Әдебиетке адалдық Жан азабы


ұрпаққа табыстау міндеті бар



жүктеу 0.94 Mb.
Pdf просмотр
бет6/11
Дата25.04.2017
өлшемі0.94 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

ұрпаққа табыстау міндеті бар. 

екенін және кәсіби маман даярлайтын 

оқу орындарының жоқтығын ескерсек, 

құнды жәдігерлерімізді сақтап қалу 

мәселесі  зектілене түсетіні аян. 

ҚОЛЖАЗБАЛАР ҚОРЫ 

ЖАҢҒЫРТУҒА МҰҚТАЖ 

Жаңғыртуды қажет ететін экспонат-

тардың елеулі б лігін к не кітаптар мен 

қолжазбалар құрайды. Осы ретте «Ғылым 

ордасы» РМК құрамын дағы Орталық 

ғылыми кітапхананың «Сирек кітаптар, 

қолжазбалар және ұлттық әдебиеттер 

жарақ заттары жылына екі үш рет  сімдік 

майымен майланып отыруы тиіс. Сонда 

темірдің сыртына жұқа қабат болып 

қатқан май ылғалды ауадан, тот басудан 

сақтайды» дейді Махмұт Құлментегі. 

Алайда музей заттарын сақтаудың 

биологиялық, физикалық шарттарынан 

б лек  рттен, ұры-қарыдан қорғау және 

т.с.с. жақтары бар. Ұстахана заманауи 

күзет дабылымен жарақталған. Десек те, 

әкеден қалған қарашаңырақтағы ұста 

дүкеніне мемлекет деңгейінде арнайы 

қамқорлық керек екені анық. Кеңестік 

кезеңде мүлдем үзіліп қалған ұсталық 

Жылытады ж регінен от алып...

(Академик Ғалымқайыр Мұтановқа)

УАҚЫТ ТУЫНДАТҚАН 

ӨЗГЕРІСТЕР

АРНАУ


ҚОҒАМ ЖƏНЕ ЗАҢ

бір қатар оң мүмкіндіктерге жол ашады.    

Біріншіден, жарыспалық қағидасы 

қамтамасыз етіледі. Тараптардың бұ-

рын ғыдай прокурорлардың қол дауы 

түріндегі артықшылығы болмай ды. 

Олар  з мүдделерін  здері қор ғап, 

шағым беру құқықтарын да  здері 

жүзеге асырады.  

Екінші жағынан мемлекеттің жеке 

дауларға кірісуі мейлінше  т мендеді.  

П р о к у р о р л а р   ш ы н   м ә н і н д е 

маңызды істерге к ңіл б ле бастады.   

Олар мына санаттағы істер: 

Бірінші санат – бұл мемлекет 

 немесе қоғамның мүддесіне қатысты 

і с т е р .   Я ғ н и   а д а м   қ ұ қ ы қ т а р ы н а 

 қа тысты,  мысалы,  жаппай  жұмыстан 

босату, электр энергиясы мен басқа да 

тарифтерді негізсіз к теру. Мемлекет 

мүддесіне қатысты, негізінен бюджет 

қаражатын шығындау және оның 

түсіміне байланысты істер. Салық пен 

кеден түсімдері, мемлекеттік сатып алу 

және басқа да  сомаларды  ндіріп алу 

талаптары.    

Екінші санат –  адам  з құқын  зі 

қорғай алмауы.  зірге мұндай істер 

қаралған жоқ. Мұндай адамдар  з 

мүдделерін  кілдері арқылы қорғауға  

мүмкіндігі бар. Қорытынды беру үшін 

прокурор сот процесіне міндетті түрде 

қатысады.

Үшінші санат – егер сот немесе 

прокурор азаматтық іске прокурордың 

қатысуы міндетті деп таныса, онда 

ол іске қатысады. 2016 жылы мұндай 

санаттағы 240 іс қаралған. 

Прокурорлардың азаматтық істерге 

қатысуының азаюы азаматтық-құқық  

саласындағы түйткілді мәселелер мен 

олардың туындау себептеріне терең 

талдау жасауға мүмкіндік беріп отыр. 

Мысалы, сот дауды тек қойылған та-

лап шеңберінде ғана қарауға құқылы, 

ал прокурор сотта анықталған кез кел-

ген кемшіліктер бойынша қадағалау 

актісін қабылдап, кінәлі тұлғаларды 

жауапқа тарта алады. 2016 жылы про-

курорлар процесте анықталған заң 

бұзушылықтар бойынша 248 қадағалау 

актісін қабылдап, 33 қылмыстық іс 

қозғаған. Тәртіптік жауаптылыққа 

370, әкімшілік жазаға 203 адам тартыл-

са, 4 тұлға қылмысы үшін сотталған. 

Мысалы, Батыс Қазақстан облы-

сында прокурорлар 30 жүргізушінің  

ішімдік ішкен күйінде авток лік 

жүргізгені дәлелденсе де әкімшілік 

істің қозғалмағанын анықтаған. 

Келешекте прокурорлардың аза-

мат тық істерге қатысуын одан әрі 

қысқарту жоспарлануда. Мәселен, 

балаларға қатысты, әрекетке қабі-

летсіздік, туберкулез, жүйке ауруына, 

нашақорлық, маскүнемдік дертіне 

шалдыққандар, адамды қайтыс  болды 

немесе хабар-ошарсыз кетті деп тану 

істері бойынша олардың  туыстары 

м е н   к і л д е р і ,   қ а м қ о р ш ы   о р г а н , 

медициналық мекемелер сот процесіне 

қатысады. Сондықтан прокурордың 

қатысуының қажеттігі жоқ. 

С о н ы м е н   қ а т а р   ж е к е   д а у л а р 

 бойынша кассациялық наразылық 

келтіру туралы  тініштерді қараудан 

бас тарту жоспарланып отыр. Тарап-

тар Жоғары Сотқа  здері шағымда-

н у ғ а   қ ұ қ ы л ы .   Ж а ң а   А з а м а т т ы қ -

процессуалдық кодекс бойынша 

күшіне енген сот шешімі Жоғарғы 

Сот т рағасының ұсынысымен қайта 

қаралуы мүмкін. Мұндай жағдайда 

Бас Прокурор дың  з бастамасымен 

кез келген сот шешіміне наразылық 

келтіру құқығын сақтау керек. 

Қорыта айтқанда «Ұлт жоспары 

– 100 нақты қадам» заман талабынан 

туындаған мәселелерді тиімді түрде 

шешуге мүмкіндік береді.



Қ.РАИСОВ,

Қазақстан Республикасы

Бас прокуратурасының

4-департамент б лімінің бастығы

2015 жылмен салыстырғанда 2016 

жылы прокурордың қатысуымен 

бірінші сатыдағы соттарда қаралған 

азаматтық істердің саны 21%-ға (63 

мыңнан 49 мыңға дейін) азайса, 

апелляциялық сатыда  11%-ға дейін 

(9 мыңнан 8 мыңға дейін) т мендеген. 

Бұған дейін прокурорлар баспана-

дан шығару жайлы азаматтық дауға 

міндетті түрде қатысатын. Ал қазір 

елімізде жеке меншік институты толық 

қалыптасты, тұрғын үйлер еркін саты-

лады және сатып алынады. Азаматтар 

мәмілелерді  здері дербес жасай береді.  

Міне, осындай мәмілелерді заңсыз 

деп тану тұрғын үйден мәжбүрлеп 

шығаруға әкеп соғатыны жасырын 

емес. Сондықтан прокурордың мем-

лекет  кілі ретінде мұндай дауларға 

кірісуі талап етілмейді.  Сонымен 

қатар жұмысқа қайта қабылдау және 

еңбекақы  ндіру дауларын қарауда 

да  згерістер бар.  Прокурорлардың 

бұл бағытта мәселені сотқа жеткізбей 

шешуі тиімді екенін тәжірибе к рсетіп 

отыр. 

Елімізде еңбекақы бойынша барлық 



қарыздың үштен бірі, яғни 6 миллиард 

теңгенің 2 миллиарды соттың арала-

суынсыз, прокурорлардың ұйғарымы 

негізінде т ленген.  Қазіргі уақытта 

ж е к е   а з а м а т т а р д ы ң   а р а с ы н д а ғ ы 

дауларға, яғни жұмыс беруші заңды 

тұлға мен жұмысшы арасындағы 

еңбекақы  ндіру және жұмысқа қайта 

қабылдау істері ж ніндегі сотқа про-

курор қатыспайды. 

Бұдан б лек,  мір мен денсаулыққа 

келтірілген залалды  ндіру тура-

лы  даулар бойынша азаматтар  з 

мүдделері мен құқықтарын сотта  з 

беттерімен қорғай алады. Егер де 

тараптар  здерін қорғай алмайтын 

болса, онда прокурор қорытынды 

беру үшін процеске міндетті түрде 

қатысады.  

2016 жылы прокурордың қатысуы-

мен қаралған істердің саны 63 мыңнан 

49 мыңға, 21,3 пайызға азайған. Бұл 



з пайдаңды ойлама, 

ел пайдасын ойла, 

з пайдаң соның ішінде.

 

Жүсіп Баласағұн.

Жайсаң інім Ғалымқайыр Мұтанов,

К кірегінде талант оты тұтанып.

Ғылымда да жасады ол жарылыс,

Техникалар жүре берді от алып.

Тәуелсіз боп к терілді еңсеміз,

Ел үмітін ардақтайды сенсеңіз.

Мұтановқа қиын іспен барсаңыз,

Биіктеп бір шыға келер еңсеңіз.

Парасатпен оңайлатып қиынды,

Шешеді ол небір қатты түйінді.

Университет 

лемдегі екі жүздің сапында,

Іскерлігіне риза боп ел сүйінді.

«Мұтанов біздің КазҰУ-імде ректор,

Қара шаңырақты ол парасатпен 

тіреп тұр» 

Дейді халық бар ісіне сүйсініп,

Ғалымменен тілек те бір, жүрек бір.

Нағыз ғалым Ғалымқайыр Мұтанов,

Жүреді әркез жүректе оты тұтанып.

Тоңсаң егер тағдырында дауылдың,

Жылытады ол жүрегінен от алып.

Ғалым інім – бәрімізге сүйікті

Ғалымдығын, ақындығын сүйіпті ел.

Тоқырап қалар асыл жігіт емес ол,

Қол бұлғайды алда талай биіктер!

Еліміздің мақтанышы ол – осы анық,

Жыр жазады ғылымнан 

бір сәт босанып.

Ақық жырмен ақ тілегін жолдаған – 

Аға досың жазушы –



Сәбит ДОСАНОВ

ТҰСАУКЕСЕР



Елбасының «Ұлт жоспары – 100 нақты қадам» бағдарламасының 26-шы қадамында 

сот рəсімдерін оңайлату жəне сот процестерін жеделдету үшін азаматтық-құқықтық 

даулар бойынша прокурордың сот ісіне қатысуын қысқарту көзделгені белгілі. 

Бұл шараларды жүзеге асыру үшін жаңа Азаматтық процестік кодекстің 54-бабына 

өзгертулер енгізіліп, 4 санат бойынша сотта азаматтық дауға прокурордың міндетті 

қатысуы шектелді.  Олар – баспанадан шығару, жұмысқа қайта қабылдау, еңбекақы 

өндіріп алу, өмір мен денсаулыққа келтірілген залалды өндіру туралы істер. Қазіргі 

күні жеке-құқықтық даулар бойынша бірінші жəне апелляциялық сатыдағы 

соттарға прокурор қатыспайды.  

ҒАСЫРЛЫҚ ТАРИХЫ БАР 

БАСЫЛЫМДАР

да» газеті деген атпен жалғасын таба-

ды. Басылымның ғұмыры үзілмеуін 

ойлаған сол кездің зиялы қауым 

кілдері ақылдаса келе «Дұрыстық 

ж о л ы »   д е г е н   а т а у м е н   ш ы ғ а р у ғ а 

шешім қабылдайды. Бұл деректерді 

Ресейдің Химки қаласындағы ар-

хивте сақталған мәліметтер арқылы 

анықтадық. Сонымен қатар облыстық 

газеттің 95 жылдығына орай «Қос 

газеттің тарихы» атты анықтамалық 

жинақ шығарған едік. Онда аталмыш 

газеттерді басқарған тұлғалардың 

«Алаш орданы қолдады» деген айып-

пен ату жазасына кесілгендігі және 

басқа жазаға тартылған баспас з 

қызметкерлері жайлы баяндалады, – 

деді. 

Айта кетейік, кітаптарды шығаруды 



қолға алған азаматтар  ңір жылнама-

сын 1911-1913 жылдары жарық к рген 

«Қазақстан» газетінен бастауды ж н 

к ріп, Ғ. нес, С.Смағұлова сынды 

білікті ғалымдардың жол к рсетуімен 

Алматы және Мәскеу архивтерінде 

сақталған «Қазақстан» газетінің 16 

н мірін араб әліпбиінен кириллицаға 

аударып шығарыпты.  Ғ.Қараштың 

еңбектерін жинақтау кезінде оның 

Мәскеу қаласында тұратын туған 

немересі Надежда Қарашева  зіндегі 

бар құжаттарды табыстап тұрып: «Енді 

менің мойнымнан ауыр жүк түс кендей 

болды. Атамыздың еңбектері далада 

қалмайтынына сенімім мол» деп, 

к зіне жас алған екен. Ж.Сафуллин 

«Сол кісінің де аманатын алда рыңызға 

әкеліп отырмыз» деп, кітап хана 

меңгерушісі Қарлығаш Ескен дір-

қызына барлық деректің электрондық 

нұсқасын табыстады.

Филология ғылымының докторы, 

«Арыс» қорының президенті Ғ. нес 

з ойымен б лісіп, кезінде Оралда 

шыққан «Пікір» газеті мен «Тұңғыш 

мұғалім» деген журналда да қазақтарға 

қатысты деректер к птеп кездесетінін 

тілге тиек етті. 

Баспас з тарихының деректеріне 

сүйеніп,  ңір жылнамасын жасап 

жүрген бастамашыл топтың ізденіс-

теріне, әсіресе жастардың жүйелі 

зерттеулермен айналысып жүргеніне 

жиынға қатысқан зиялы қауым  кілдері 

ризашылығын білдірді. Тұсаукесер ба-

рысында «Ұран» газетінің шығарылуы 

жайлы деректі жазба к рсетілді. 

«Жайық Пресс» ЖШС Бас директоры 

Орталық ғылыми кітапханаға жылна-

ма кітаптарын сыйлады.  

 Дана ХАЛЫҚ

Алматы қаласындағы Орталық 

ғылыми кітапханада Батыс 

Қазақстан облыстық газеттерінің 

шыға бастағанына 100 жыл 

толуына орай «Жайық Пресс» 

ЖШС шығарған кітаптардың 

тұсаукесері өтті. 

Жиынға Ш.Уәлиханов атындағы 

Тарих және этнология институты-

н ы ң   д и р е к т о р ы   Х .

б ж а н о в ,   т а -

рих   ғы лы м  ы  ның  докторы,  жазушы 

 Б.Қой шы бай,  тарих  ғылымының  док-

торы С.Смағұлова, «Арыс» қорының 

пре зиденті Ғ. нес, М. уезов атындағы 

дебиет және  нер институтының 

Абайтану және жаңа дәуір әдебиеті 

б лімінің меңгерушісі С.Қорабай, 

филология ғылымының кандидаты, 

ҚазҰУ оқытушысы А.Мектеп және 

басқа зиялы қауым  кілдері және осы 

шараға Орал  ңірінен арнайы келген 

«Жайық Пресс» ЖШС Бас директоры 

Ж.Сафуллин бастаған бір топ журна-

листер қатысты. 

Орал  ңірінен шыққан басылым-

дардың тарихын зерттеу барысында 

бұрын-соңды еш жерде жарияланбаған 

тың деректер жинақталып, бірнеше 

кітап болып шықты. «Қазақстан» 

1911-1913», «Қос газеттің тарихы – 

История двух газет», «Ұран» газеті. 

1917-1918», «Хабар – Известия» 1918. 

Қазақ дұрыстығы – Киргизская прав-

да» 1919», «Дұрыстық жолы» 1919» 

атты бес басылым зерттеушілердің 

ты нымсыз еңбегінің нәтижесі. Ала-

таудың баурайындағы кездесу ша-

расына осы топты бастап келген 

«Жайық Пресс» ЖШС Бас директоры 

Ж.Сафуллин зерттеу жұмыстарына 

қолдау к рсеткен «Ғылым ордасының» 

басшылығы мен қызметкерлеріне 

алғысын жеткізді.

–  ңіріміздің тарихына зер салсақ, 

«Қа зақстан» газеті 1911-1913 жылдары, 

кейін «Хабар-Известия» деген атпен 

1918 жылы аз ғана уақыт шығарылып, 

«Қазақ дұрыстығы-Киргизская прав-


АНА ТІЛІ

7

№14 (1376)



6 – 12 сәуір

2017 жыл


ТҰЛҒА

ПЕРДЕСІЗ КӨҢІЛ

ШАРА

ке-шешем 12 жасымда 1919 жылы қайтыс 



болды да, мен аға-жеңгелерімнің қолын да тәрбие-

лендім. Шешемнің сүт кенжесі болған дықтан 

мен жасымнан қаққы к рмей бұлалау  ссем де, 

оқуға,  леңге әуестігім ерекше еді. Тіпті хат білмей 

тұрып, ағаларымның оқыған жырларын тек тыңдау 

арқылы жатқа біліп, ауыл арасында айта беруші 

едім. 1923 жылға дейін ауылдық мектепте оқыдым 

да, 1923 жылы Орынбор қаласына келіп, «Ере-

сектер мектебіне» түсіп, онда 1925 жылға дейін 

оқыдым. 1925 жылы Шымкент қаласындағы ауыл 

шаруашылық техникумына кірдім. 1929 жылы 

осы күнгі Абай атындағы Қазақ мемлекеттік 

педагогикалық институтқа келіп түстім, оны 1932 

жылы бітіріп шықтым» дейді. 

Қажым Жұмалиев  ңіріміздегі білім мен 

ғылымның, әдеби-мәдени ортаның қалыптасуына 

тікелей мұрындық болған тұлға. Ол 1932 жылы 

Орал қаласында ашылған республикадағы екінші 

жоғары оқу орны бүгінгі Махамбет  темісов атын-

дағы БҚМУ-ға оқытушылық қызметке келіп, 

қазақ филологиясының іргетасын қалаған тұңғыш 

меңгеруші. Сондай-ақ батыс аймағындағы ақын-

жазушылардың басын біріктіріп, шығармашылық 

орта қалыптастырған облысымыздағы жазушы-

лар филиалының тұңғыш т рағасы. Бұл туралы 

жоғарыда айтылған  мірбаянда: «...Сонымен қатар 

алғаш Облыстық жазушылар ұйымының бастығы 

жұмысын атқарып, облыс к лемінде әдебиет 

жұмыстарын ұйымдастыру, кадр даярлау тәрізді 

әртүрлі жұмыстар жүргізуге басшылық еттім. 

Ол жылдардағы Орал облысындағы жүргізген 

әдеби істеріміз нәтижелі болды деуге аузым бара 

алады.  йткені кейін қазақтың белгілі ақын-

жазу шылары қатарына іліккен: Қ.Аманжолов, 

Ж.Тілеков, С.Сейтов, Х.Ерғалиев, А.Жұмағалиев, 

Қ.Тас тайбеков, т.б. ақын-жазушылар сол Оралда 

тәр биеленді» деген жазба қажымтануда ғана емес, 

облы сымыздың жазушылар ұйымының негізін са-

лушы кім деген сұрақта да тың тарихи мәлімет екені 

даусыз. 


Қазақ әдебиеттану ғылымында ХVІІІ-ХІХ ғғ. 

білгірі, махамбеттанушы ғалым деп мойындалған 

Қ.Жұмалиев Махамбет  леңдерін ел ішінен аяқтай 

жүріп жинап, текстологиялық қалыпқа түсіріп, 

ақынның құпия болып келген мәңгілік мекенін 

ақсақалдар к мегімен тауып, басына құлпытас 

орнатқан рухани шырақшысы. Махамбеттің к ркем 

прозадағы әдеби бейнесін «Айқас» атты шығармасы 

арқылы алғаш сомдаған жазушы.

Қажым Жұмалиевтің  мірі мен шығармашы-

лы ғын толығырақ білгісі келетіндердің қаперіне 

М.Атымовтың «Қажым Жұмалиев» атты кітабы ба-

рын саламыз. Шағын кітап «Жазушы. Ұстаз. Ғалым» 

деген үш б лімнен тұрады. Жетістігі қажымтануға 

жасалған алғашқы қадам, кемшін тұсы – к п 

нәрсенің айтылмауы. 

Бар саналы ғұмырын қазақ руханиятының 

ркендеуіне арнаған академик Қ.Жұмалиевтің 

әдеби мұрасының бір б лігін 2010 жылы «Ақ 

Жайық қаламгерлер кітапханасы» сериясымен 7 

том етіп шығардық. Мұнан кейінгі жылдардың 

зерттеу нәтижесі ғалымның жеке архивінде 

кеңестік идеология жариялауға мүмкіндік бермеген 

мол материалдар сақталып келгендігін к рсетіп 

отыр. Бұл материалдардың құндылығы қазақ 

«Бір ел – бір кітап» республикалық шарасында к рнекті ақын 

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармаларын оқу ұсынылды.

Ал республикалық акция аясында  мірге келіп, 2011 жыл-

дан бері жалғасын тауып келе жатқан «Оқитын  лке» акция-

сына жазушы, ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері Қажы ғали 

 Мұхамбет қалиұлы шығармалары таңдалды.  

С.Жиенбаев атындағы облыстық жас спірімдер кітап хана-

сында аталған шараға орай «Қазақ поэзиясының аққан жұлдызы», 

«Киелі Жем  ңірінің т л перзенті» атты кітап к рмелері ұйым дас-

тырылды. Ел арасында аса танымал жобалардың біріне айналған 

шара шеңберінде оқырман қауым жалпыға бірдей оқуға ұсы-

нылған туындыларды  те қызығушылықпен оқи отырып, автор-

дың  мірбаянымен және шығармашылық жолымен танысады. 



Бағдагүл МАХАМБЕТАЛИЕВА,

С.Жиенбаев атындағы облыстық жас спірімдер 

кітапханасының қызметкері

АҚТ БЕ


таңдаулы еңбектің бірі, ал қысқарту авторға 

қиянат. Қажекең кітаптағы «Сегіз қырлы, бір сыр-

лы» әңгімесінде ұстазы Сәкеннің тұлғасын ғана 

емес, еліміздегі алғашқы жоғары оқу орнының 

қалыптасуын, қазақ сынының жай-күйін к ркем 

шығарма тілімен қаз қалпында бере алған. Сәкенге 

шәкірттері қандай құрмет танытса, Сәкен де 

шәкірттеріне адал болғанын Сәкеннің ісімен 

танысқанымда білдім. 1937 жылы тергеу изо-

ляторында «шәкірттеріңді ата» дегенде, Сәкен 

«Менде ізіме ерген шәкірт жоқ, аудиторияда 

дәріс оқығаным болмаса» деп жауап беріпті. Кер 

заманның кесірі кейінгіге тимесін дегені ғой. 

Бәріміз үнсіз қалдық.

Сәкен Сейфуллиннің шығармашылығын  мір 

бойы зерттеген Серік аға үлкен кісілерге тән 

тақырыптан ауытқып тоқтамай қоя ма деп едім, 

олай болмады. Салқынқандылық танытып, негізгі 

тақырыпқа ауысып отырды.

– Серік аға, Қажым Жұмалиевтің ұлы  Махамбет 

әкем ұсталған кезде үйден жеті қап кітап, қол-

жазбалар алып кетті деп еді. Қалай ойлайсыз, соны 

құзырлы мекемелердің архивінен табуға бола ма?

– Қай жылдары Сәкен Сейфуллин ұсталған 

кезде тәркіленген еңбектерін табам ба деген ой-

мен Алматы қаласы ҰҚК–нің бастығына хат 

жазып, архивтерінен іздеуге  тініш білдіргенмін. 

Комитеттің басшысы Бейімбет Майлиннің елінен 

болып шықты. «Аға, онда Сәкен мен Бейімбеттің 

тәркіленген мұраларын бірге іздеуге тапсырма 

берем. Нәтижесін күтейік» деген болатын. Үміт 

ақталмады.  здерін бағаламаған қоғам қағазын 

сақтап қайтсін, гараждарға жинап жағып жіберіп 

отырған. Қажекеңнің де қағаздарының табылуы 

қиындау болар.

–  ткен ғасырдың елуінші жылдары Қажым 

Жұмалиев, тағы басқа қазақ зиялыларының істі 

болып, әуелі қуғындалып, артынан 25 жылға сотта-

луына не себеп болды ? 

– Бұған Мәскеудің соғыс жылдарынан кейін 

қайта оянған  ктемдігі, әсіресе 1950 жылы «Прав-

да» газетіндегі «Қазақстан тарихының мәселелері 

м а р к с т і к - л е н и н д і к   т ұ р ғ ы д а н   б а я н д а л с ы н » 

мақаласындағы «ұлтшылдық» жаласы түрткі бол-

ды. Мұның соңы қазақ ғалымдары Е.Бекмаханов, 

Б.Сүлейменов, Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайылов, 

Қ.Мұхамед ханов еңбектерінде саяси  рескел қате-

лік тер бар деген желеумен қуғын-сүргінге ұласты. 

Қажым Жұмалиев 1951 жылы Алматыдан 

 Қа раған  дыға жер аударылып, сол жердегі педагоги-

ка лық институтта жұмыс жасады. Қажекеңнің 

айтуынша, Қарағандыда ішкі істерде жұмыс жасай-

тын бір жерлесінің үйінде тұрған. Екінші қайтара 

ұсталып, «халық жауы» деген жалған жала жабылған 

жағымсыз әдет әлі күнге дейін жалғасып келеді. 

«Жұмалиев әдебиетіміздің бастауын кейінге тарт-

ты» деген с з үлкеннің де, кішінің де аузында жүр. 

«Толыққанды авторлық әдебиет критерийлеріне жа-

уап беретін  кілдер қазақ жұртында XVIII ғасырдан 

бастап к ріне бастады» деген пікірді айтқан бір ғана 

Қ.Жұмалиев емес. Мұны Бұқардан бастайық деген 

әңгімені Мұхаң да айтқан. Бұл мәселеде Қажым 

Жұмалиев  уезовпен ақылдасып келісімге келген. 

Қазақ әдебиеті тарихын Бұқардан бастау керегін 

Қажекеңе Мұхтардың  зі айтқан. Бұл, шындығында, 

Мұхтар  уезовтің концепциясы болатын.

 Қажым Жұмалиев қазақ әдебиеті тарихының 

басы XVIII ғасырдан, Бұқардан басталады деген 

пікірді сол кездегі бар дерекк здерге сүйеніп айтты. 

Қажекеңнің қолында кейінгі табылған әдеби мате-

риалдар болған жоқ. Бұқарға дейінгі ақындардың 

бірлі-жарлы  леңдері белгілі болғанымен, әркімге 

телініп айтылып жүрді. Мағауиннің «мен тап-

тым» деп жүрген  леңдері – кейінірек белгілі 

болғанындай, XX ғасыр басында Ғұмар Қараштың 

ел ішінен жинап жариялаған  леңдері. Ал XV 

ғасырдың аржағындағы шығармалар жалпы түркілік 

ортақ рухани мұра.

Қажекеңнің к ркем шығармалары к п емес. 

Жазушылықпен отыруға ғылыми жұмыстары 

мүмкіндік бермеген болар. Қажекең оқырманға 

алғашында  лең, поэмалары арқылы ақын 

ретінде танылды. Махамбеттің к ркем әдебиеттегі 

бейнесін сомдаумен қаламы қарымды жазу-

шы екенін к рсетті. Ол – ақын, прозаик қана 

емес, әйгілі «Біржан-Сара» сияқты классикалық 

операның  либреттосын жазған драматург.  з басым 

Қажекеңнің к ркем шығармаларының ішіндегі 

шоқтығы биігі «Жайсаң жандар» деп білемін. 

«Жайсаң жандар» қазақ әдебиетіндегі тұлға танудың 

әліппесі десек болғандай. 

– Серік аға, Қажым Жұмалиевтей үлкен 

ғалымның шәкірті, әріптес інісі болдыңыз. Ол 

кісінің жеке  мірі, отбасы, мінезі туралы сізден 

артық білетін кісі болмас деп ойлаймын. Бізге 

белгілісі Қажым Жұмалиевтің әйелі орыс ұлтынан. 

зге ұлттан әйел алған бір ол емес. Кейбіреулер 

мұны сол кезде қазақтың оқыған қыздарының аз 

болғанымен түсіндіреді. Сіз не дейсіз? 

– К зі ашық қазақ қыздары болмады деген с з 

қисынсыз. Қажекең ғылыми ізденіспен Мәскеуге жиі 

барған адам. Бірде досымен су жағасында  серуендеп 

жүріп, екі орыс қызымен танысады. Досының атын 

ұмытып отырғаным. Қажекеңнің «Достық пен 

 махаббат» поэмасында досының аты аталады.  Содан 

әңгімелері жарасып, орыс қыздарымен бірнеше күн 

бірге жүрсе керек. Қажекең с зіне берік кісі еді. 

Содан аламын деп айтып қойған сияқты. Ғылым 

жолында кездескен адам емес. Қажекеңнің әйелін 

біз Шура дейтінбіз. Аты Александра. Екі бала тап-

ты. Ұлы Махамбет, мамандығы – биолог. Қызы 

Тамара, мамандығы –  нертанушы. Екеуінің де 

қосылғандары  зге ұлттың  кілдері. Қажекеңнің екі 

баласының да үйлену, ұзатылу тойында болдым. Екі 

баласының да тойында әйелі болған жоқ. Шағын 

орта болмаса, қазақтар к п жиналған жерге Шура 

бармайтын. Жұмыс жасаған адам емес, Қажекеңнің 

табысы жететін. Ұстазымыз отбасы, айдауда болған 

жылдары туралы ештеңе айтпайтын. Жиындарда, 

ғылыми қорғауларда Қажекеңнің терең білімділігі, 

с зге ұста екендігі к рініп тұратын.  з ойын 

бүкпесіз тіке айтатын. Бұл біреулерге жақпайтын. 

мірде шындықты, тазалықты сүйетін. Команда 

құруды, жершілдікке б лінуді білмейтін. Шәкірттері 

Қазақстанның түкпір-түкпірінен болатын. Менің 

шәкіртімсің, менің айтқаныммен жүр деп қысым 

к рсеткен емес.  дебиет адалдықты сүйеді деп оты-

ратын. Бізден де соны талап етті.

– Серік аға,  тінішімізді аяқ асты қалдырмай 

шаңырағыңызда қабылдап, сұрағымызға жауап 

бергеніңізге рақмет. Деніңізге саулық, отбасыңызға 

амандық тілейміз. 

– Ардақты аға академик Қажым Жұмалиев туған 

Қарат бе еліне, Ақжайық жұртына сәлем айт. Ұлы-

ларын ұлықтау  сер елдің ісі. Істеріңе береке бірлік 

берсін!


Каталог: wp-content -> uploads
uploads -> Лекция: 20 Семинар 10 СӨЖ 30 соөЖ 30 Аралық бақылау 4 Консультация 2 Емтихан: 3
uploads -> МазМұны. Содержание жоғары білім. Высшее образование
uploads -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
uploads -> Л т т ы о а м д ы – с а я с и ж у р н а л журнал 1976 жылы Халықтар Достығы орденімен, 2002 жылы Қазақстан Журналистика Академиясының «Алтын Жұлдыз», 2008 жылы Қазақстан Журналистер Одағының сыйлығымен марапатталды
uploads -> Өмірбаяны Ол қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданы жерінде 1897
uploads -> Филология кафедрасы
uploads -> 46-ғылыми-әдiстемелiк конференция материалдары
uploads -> Ғылыми-танымдық конференция Қалмақтөбе көрінісі
uploads -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі

жүктеу 0.94 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет