өнімнің түрін (тобын) анықтау;

 ӨСКН пайдалану мақсатын анықтау;

4


 өнімнін сапа топтарының  бастапқы номенклатурасын анықтау;

 әрбір топ бойынша бастапқы номенклатурасын анықтау;

 ӨСКН таңдау әдісін анықтау.

Өнімнің   түрі   (тобы)   өнімнің   белгілену   және   пайдалану   шарттары   бойынша   өнімнің

жіктеуіштері (классифифкаторлары) бойынша анықталады.

ӨСКН пайдалану мақсаттары өнімнің сапасын басқару міндеттеріне сәйкес белгіленеді.

Өнімнің   сапа   көрсеткіштерінің   тобының   бастапқы   номенклатурасы   өнімнің

классификациялық   топталуына   тәуелді   көрсеткіштердін   қолдануын   есепке   алуымен   таңдап

алынады.

Өнімнің   әрбір   тобы   бойынша   көрсеткіштерінің   бастапқы   номенклатурасы   өнімнін   сапа

көрсеткіштерінін есіне нормативтік құжаттардың негізінде таңдап алынады.

ӨСКН-ың   таңдап   алу   әдісі   өнімнің   техникалық   деңгейін   және   сапасын   бағалау

әдістемелерімен белгіленеді.

Тағам өңімдер үшін сапа көрсеткіштерінің номенклатурасын таңдау кезінде өңімді дайындау

үшін   қажетті   шикізаттың   сапасын   да   есепке   алу   керек.   Сондықтан   көрсеткіштер

номенклатурасында   өңімнің   сапасына   тікелей   әсер   ететін   көрсеткіштерді   енгізу   керек.   Осыған

байланысты тағам өңімдер үшін келесі көрсеткіштердің топтамалары ұсынылады:

1. критикалық  - өңімнің қолдану мүмкіндігін бір мағынада анықтайтын көрсеткіштер тобы

(мысалы ет өңімдері үшін – еттің ветеринарлық-санитарлық көрсеткіштері);

2. маңызды  - өңімнін  тағамдық,  биологиялық және  энергетикалық  құңдылығын (ақуыздар,

майлар,   көмірсулар,   дәрумендер   мөлшері),   шикізаттың   технологиялық   сипаттамаларын

(ылғалдылығы,   тығыздығы,   тұтқырлығы   және   т.б.),   органолептикалық   қасиеттерін

аңықтайтын көрсеткіштер тобы (сыртқы түрі, дәмі, иісі);

3. екінші   дәрежелі  –   тағам   өнімдердің   сапасының   кешенді   (комплексті)   бағасына   әсері

шамалы көрсеткіштер (шұжық өңімдер үшін – қабықшаның түрі, ет консервілері үшін – ет

бөлшектерінің өлшемі (салмағы) және т.б.);

4. әсері шамалы – буып-түю сапасы және оның көркемделуі.

Тәжірибелік  тапсырма

1 Сараптау объектісін таңдап алыңыз. Сараптау объектісі ретінде тамақ өнімдері болуы мүмкін.

2 Сараптау объектісіне сапа көрсеткіштерінің номенклатурасын таңдап алыныз.

Бақылау сұрақтар

1. Өңімнің сапа көрсеткіштерінін номенклатурасын таңдау алгоритмы қаңдай?

2. Сапа көрсеткіштерінің негізгі топтарын атап, қысқаша сипаттама берініз.

3 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы: Өнімнің сапа көрсеткіштерінің (қасиеттерінің) иерархиялық құрылымың

(қасиеттер тармағын) құрастыру

Мақсаты: 

Өнімнің   сапа   көрсеткіштерінің   (қасиеттерінің)   иерархиялық   құрылымың   (қасиеттер

тармағын) құрастыру бойынша тәжірибелік дағдылар беру.

Өнім сапасының квалиметриялық бағалау әдісі – бұл сапаны кешенді бағалау әдісі болып

табылады.

Квалиметрияның негізгі принциптерінің бірі: бағаланатың объектінің сапасын сипаттайтың

қасиеттер көп деңгейлі құрылым түрінде реттелген жиынтық болып саналады. Бұл құрылымның

графикалық көрсетімі (1 сүрет) – қасиеттер тармағы деп аталады.

Бірінші (жоғарғы) деңгейде сапаның талдап қорытылған (жалпыланған) корсеткіші болады.

Ол   екінші   деңгейдегі   көрсеткіштердің   жиынтығы   болып   табылады.   Екінші   денгейдегі

корсеткіштер үшінші денгейдегі корсеткіштердің жиынтығы болады. Ал ен төмендегі денгейде

сапаны даралық көрсеткіштері көрсетіледі.

5


1 сүрет- өнім қасиеттеінің тармағы

Мысалы, шұжық өнімдердің қасиеттерінің үшденгейлі тармағың томендегідей көрсетуге болады:

1 денгей

2 денгей


3 денгей

Жалпы (интегралды)

сапа

Жағымдылығы



Түсі

Дәмі


Иісі

Тіліктегі түрі

консистенциясы

Пайдалығы

Ақуыздың баланстылығы

Ақуыз мөлшері

Химиялық құрамының 

баланстылығы

Сақтау кезінде

төзімділігі

Кебуге төзімділігі

Майлы фракцияның тұрақтылығы

Зияңсыздығы

(қауіпсіздігі)

Жалпы

 

микробиологиялық



ластану

Нитриттердін мөлшері

Нитраттардың мөлшері

Тәжірибелік  тапсырма

1. Сараптау объектісін таңдап алыңыз. Сараптау объектісі ретінде тамақ өнімдері болуы 

мүмкін. 

2. Сараптау объектінің қасиеттерінің тармағын құрастырыныз.



Бақылау сұрақтар:

1.

Өнімнің сапасы дегеніміз не?



2.

Өнімнің сапа көрсеткіштері дегеніміз не?

3.

Бағаланатың объектінің сапасын сипаттайтың қасиеттердың иерархиялық тармағы



дегеніміз не?

4  тәжірибелік сабақ

6


 Тақырыбы: Өнімнің сапа денгейін бағалаудың дифференциалды әдісі. 

  Мақсаты: 

Өнімнің сапа денгейін бағалау әдістерімен танысу; өнімнің сапа деңгейін дифференциалды

әдіспен бағалау бойынша тәжірибелік дағдылар беру.

Өңім сапасының критерийлеры

Өңімнің   сапасының   критерийларына   сапа   деңгейі,   өңімнін   сапасының   әмбебап   критериі,

таңдау сапасы, ақаулық деңгейі және сұрыптық коэффициенті жатады.

Өңімнің   сапа   деңгейі   -   өңімнің   сапа   көрсеткіштерінің   жиынтығын   тиісті   базалық

көрсеткіштердің жиынтығымен салыстыруда негізделетін өңімнің салыстырмалы сипаттамасы.

Дифференциалды әдіс.

Дифференциалды  әдіс   бағаланатың   өңімнін   сапасының  жеке   көрсеткіштерін  оның  базалық

көрсеткіштерімен салыстыруда  негізделеді. Сапа деңгейі туралы    шешімді жеке салыстырмалы

көрсеткіштердің шамасы бойынша шығарады. Егер олардың бәрі бірге тең немесе одан жоғары

болса, бағаланатың өңімнін сапасы базалық үлгіден асып түседі немесе оған сәйкес болады. Егер

салыстырмалы көрсеткіштер немесе олардың көпшілігі бірден төмен болса, өңімнін сапа деңгейі

базалық үлгіден (эталоннан) төмен.

Сапаның салыстырмалы көрсеткіші  келесі формулалар бойынша есептеледі:



P

P



i

q

i

          және                



P

P

i



q

i

      i = 1,2,3,.........., n



P

i

    және 



P

 - бағаланатын және базалық үлгінін сапаның i-көрсеткішінін мәні;

n - өңімнің көрсеткіштерінін саны.

Тәжірибелік  тапсырма

Төменде берілген есептерді шешініз.



Есеп 1:

Кәсіпорында шығарылған анықталған қуатты электр шамдарынын жануының орташа уақыты

– 400 сағат, қызмет ету мерзімінің эталондық мәні – 450 сағат. Электр шамдарының сапа деңгейін

дифференциалды әдіспен аңықтаныз.



Есеп 2:

Осы электр шамдардың пайдалы қызмет ету коэффициенті 20 лм/Вт, нақты коэффициенті  - 18

лм/Вт. 

Электр   шамдарының   сапа   деңгейін   пайдалы   қызмет   ету   коэффициенті   бойынша



дифференциалды әдіспен аңықтаныз.

Алыңған нәтижелер бойынша қорытынды жасаныз.



Есеп 3.

30   %   деңгейінде   ет   шикізаты   соя   изолятымен   ауыстырылған   пісірілген   шұжық   өнімнің

дәстүрлі технология бойынша өндірілген өніммен салыстыру бойынша сапасын анықтаныз.

Сапа көрсеткіштері

Өнімнің сапа

көрсеткіштерінін саңдық

мәндері

Көрсеткіштерді



салыстырып

бағалау


нәтижелері

Жаңа өнім

базалық

Белгілену көрсеткіштері



100 г өңімнің энергетикалық 

құңдылығы, ккал

201

197


Ақуыз мөлшері, %

18,1


17,4

Шұжық  тұрамасының жылжуының  

шекті кернелуі, Па

480


590

7


Тұраманың ылғалды байланыстыру 

қабылеті, %

87

75

Органолептикалық көрсеткіштер, 



балдар

түсі


4

5

Дәмі



5

5

иісі



4

5

Эргономикалық көрсеткіштер



Натрий нитрит қалдық мөлшері, %

0,0052


0,0050

Натрий хлоридтың массалық үлесі, %

2,3

2,5


Өңімнін сапасы бойынша қорытынды жасаныз.

Бақылау сұрақтар

1.Өнім сапасының критерийлері?

2. Өнімнің сапа деңгейі?

3. Өнім сапасын бағалаудың дифференциалды әдісі?



5  тәжірибелік сабақ

 Тақырыбы: Өнімнің сапа денгейін бағалаудың кешенді әдісі.

Мақсаты: 

Өнімнің сапа денгейін бағалау әдістерімен танысу;  өнімнің сапа деңгейін кешенді әдіспен

бағалау бойынша тәжірибелік дағдылар беру.

1.   Кешеңді   әдіс   –   барлық   жекеленген   (даралық)   көрсеткіштерді   есепке   алатын   жєне

математикалық өндеуге келетін кешенді (талдап қорытылған) көрсеткішті анықтау. 

Талдап   қорытылған   көрсеткіш   қасиеттердің   біртекті   тобын   сипаттайтын   жекеленген

көрсеткіштерден тәуелді болатын функция.

Көрсеткіштердін   топтарына,   мысалы,   сенімділік,   эстетикалық,   қауіпсіздік   және   т.б.

көрсеткіштер жатады.

Сапанын талдап қорытылған көрсеткіші болып төмендегі көрсеткіштер болуы  мүмкін:

1. басты, өнімнін негізгі белгілеуін көрсететін ең маңызды ждара көрсеткіш;

2. орташа салмақталған кешенді  көрсеткіш;

3. сапаның интегралды көрсеткіші

Сапаның кешенді көрсеткіші келесі талаптарға жауапты болу керек:



 Репрезентативтілігі   –   көрсеткіште   бұйымның   сапаны   бағалайтын   барлық   негізгі

сипаттамаларынын көрсетілуі;



 Басқа көрсеткіштердін тіркелген мєндерінде сапаның дара көрсеткіштерінен қайсысы да

өзгерген кезінде өнім сапасынын кешенді көрсеткішінін өзгеруінін монотондылығы.



 Өзгерілген параметрлерге сезгіштігі

 Нормалаулығы   –   сапанын   салыстырмалы   көрсеткіштерінін   ең   жоғарғы   жіне   ең   төменгі

мәндерінін арасындағы кешенді көрсеткіштін сандық мәні. Бұл талап кешенді көрсеткішті

өлшеу шкаласының құлашының көрсететді.

 Сапаны кешенді бағалау нәтижелерінің салыстырмалығы оларды есептеу әдістерінін бірдей

болуымен   қамтамасыз   етіледі.   Мұнда   барлық   дара   көрсеткіштер   өлшемсіз   шамамен

көрсетілу   керек.   Натуралды   өлшемдерді   өлшемсіз   бірліктерге   ауыстырудың   тиісті

өзгертулер   жолымен     жүзеге   асырады.   Мысалы,   осы   мақсатпен   түзүлік   тәуелділікті

пайдаланады:  

q=kP

q-     өлшемсіз бірліктерде сапа көрсеткіштін мәні;

P -   натуралды бірліктерде  сапа көрсеткіштін мәні;

-   өзгерту коэффициенті

Кейбір жағдайларда функцияныњ түзүлік емес тәуелділігін пайдаланады:



q=f(P)

Бұл тєуелділіктін формуласы көрсеткіштін өзгеру сипатын бақылау немесе экспериментер

негізінде шығарылады.

8


Кешенді   көрсеткіш   бойынша   сапа   дењгейі   бағаланатын   өнімнің   талдап   қорытылған

көрсеткіштін Q



бағ

 базалық үлгінін талдап  қорытылған көрсеткішке Q

баз 

  қатынасымен анықталады:



Q

Q

Д

баз

баѓ

k



Тәжірибелік  тапсырма

Кокс сапасының деңгейін бағалау қажет. Кокс сапасының негізгі көрсеткіштерінің мәні ГОСТ

5.1261-72 белгіленген. Базалық үлгі ретінде Apple Frodingem фирмасының коксы. Сапаның талдап

қорытылған (жалпыланған) көрсеткішін есептеу үшін бастапқы деректері кестеде берілген.

№№

Кокс



сапасының

көрсеткіші

Көрсеткіштеріні

ң мәні, 

Көрсеткіштердің

базалық мәні (Apple

Frodingem

фирмасының коксы),

Р, 

Салмақтылық



коэффициенті, балмен

1

Күкірт



мөлшері

0,7


1,2

-20


2

Күлділігі

11,0

9,8


-2,0

3

Ұсатылу 



(түйілу) 

көрсеткіші

78,0

70,0


+1,3

4

Майдалан



у көрсеткіші

8

9,8



-3,0

 

«-» -сапасының төмендеуі;



«+» - сапасының жоғарлауы.

Бақылау сұрақтар

1.Өнім сапасының критерийлері?

2. Өнімнің сапа деңгейі?

3. Сапанын талдап қорытылған көрсеткіші болып қандай көрсеткіштер болуы мүмкін?

4.  Өнім сапасының кешенді қорытылған көрсеткішіне қойылатын талаптар?

3. Өнім сапасын бағалаудың  кешенді әдісі?



6 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы:   Өнім   сапасын   сараптық   бағалау   әдістері.   Органолептикалық

көрсеткіштерді бағалау.

Мақсаты: 

Студенттерді өнімнің  сапа  денгейін  бағалау әдістерімен таныстыру;  өнімнің сапа  деңгейін

сараптық  әдіспен  бағалау және сараптық  бағалау нәтижелерін  статистикалық  әдістермен  өңдеу

бойынша тәжірибелік дағдылар беру.



Сараптық әдіс туралы жалпы түсінік. Сараптық бағалауды жүргізу тәртібі

Сараптық   (эксперттік)   әдіс   –   өнімнің   сапа   көрсеткіштерінің   мәндерін   сарапшылармен

(эксперттермен) (технологтар, дизайнерлер, дегустаторлар және т.б.) алу.

Сарапшы   –   берілген   мєселені   шешуге   құзыретті   маман.   Зерттеу   объектісіне   қатысты

сарапшының   құзыреттілігі   –   кәсіби   құзыреттілігі,   ал   зертелетін   мәселені   сараптық   шешімін

қабылдау әдістемесіне қатысты – сараптық құзыреттілігі деп анықталады.

Сараптық   әдіс   –   сарапшы-мамаңдардың   тәжірибесін   және   интуициясын   пайдалануда

негізделген есептерді шешу әдісі.

Сараптық   әдіс   сапа   көрсеткіштерін   өлшеу   және   көрсеткіштердің   салмақтылық

коэффициенттерін анықтау үшін қажет.

Өнімнін сапа деңгейін бағалаудың сараптық әдісі   сапа көрсеткіштерінің мәнін анықтаудың

басқадай объективті әдістерін қолдануға мүмкінділік болмаған жағдайда пайдалануға болады.

Сараптық әдісті төмендегідей жағдайларда қолданады:

9


 өнімнің сапасын жалпы бағалау үшін;

 бағаланатың өнімді классификациялау үшін;

 бағаланатың өнім қасиеттерінің номенклатурасын анықтау үшін;

 өнім қасиеттерінің көрсеткіштерінің салмақтық коэффициентін анықтау үшін;

 өнімнің сапа көрсеткіштерін органолептикалық әдіспен бағалау үшін.

 Базалық үлгілерді және сапаның базалық көрсеткіштерінің мәнін таңдап алу кезінде;

 дара және кешенді көрсеткіштердің жиынтығының негізінде сапаның қорытынды кешенді

көрсеткішін анықтау кезінде;

 өнімді аттестаттау  және сертификаттау кезінде.

Сараптау объектісі – өнімнің жеке тұтынушылық қасиеттері немесе олардың жиынтығы болуы

мүмкін.

Сапаны сараптау критерийлері жалпы және нақты болып бөлінеді.



Жалпы критерийлер – қоғамда қалыптасқан құныдылық ұғымдар және нормалар.

Нақты   критерийлер   –   нормативтік   құжаттарда   белгіленген   өнімнің   сапасына   қойылатын

талаптар.

Өнімнің сапасың бағалау үшін сараптық топ құралады. Сараптық топтың құрамына біліктілігі

жоғары және бағаланатын өнімді өндіру саласында арнайы дайярланған мамандар кіреді.

Сараптық   топқа  кіретін  мамандардың   саны   орташа   бағалардың   қажетті  дәлділігіне   тәуелді

жетіден   жиырма   адамға   дейін   болуі   мүмкін.   Сырттай   сауал   өткізгенде   сарапшылардың   саны

шектелмейді.

Сараптық топ бағаланатын өнімнің сапа көрсеткіштері  туралы  ақпаратты  алудың  сараптық

тәсілімен   пайдаланады.   Сараптық   топтың   шешімдері   сарапшылардың   бағаларын   орташалау

немесе   сарапшылардың   арасында   сайлау   жүргізу   (комиссия   тәсілі)   негізінде   қабылданады.

Сараптық әдістің субъективтігін төмендету мақсатымен сауал  эксперименттердің бірнеше түрін

жүргізуі ұсынылады.

«Комиссия» сараптық әдісінде сайлау жүргізіледі. Біріншіден сарапшылар бір бірінен тәуелсіз

баға қою керек.  Қойылған бағаларды ашық  талқылаудан кейін сарапшылар қайтадан бір бірінен

тәуелсіз әрбір объектіге баға қояды. Түзетілген жеке бағалар бойынша сараптық баға есептеледі.

Бұл   жұмысты   сараптық   комиссиянын   жұмыс   тобы   атқарады.   Жұмыс   тобы   сарапшылардын

арасында сауал   жүргізуін ұйымдастырады, алынған нєтижелерді талдап сараптық комиссиянын

қорытындысын  құрастырады.

Сараптық   комиссиянын   жұмысының   негізгі   кезеңдерінін   тізімі   мен   кезектілігі   төменде

көрсетілген:

1. өнімнің  сапасын сараптық  бағалау бойынша жұмыстарды  ұйымдастыруғажәне  жүргізуге

жауапты тұлғаларды белгілеу;

2. сараптық және жұмыс тобын құрастыру;

3. бағаланатын   өнімнін   сапа   көрсеткіштерінін   классификациясын   жасау   және

номенклатурасын анықтау;

4. сарапшылар арасында сауал жүргізу үшін анкеталар мен түсіндірме қолхат дайындау;

5. бағалау және сарапшылардын арасында сауал жүргізу;

6. сараптық бағаларды өндеу;

7. өнім сапасының сараптық бағалау нәтижелерін талдау және дайындау.

Сапаны сараптық  бағалау  тәжірибесінде  негізінде  кешенді  және  жедел (оперативті) сараптау

қолданады.

Кешенді  сараптау - өнеркәсіппен сериялық  шығарылатын біртекті  өнім топтарынын сапасын

зерттеу жєне бағалау үшін жүргізіледі. Бұл сараптау кезінде өнімді талдау және бағалауға жүйелі,

кешенді  тәсіодемені  іске   асырады.  Кешендік  сараптау   кезінде   бағаланатын  өнімнін   толық

сипаттамасын  ғана емес, сонымен қатар сараптаудың басқа түрлерін жүргізгенде пайдаллынатын

ғылыми,әдістемелік және нормативтік материал алынады.

Жедел сараптау алдын ала µткізілген комплексты сараптау ж‰ргізгенде алынѓан мєліметтерге

негізделеді.

Сапа деңгейін бағалаудың  сараптық  әдісінде  өнімнін қасиеттерінін  көрсеткіштері  өлшемсіз

бірліктерде анықталады.

Әдетте,   сапаны   сараптық  бағалау   екі  әдістін  біреуін   пайдаланады:   сапасы   бойынша

объектілерді ранг бойынша орналастыру әдісі және балдармен бағалау әдісі.

1


2 Ранг бойынша орналастыру әдісі  

Сапаны   бағалау   нәтижелерін   сарапшылар    үлгілерді  ранг   бойынша   орналастырған   қатар

түрінде ұсынады.

Сапаның қорытынды сандық бағаларын анықтау:

 барлығ бағаланатың объектілерге ерікті түрде нөмір берілерді.

 Сарапшылар   объектілерді   реттілік   квалиметриялық     шкаласына   сәйкес   ранг   бойынша

орналастырады.

 Сарапшылармен құрастырылған  ранг қатарлары салыстырылады.

Мысалы:   7   сараптық  объектілері   туралы   5   сарапшы  өсу   реттілік   шкаласы   бойынша  ранг

қатарларын құрастырды:

№ 1 сарапшы – Q



< Q

3

< Q

2

< Q

1

< Q

6

< Q

4

< Q

7

№ 2 сарапшы – Q





< Q

3

 

2

< Q

6

4

< Q

1

< Q

7

№ 3 сарапшы – Q





< Q

2

< Q

5

< Q

1

< Q

6

< Q

4

< Q

7

№ 4 сарапшы – Q





< Q

3

< Q

2

< Q

1

< Q

4

< Q

6

7

№ 5 сарапшы – Q





< Q

3

< Q

1

< Q

2

< Q

6

< Q

4

< Q

7

Объектінін ранг қатарындағы  орны оның  рангы деп аталады. Өсу шкала қатарында рангтың



сандық мәні 1-ден m-ге өседі (m – бағаланатын объектілердін саны). 

Берілген мысалда m=7.

1.

Сараптық бағалау объектілердің әрқайсысына рангтарының қосндысы анықталады: 



Қарастырылған мысалда:

Q



: 4+6+4+4+3= 21

Q

2



: 3+3+2+3+4= 15

Q

3



: 2+2+1+2+2= 9

Q

4



: 6+5+6+5+6= 28

Q

5



: 1+1+3+1+1= 7

Q

6



: 5+4+5+6+5= 25

Q

7



: 7+7+7+7+7= 35

2.

Рангтардың қосындылар негізінде талдап қорытылған қатар құрайды:



Q



< Q

3

< Q

2

< Q

1

< Q

6

< Q

4

< Q

7

Қарастырылған  сараптау объектілер  сапасынын талдап қорытылған сараптық бағасы, яғни  



олардың  салмақтылық коэффициентеры  төмендегі формула бойынша есептеледі: 







m

n

j

i

j

i

n

i

ij

i

Q

Q

g

,

1



,

1

,



1

 - сарапшылар саны;

m  - бағалынатын көрсеткіштердін саны

Q

i,j  



- i- сарапшымен  j-көрсеткішіне берілген салмақтық коэффициенті (баллмен)

Ќарастырылған мысалға:

15

,

0



140

21

1





g

      

11

,



0

140


15

2





g

       


06

,

0



140

9

3





g

     

2

,



0

140


28

4





g

     


 

05

,



0

140


7

5





g

       


18

,

0



140

25

6





g

    

25

,



0

140


35

7





g

      


1

7

1





i

i

g

Сараптық бағалардың дәлділігін сарапшылар пікірлерінін келісімділігі бойынша анықтайды.



Комиссияға   кіретін   сарапшылардың   бағаларының   дәл   келу   дєрежесі   сараптаудың   сапасын

сипаттайды жєне конкордация коэффициентімен көрсетіледі:



m



m

n

S

W



3

2

12



S     әрбір   объектінін   рангтерінін   немесе   балдарының   орташа   арифметикалық   мәнінен

ауытқулары  квадраттарының қосындысы

11


n -  сарапшылардың саны

m – бағаланатын объектілердің саны

Рангтердін   олардын   орташа   арифметикалық   мәнінен   (Р



ср

)   ауытқұлары   квадраттарының

қосындысы  (S)  төмендегі формула бойынша анықталады:

2

1



1

 










n

i

m

j

ср

ij

Q

Q

S

Q

ij

   - i- объектіне  j-сарапшымен берілген баға (рангпен)



Q

ij

   - i- объектіне  j-сарапшымен берілген баға (рангпен)



Q

ср

   - рангтердін орташа арифметикалық мәні

Конкордация коэффициентінін  формуласынын толық жазуы:



m

m

n

Q

Q

n

i

m

j

ср

ij

W







 


3



2

2

1



1

12

W=0 –  абсолютты келіспеушілік



W= 1 – пікірлердін толық дәл келуі

Сондықтан,  

1

0





W

Қарастырылған  мысалда рангатардың орташа арифметикалық мәні 



Q

ср

 =

20



7

35

25



7

28

9



15

21







Рангтердін орташа арифметикалық мәнінен ауытқулар квадраттарының қосындысы

630


15

5

13



11

5

1



2

2

2



2

2

2









S

Конкордация коэффициенті

Эксперименталды формальдау кезінде балдық бағалар мен эксперимент нәтижесінде алынған

көрсеткіштердін мәндерімен арақатынасын  белгілейді.

Өнімнің   сапасын   бағалаудың   әлеуметтік   әдісі   де   болады.   Бұл   әдіс,   сараптық   әдіс   сияқты,

бағаланатын   өнімнін   тұтынушыларының   (арнайы   сарапшылардың   емес)   арасында   жүргізілген

сауалдар нәтижелерінде негізделген әдіс. Сондықтан әлеуметтік әдісті сараптық әдістін бір түрі

ретінде қарастыруға болады.

Бұл   єдіс   маркетингті  әдіс   болып   табылады.  Тұтынушылардың  пікірлері   арнайы

конференциялар,   көрмелер   жүргізу   және   арнайы   анкеталарды   толтыру   жолымен   жүзеге

асырылады.

Тапсырма: Таңдалған объектіге сараптық бағалау жүргізіп, алынған нәтижелерді өндеу және

қорытынды жасау.



Бақылау сұрақтар

1.

Өнім сапасын бағалаудың сараптық әдісі?



2.

Өнім сапасын бағалаудың сараптық әдісі қандай жағдайда қолданылады?

3.

Өнім сапасын бағалаудың сараптық әдісін жүргізу тәртібі?



1



9

.

0



8400

7560


7

343


25

630


12





W

4.

Өнім сапасын сараптық бағалау критерийлері?

5.

Өнім сапасын  сараптық әдіспен бағалау нәтижелерін өңдеудін статистикалық әдістері?



6.

Конкордация коэффициенті нені көрсетеді?



7 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы: Өнімнің сапа көрсеткіштерін бақылау деректері бойынша гистограммалар

құру

Мақсаты:    Студенттерге  өнім сапасын бақылау деректерін  статистикалық әдітермен өндеу

бойынша түсінік беру; берілген деректер бойынша гистограммалар құру бойынша дағдылар беру.



ГИСТОГРАММАЛАРДЫ ҚҰРУ

Жиіліктер кестесін құру



Мысал.  Детальдардың үлестірілуін (таралымың) зерттеу үшін 90 детальдың диаметрлері

өлшенді. Өлшеу нәтижелері 1 кестеде берілген.

Осы деректер бойынша гистограмма құру қажет.

1 кесте


Бастапқы деректер

Таңдама


нөмірі

Өлшеулер нәтижелері

1-10

2,510


2,517

2,522


2,510

2,511


2,519

2,532


2,543

2,525


2,522

11-20


2,527

2,536


2,506

2,541


2,512

2,515


2,521

2,536


2,529

2,524


21-30

2,529


2,523

2,523


2,523

2,519


2,528

2,543


2,538

2,518


2,534

31-40


2,520

2,514


2,512

2,534


2,526

2,530


2,532

2,526


2,523

2,520


41-50

2,535


2,523

2,526


2,525

2,532


2,522

2,502


2,530

2,522


2,514

51-60


2,533

2,510


2,542

2,524


2,530

2,521


2,522

2,535


2,540

2,528


61-70

2,525


2,515

2,520


2,519

2,526


2,527

2,522


2,542

2,540


2,528

71-80


2,531

2,545


2,524

2,522


2,520

2,519


2,519

2,529


2,522

2,513


81-90

2,518


2,527

2,511


2,519

2,531


2,527

2,529


2,528

2,519


2,521

1 кезең. Таңдамалы құлашыңды есептеу.

1 кесте бойынша ең көп және ең аз таңдамалы мәндерін алып құлашыңды R  есептеу керек.

R  = (ең көп байқаланатың мәң) – (ең аз байқаланатың мәң)

Ең көп байқаланатың   және ең аз байқаланатың мәңді анықтаудың оңай жолы: бастапқы

деректер кестесінің әрбір жолында ең көп және ең аз мәнін есептейді, одан кейін максимумның ен

үлкенін   және   минимумның   ен   кішісін   алады.   Осы   байқаланатың   мәндердің   максимумы   мен

минимумы болып табылады. Нәтижелерін 2 кестеге толтырады.

2 кесте

Құлашынды есептеуге арналған кесте



Үлгі

нөмірі


Өлшеулер нәтижелері

Жолдағы


max

Жолдағы


min

1-10 2,510 2,517 2,522 2,510 2,511 2,519 2,532 2,543 2,525 2,522

11-20 2,527 2,536 2,506 2,541 2,512 2,515 2,521 2,536 2,529 2,524

21-30 2,529 2,523 2,523 2,523 2,519 2,528 2,543 2,538 2,518 2,534

31-40 2,520 2,514 2,512 2,534 2,526 2,530 2,532 2,526 2,523 2,520

41-50 2,535 2,523 2,526 2,525 2,532 2,522 2,502 2,530 2,522 2,514

51-60 2,533 2,510 2,542 2,524 2,530 2,521 2,522 2,535 2,540 2,528

61-70 2,525 2,515 2,520 2,519 2,526 2,527 2,522 2,542 2,540 2,528

71-80 2,531 2,545 2,524 2,522 2,520 2,519 2,519 2,529 2,522 2,513

81-90 2,518 2,527 2,511 2,519 2,531 2,527 2,529 2,528 2,519 2,521

1-10 2,510 2,517 2,522 2,510 2,511 2,519 2,532 2,543 2,525 2,522

2 КЕЗЕҢ. Кластардың мөлшерін анықтау.

1


Кластардың   мөлшерін   анықтағанда   максималды   және   минималды   мәндерді   енгізетін

құлашыңдф   еңі   бірдей   интервалдарға   (аралықтарға)   бөледі.   Интервалдардың   енің   алу   үшін

құлашынды   R   1,2   немесе   5   (10,   20,   50;   0,1,   0,2,   0,5,   0,01,   0,02,   0,05;     және   т.б.).   Бірдей   еңді

интервалдардың саны 5 пен 20 аралығында  болуы тиіс. Байқаулардың саны 100 және одаң жоғары

болса интервалды аз ғылып алады, ал егер де 99 және одаң төмен болса интервалды кеңірек алады.

3 кезең. Жиіліктер кестесінің бланкін дайындау.

Жиіліктер   кестесінің   бланкі   (3   кесте)   дайындалады.   Оған   класты,   орташа   нүктесін,

жиіліктердің белгілеуін, жиіліктерді толтырады.

4 кезең. Клас шектерің анықтау.

Интервалдардың шектері анықтағанда, оларға мәндердің ең аз және ең көп мәндері еңгізілуі

тиісті. Интервалдың шектері жиіліктер кестесінің негізі болып табылады.

Біріншіден   бірінші   кластың   төменгі   шегі   анықталады.   Екінші   және   бірінші   кластын

арасыңдағы шекті анықтау үшін бірінші клас  шегіне кластың еңі қосылады.

Одан кейін анықталған интервалды алдындағы мәнге қосып отырып екінші, үшінші және

т.б. анықтайды.

5 кезең. Кластың ортасың есептеу.

Кластың ортасын келесідей есептеп оларды жиіліктер кестесіне еңгізеді:

Бірінші   кластың   орта   нүктесі   =   бірінші   кластың   жоғарғы   және   төменгі   шектерінің

қосындысы/2;

Екінші   кластың   орта   нүктесі   =   екінші   кластың   жоғарғы   және   төменгі   шектерінің

қосындысы/2;

........


Екінші, үшінші, төртінші және келесі кластардың ортасың төмендегідей де табуға болады:

Екінші кластың орта нүктесі = бірінші кластың орта нүктесі + кластың интервалы;

Үшінші кластың орта нүктесі = екінші кластың орта нүктесі + кластың интервалы;

    ..................

6 кезең. Жиіліктерді табу

Әрбір интервалға келетін мәндерді қиғаш сызықтарды пайдалана отырып бес-бестен топтап

жийіліктерді жазады (3 кестеге): 

Жиілікті есептеу      

/

//

///



////

Жийілік


1

2

3



4

 

3 кесте



Жиіліктер кестесі

№№

Класс



Клас ортасы, х

Жиіліктерді есептеу

Жиілік, f

1

2



3

4

5



6

7

8



9

Барлығы


1

ЖИІЛІКТЕР КЕСТЕСІНЕҢ ОРТАША ЖӘНЕ 

ОРТАША АУЫТҚУЛАРЫҢ  ЕСЕПТЕУ

Қарастырылған мысал үшін, яғни 90 деталь үшін орташаны және орташа ауытқуың есептеу

керек.


1 кезең. Есептеу үшін кесте дайындау қажет (4 кесте)

4 кесте


ЖИІЛІКТЕР КЕСТЕСІНЕҢ ОРТАША ЖӘНЕ ОРТАША АУЫТҚУЛАРЫҢ 

есептеу кестесі

№№

Класс


Клас

ортасы, х

Жиілік, f

u

uf



u

2

f



1

2

3



4

5

6



7

8

9



2   кезең.   Бланкіге   кластардың   шектерін,   олардың   орталарың   және   жиіліктерін   толтыру

керек.


3 кезең. Нольмен (u=0) максималды жиілік f сәйкес келетін класты белгілеп u бағанасына 0

деп жазыныз.

х пен u арасыңдағы қатынас келесі теңдеумен көрсетіледі:

u = (x - a)/h

a  - u =  0  кластың ортасы;

h -  класс интервалы.

4 кезең.  uf бағанасына  u және f көбейту нәтижелерін толтырыныз, ал u және  uf көбейту

нәтижелерін u

2

f  бағанасына. Әр біреінің қосындысың анықтап тиісті ұяшықтарға толтырыныз.



∑ uf = u

f



 + u


f

2



 + …………………………………

∑ u 


f = u


2

f



 + u


2

 



f

2

 + …………………………………



5 кезең. Х келесі теңдеуді қолдана отырып есптеніз:

Х = a + h (∑ uf/n)

6 кезең.  S-ті келесі теңдеуді қолдана отырып есптеніз:

S = h √ (∑ u 

f - ∑ u 


f/n) / (n-1)



Тапсырма

1


Наубайхана екі тоқаш пісіруші А және В жұмыс істейді, олар екі екі пешпен пайдаланады (1

және 2 пеш). Кестеде 20 күн бойы жасалған тоқаштардың  салмағы берілген. Күнде әрбір пештен 4

тоқаштаң кездейсок әдіспен алынып өлшеніп отырды. Мүмкін болатын шектері 200-225 г.

Күн


Тоқаш

пісіруші


1 пеш

2 пеш


1

А

209,2



209,5

210,2


212,0

214,3


221,8

214,6


214,4

2

А



208,5

208,7


206,2

207,8


215,3

216,7


212,3

212,0


3

А

204,2



210,2

210,5


205,9

215,7


213,8

215,2


202,7

4

В



204,0

203,3


198,2

199,9


212,5

210,2


211,3

210,4


5

В

209,6



203,7

213,2


209,6

208,4


214,9

212,8


214,8

6

А



208,1

207,9


211,0

206,2


212,3

216,2


208,4

210,8


7

А

205,2



204,8

198,7


205,8

208,1


211,9

212,9


209,0

8

В



199,0

197,7


202,0

213,1


207,5

209,9


210,6

212,3


9

В

197,2



210,6

199,5


215,3

206,9


207,1

213,6


212,2

10

В



199,1

207,2


200,8

201,2


209,6

209,5


206,8

214,2


11

А

204,6



207,0

200,8


204,6

212,2


209,8

207,6


212,6

12

В



214,7

207,5


205,8

200,9


211,4

211,2


214,4

212,6


13

В

204,1



196,6

204,6


199,4

209,6


209,2

206,1


207,1

14

А



200,2

205,5


208,0

202,7


203,5

206,9


210,6

212,3


15

А

201,1



209,2

205,5


200,0

209,1


206,3

209,8


211,4

16

А



201,3

203,1


196,3

205,5


208,0

207,9


205,3

203,6


17

В

202,2



204,4

202,1


206,6

210,0


209,4

209,1


207,0

18

В



194,1

211,0


208,4

202,6


215,6

211,8


205,4

209,0


19

В

204,8



201,3

208,4


212,3

214,5


207,5

212,9


204,3

20

А



200,6

202,3


204,3

201,4


209,1

205,8


212,0

204,2


1. Келесі гистограммаларды құрыныз:

А) жалпы;

Б) А және В нан пісіруші үшін;

В) 1 және 2 пеш үшін

2. Мүмкін болатын шектерімен салыстыра отырып  гистограммаларды зерттеніз.

Бақылау сұрақтар

1.

Өнім сапасын бақылау кезінде деректерді алу әдістері?



2.

Өнім   сапасын   бақылау   нәтижесінде   алынған   деректерді   өндеудін   статистикалық

әдістері?

3.

Гистограммалар, гистограмалар түрі?  Гистограммаларды құру тәртібі?



8 тәжірибелік сабақ

Тақырыбы: Өнімнің сапа  көрсеткіштері  және    оның сапасына  әсер ететін факторлар

арасындағы   (нәтижелер   және   себептер   арасындағы)   байланыстарды   табу.   «Исикава»

диаграммасың қуру.

Себептер   және   нәтижелер   диаграммалары.  Процес   нәтижесі   көптеген   факторлардаң

тәуелді   болады.   Олардың   арасында   себеп-нәтиже   типті   қатынастар   болады.   Бұл   көпфакторлы

қатынастардың құрылымын немесе сипаттамасың жүйелі бақылау арқылы анықтауға болады. Осы

құрылымды білмей күрделі мәселелерді шешу қиыншылыққа түседі. Себептер және нәтижелер

диаграммасы  – осы қатынастарды  қарапайым және қолжетімді нысанда көрсетуге  мүмкіншілік

беретін құрал.

1953 жылы  Токио университетінің профессоры Каору Исикава бір зауытта сапа мәселесін

талқылай отырып, инженерлердің пікірлерін диаграмма нысанында көрсетті. Осы кезде мұндай

көзқарас   алғашқы   рет   енгізілді   деп   саналады.   Бірақ   бұдан   ертерек   прфессор   Исикаваның

1


қызметкерлері   осы   әдіспен   өздерінің   ғылыми-зерттеу   жұмысында   факторларды   реттеу   үшін

пайдаланатын.   Диаграмманы   тәжірибеде   қолдана   бастағанда,   ол   пайдалығын   көрсетті   және

Жапонияның   көптеген   компанияларында   кең   тарады.   Ол   сапаны   бақылау   саласындағы

терминологияға Жапонияның өнеркәсіптік стандартына (JIS) енгізілген болатын. Осы стандартқа

сәйкес себептер және нәтижелер диаграммасы – сапа көрсеткіші және оған әсер ететін факторлар

арасындағы   қатынасты   көрсететін   диаграмма.   Қазіргі   күнде   бұл   диаграмма   тек   қана   өнімнің

сапасына ғана емес, сондай-ақ,  басқа салаларда пайдалынады.

 Себептер және нәтижелер диаграммаларың құру

 Себептер және нәтижелер диаграммаларының құрылымы.

Себептер  және нәтижелер  диаграммаларды  басқадай  «балық қаңқасы» диаграммасы  деп

аталады, себебі ол балық қаңқасына ұқсас. Кейде оны «ағаш» немесе «өзен .....» деп атайды.

Себептер және нәтижелер диаграммаларының құрылымы

 Себептерді анықтау үшін себептер және нәтижелер диаграммаларың құру әдісі

1. Рәсімі

1 кезең

Сапа көрсеткішін анықтаныз.



2 кезең

Сапаның бір көрсеткішін таңдап алып оны таза қағаздың оң жағынан ортасында  жазыныз.

Солға қарай түзу сызық (қаңқа) жүргізініз, ал жазылған көрсеткішті тікбұрышқа орналастырыныз.

Одан   кейін   сапа   көрсеткішіне   ықпал   ететін   басты   себептерді   жазыныз,   оларды   тікбұрыштарға

орналастырыныз және «қанқамен»   «қаңқанын ірі сүйектер» түрінде қосыныз.

3 кезең

Басты себептерге (ірі сүйектер) ықпал ететін екінші кезекті себептерді жазып, оларды  «ірі

сүйектерге» қосылатын   «орташа сүйектер» түрінде орналастырыныз. Екінші кезекті себептерге

әсер ететін үшінші кезекті себептерді себептерді жазып, оларды «орташа сүйектерге» қосылатын

«ұсақ сүйектер» түрінде орналастырыныз.

4 кезең

Факторларды   олардың   маңыздылығы   бойынша   ранжирлеп   сапа   көрсеткіштеріне   ең   көп

ықпал ететін ерекше маңызды болатын факторларды  көрсетініз.

5 кезең

Бар қажетті ақпаратты жазып алыныз.

1


2 Рәсімді түсіндіру

Бұл рәсімді тәжірибеде қолданғада қиыншылықтар болуы мүмкін. Сондықтан проблеманы

«өзгерушілік» көзқарасынан қарастырған  жөн. Мысалы, «ірі сүйектер» туралы  ойлағанда,  сапа

көрсеткішіндегі өзгерістер туралы талқыланыз. Егер деректер өзгерістер бар екендігін көрсетсе, ол

неге болады деп ойлап көрініз. Нәтижені өзгеруі факторлардың өзгерістерімен негізделуі мүмкін.

Себептер және нәтижелер диаграммасын нақты ақауға құру кезінде аптаның әрбір күнінде

жіберілетін   ақаулар   саны   әр   түрлі   болуын   байқауға   болады.   Егер   ақаулар   дүйсенбі   күні   жиі

жиберілетін   болса   келесі   сұрақтарды   қоюға   болады:   «Неге   ақаулар   аптаны   басқа   күндеріне

қарағанда дүйсенбі күні жиі жіберіледі?»; «Олар неге пайда болады?». Бұл жағдай дүйсенбі күнін

басқа   күндерінен   ерекшелендіретін   факторларды   қарастыруың   талап   етеді,   ол   нәтижесінде

ақаудың себебін табуға әкеледі.

Сапа   көрсеткіші   және   «ірі   сүйектер»,   «ірі   сүйектер»   және   «орташа   сүйектер»,   «орташа

сүйектер» және «ұсақ сүйектер» арасындағы қатынастарын зерттеудің әрбір кезеңдерінде ойлап

талқылаудың осы әдісі қолдана отырып логикалық жолымен пайдалы себептер және нәтижелер

диаграммасын құруға болады.

Диаграманы   құрып   болғаннан   кейін,   келесі   кезең   –   оларды   маңыздылығы   бойынша

үлестіру. Диаграммаға енгізілген барлық факторлар сапа көрсеткішіне міндетті түрде күшті ықпал

етпеуіде мүмкін. Ең көп ықпал ететін факторларды ғана белгіленіз.

Диаграммада   барлық   қажетті   ақпаратты     көрсетініз:   онын   аталуы,   өнімнің,   процестін

немесе процестер тобының аталуы, процесте қатысушылар атаулары, күнін және т.б.



Себептер тізімін жүйелендіру мақсатымен себептер және нәтижелер диаграммаларың

құру процедурасы

1 Рәсім

1 кезең

Сапаның қандай көрсеткішін зерттейтінізді анықтаныз.



2 кезең

Осы көрсеткішке мүмкін ықпал (әсер) ететін себептердің көбірек санын табып алыныз.



3 кезең

Себебтер арасындағы қатынастарды қарастырыныз және оның элементтерін себеп-нәтиже

қатынастар негізінде  сапа көрсеткішімен байланыстыра отырып диаграмманы құрыныз.

4 кезең

Әрбір   фактордың   маңыздылығың   белгіленіз   және   сіздің   ойыныз   бойынша   сапа

көрсеткішіне ен көоп әсер ететін негізгі факторларды көрсетініз.

5 кезең.

Барлық қажетті ақпаратты жазып алыныз.



Рәсімді түсіндіру

Мұндай   көзқарас   себептердің   ең   көп   мүмкін   болатын   санын   іздеу   және   оларды

жүйелендіруімен сипатталады.

Себептерді   іздеу   үшін,   қажет   болса,   белсенді   талқылау   жүргізу   қажет.   Бұл   жағдайда

қолданылатын тиімді әдістерінің бірі  АҚШ-та А.Ф. Осборн ойлап тапқан «ми шабуылы».

Себептер   және   нәтижелер   диаграммасын   құру   кезінде   себептерді   келесі   кезектілікте

қарастырып   жүйеленірген   дұрыс:   «ұсақ   сүйектен»   «орташа   сүйектерге»   және   «орташа

сүйектерден» «ірі сүйектерге».



Диаграмманы құру бойынша кеңестер

1) Қарастырылатын проблемаға қатысты факторларды бақылау және көп адамдарды сұрау

(сауал жүргізу) жолымен анықтаныз.

Диаграммада көрсетілген факторлардың барлығынан сапа көрсеткішіне ең көп ықпал ететін

факторды   көрсету   қажет.   Егер   диаграмманы   құру   алдынад   бастапқы   кезеңдерінде   бір   фактор

ескерілмей  қалса,  кейнгі  кезеңдерде  ол еске  түспейді.  Сондықтан  диаграмма  толық  болу үшін

диаграмманы дайындау кезенінде талқылауға көбірек адамдарды тарту қажет.

2) Сапа көрсеткішін көрсету дәлділігі өте маңызды.

1


Егер сапа көрсеткішін абстракты түрде берілсе, диаграмада жалпы түсініктерде негізделе

отырып   құрылады.   Себеп-нәтиже   қатынас   көзқарасынан   диаграмма   дұрыс   болса     да,   нақты

проблеманы шешу үшін диаграмманын пайдасы болмайды.

3) Қанша көрсеткіштерді зерттеу қажет, сонша диаграмма құрыныз.

Бір   бұйымның   салмағындағы   және   өлшемдеріндегі   қателіктер   әртүрлі   диаграммалар

көмегімен талдау қажет, себебі олардың құрылымдары бұл жағдайда әртүрлі болады. Барлығын бір

диаграммаға еңгізу нәтижесінде диаграмма үлкен және өте күрделі болады. Мұндай диаграмма

бойынша шешімдер қабылдау процесі қиын болады.

4) Өлшеуге болатын сапа көрсеткіштерің және факторларды таңданыз.

Диаграмманы құрғаннан кейін объективті деректер көмегімен себеп-нәтиже қатынастардың

күшін бағалау керек. Бұл мүмкін болу үшін сапа көрсеткіші де, оған ықпал ететін факторларда

өлшенетін болу керек.

5) Шаралар қабылдау керек факторларды таңдап алыныз.

Егер   табылған   себеп   бойынша   ешқандай   іс-шаралар   қабылдауға   мүмкіншілік   болмаса,

проблема   шешілмейді.   Жетілдіру   процесі   тиімді   болу   үшін,   себептерді   бағынынқы   себептерге

бөлу керек.



Диаграмманы пайдалану бойынша кеңестер

1) Әрбір себептің маңыздылығын объективті мәндер немесе деректер негізінде белгіленіз.

Факторларды   өз   тәжірибе   немесе   білім   көмегімен   талдау   маңызды,   бірақ   олардың

маңыздылығың субъективті түсініктер  негізінде белгілеу қауіпті.  Факторлардың  маңыздылығың

деректер көмегімен объективті белгілеу  - ғылыми және логикалық амал.

2)   Себептер   және   нәтижеле   диаграммасын   қолданған   кезде   тұрақты   түрде   жетілдіріп

отыруға ұмтылыныз.

Диаграманы пайдалану тексеру, жою, жетілдіруді талап ететін элементтерді және қосу керек

элементерді  табуға  жәрдем  етеді.  Диаграмманы  жетілдіру проблемаларды  шешуге  мүмкіншілік

береді, сондай ақ өзініздің біліктілігінізді және технология бойынша білімінізді арттырады.



Бақылау сұрақтар

1. Себептер және нәтижелер диаграммалары?

2. Себептер және нәтижелер диаграммаларын құру тәртібі

1


Ұсынылатың әдебиет тізімі 

Негізгі:

1. Г.В.Дружинин Методы оценки и прогнозирования качества. – М.: Радио и связь, 1982. – 160

с.

2. В.Н.Романов. Прогнозирование развития метрологии. – М.: Изд-во стандартов, 1989. – 176 с.



3. Азгальдов Г.Г. Теория и практика оценки качества товаров. – М.: Экономика, 1989. – 256 с.

4. Гличев А.В. и др. Прикладные вопросы квалиметрии. – М.: Изд-во стандартов, 1985. – 190 с.

5.   Федюкин   З.К.,   Дурнев   В.Д.,   Лебедев   В.Г.   Методы   оценки   и   управление   качеством

промышленной продукции: Учебник. – М.: Филинъ, 2000.-328 с.



Қосымша:

1. Огвоздин В.Ю. Управление качеством. Основы теории и практики: Учебное пособие. –

М.: Дело и сервис, 1999. – 160 с.

2.   Осипов   Б.В.,   Мировская   Е.А.   Математические   методы   и   ЭВМ   в   стандартизации   и

управлении качеством. – М.: Изд-во стандартов, 1990. – 168 с.

3. Солод Г.И. Основы квалиметрии: Учебное пособие. – М.:Изд-во МГИ, 1991. – 84 с.

4. Гличев А.В. Основы управления качеством продукции. – М.: Издательство  АМИ, 1998. –

956 с.


2

Document Outline

  • Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі

Каталог: arm -> upload -> umk pdf
umk pdf -> Нұсқаулардың; әдістемелік ұсыныстардың; әдістемелік нұсқаулардың титул парағы Нысан пму ұс н 18. 3/40
umk pdf -> Нұсқаулардың; әдістемелік ұсыныстардың; әдістемелік нұсқаулардың титул парағы Нысан пму ұс н 18. 3/40
umk pdf -> ЖҰмыс бағдарламасы павлодар Мамандық бойынша
umk pdf -> ЖҰмыс бағдарламасы павлодар Лист утверждения к рабочей Форма программе дисциплины
umk pdf -> БАҒдарламасы павлодар Мамандықтың элективті пәндер
umk pdf -> Бағдарламасының ( Syllabus) титулдық парағы Нысан пму ұс н 18. 3/37
umk pdf -> Ж. Т. Сарбалаев 2010 ж
umk pdf -> Тәжірибешілік сабақтардың мазмұны 1 – тақырып. Кіріспе. Қазақ хандығының құрылуы
umk pdf -> Бағдарламасының ( Syllabus) титулдық парағы Нысан пму ұс н 18. 3/37 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

жүктеу 213.03 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет