Әдебиетке адалдық Жан азабы


Астана қалалық Тілдерді дамыту басқармасы



жүктеу 0.94 Mb.
Pdf просмотр
бет5/11
Дата25.04.2017
өлшемі0.94 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Астана қалалық Тілдерді дамыту басқармасы 

мемлекеттік тілді оқып-үйренушілерге арналған 

кезекті курс ұйымдастырмақ. Шараға 1500 адам 

қатысады. 

– Негізінен мемлекеттік қызметкерлер мен 

бюджеттік мекеме қызметкерлері, мұғалімдер мен 

дәрігерлер, спорттық нысандарда жұмыс істейтін 

жаттықтырушылар және басқа да ұйымдардан 

 мамандар, қазақ тілін үйренуге құлшыныс білдірген 

қала тұрғындары тегін оқытылады. Бұл үшін қала 

бюджетінен тиісінше қаражат б лінді, – дейді қалалық 

Тілдерді дамыту басқармасының маманы Құралай 

Т леубайқызы.

Аталған курста  ткен жылы да 1500 адам оқып 

шыққан екен.  Бір қуантарлығы, мемлекеттік тілді 

үйренгісі келетін  зге ұлт  кілдерінің, сондай-ақ қазақ 

тілін білмейтін қандастарымыздың қатары к бейіп 

келеді.

Ғазиз ҚҰРМАШҰЛЫ

Ілеспе аударма – кәсіби аударма жасаудың күрделі 

және танымал түрлерінің бірі. Осы саладағы 

 мамандарды даярлау мақсатында және Тілдерді 

дамыту мен қолданудың 2017-2019 жылдарға 

арналған облыстық іс-шаралар жоспары шеңберінде 

С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік 

университетінде ілеспе аудармашыларға арналған 

семинар  тті. 

Семинар бағдарламасы ілеспе аударманы орыс 

тілінен қазақ тіліне және қазақ тілінен орыс тіліне, 

сондай-ақ ағылшын тілінен орыс және қазақ 

тілдеріне, орыс және қазақ тілдерінен ағылшын 

тіліне халықаралық конференциялардың, бизнес-

форумдардың, д ңгелек үстелдердің, іскерлік 

келісс здердің материалдарын пайдалана отырып, 

меңгеру дағдыларына бағытталған. Курс барысында 

теориялық дайындау және ілеспе аударманы игеру 

дағдыларын, сонымен бірге лингафондық кабинет-

терде тәжірибелік тренингтер  ткізу қарастырылған. 

Семинарды А.Зейнуллина, Б.Қожахметова, 

А.Линнас, А.Лакова секілді тілші-ғалымдар жүргізеді. 

Айта кетейік, ілеспе аудармашыларды даярлау мәселесі 

«Ана тілі» газетінің 3 наурыз 2016 жылғы н мірінде 

к терілген болатын. 

Р.НҰРАЛИН

ПАВЛОДАР


А.Байтұрсынұлынан С.Батырша-ұлына дейін

А.Байтұрсынұлынан С.Батырша-ұлына дейін

ҰЛТТЫҚ АТЫ-ЖӨН:

ҰЛТТЫҚ АТЫ-ЖӨН:

жазылды. Яғни «ұлы» бүгінгідей «отчество» ор-

нына жүрген жоқ. Таңбалануда «Б кейхан ұлы» 

деп б лек жазыл ғанын да, «Б кейхан-ұлы» деп 

сызық шамен (дефис) жазылғанын да байқаймыз.

Ұлт ұстазы, Алаш қозғалысының басында 

тұрған тұлға, 1920-1921 жылдары Қазақстанның 

№1 Халық ағарту министрі (комиссары) болған 

қайраткер Ахмет Байтұрсынұлы аты-ж нді 

біріздендіру бағытын ұстанды. 1924 жылы 12-17 

маусымда Орынборда Қазақ білімпаздарының 

тұңғыш съезі  тті (орысша «Первый съезд казах-

ских ученых»). Бұған Мәскеуден арнайы келген 

.Н.Б кейхан да қатысты. Жиын қаулысында 

кітап шығарғанда, мақала жазғанда, құжат 

рәсімдегенде «фамилия қосымшасы» ретінде 

«-ұлы, -қызы» деп жазу міндеттелді.

Бұл ұстаным к рші парсы, араб, түркі, шығыс 

халықтарының жүйесіне сәйкес келетін. Арабтар 

әкесінің атына «ибн немесе бен», қазақша «ұлы», 

парсы, дари тілдерінде «заде»-ні (қазақша «ұлы» 

дегенге сәйкеседі) қосады. Ал османлы түріктері 

«Мұстафа оғлы» дейтін, Түркия республика-

сын құрған соң олардың к бі еуропалық үлгіге 

к шті. Білімпаздар съезі де түркі дүниесіндегі 

жолды нұсқады: Абай Құнанбайұлы, Сүйінбай 

Аронұлы, Құрманғазы Сағырбайұлы, Шәкәрім 

Құдайбердіұлы,  лихан Б кейханұлы, Мұстафа 

Шоқайұлы, Міржақып Дулатұлы, т.б. 

ХХ ғасыр басындағы қазақ саяси күресінен 

сыр шертетін Сәкен Сейфол лаұлының «Тар жол, 

тайғақ кешу» мемуарын оқып к ріңіздер. Ұлт 

қайраткерлері фамилиясының бәрін «ұлы» деп 

жазады. Міне, сол кездегі таным-түсінік.

Алаш зиялылары 99 пайыз атылғаннан 

кейін, яғни 40-жылдары «ов»-сыз жүрген екі-ақ 

қазақ болды. Бірі – халық батыры  Бауыржан 

Момышұлы, екіншісі – академик  лкей 

Марғұлан.  лекең үндемей-ақ к п іс тындыр-

ды. Біздің білетініміз – ұлт ұранына, намысы-

на айналған Бауыржан. Ұлттық аты-ж ндегі 

«Момышұлы феномені» арнайы зерттеуді талап 

етеді. Біріншіден, Алаш жолына, қағидатына 

адалдығы (бұл туралы мәлімет күнделігінен 

молынан табылды). Екіншіден, «ұлы»-ны алып 

үндемей қалмай, халыққа қозғау салып жүргені. 

Орыс аудиториясына ба ғыт талған мына бір 

с зіне назар аударалық:



Пойми, мои хорошие,

«Улы» – это не форма,

Не редкость.

«Улы» – не «ев» и не «ов»,

Приспешников ваших.

«Улы» – это символ непримеримости.

[

жолма-жол аудармасы:

Айналайындар, түсініңдер,

«Ұлы» – жай пішін немесе

Таңсық бірдеңе емес.

«Ұлы» – басшұлғығыштардың

«ев»-і де, «ов»-ы да емес.

«Ұлы» – бағынбаудың рәмізі].

Кеңес тұсында Момышұлы үлгісімен дәстүрлі 

фамилияны сақтап, «ұлы» деген қосымшаны 

жалғаған үш адам болды: Шона Смаханұлы 

(1924-1988), Балғабек Қыдырбекұлы (1929-1995), 

Сайлау Батырша-ұлы (1942 жылы туған). Соңғы 

азаматтың фамилиясын қазіргі қазақ тілінің 

тыныс белгі ережесін бұзып, сызықша (дефис) 

арқылы жаздық. Мінезді, қағидатшыл Сәкең 

«құжатымда осылай, оны бұзуға хақыңыз жоқ» 

деп талап ететінін ескердік.

С.Батырша-ұлы туралы 2016 жылы «Фоли-

ант» (Астана) баспасынан шыққан «Тәуелсіздік 

жолындағы дипломатия» атты эссе-диалогте 

(авторы М.Алмасбекұлы) ұлттық аты-ж ніне 

қатысты біраз дерек бар.

1905 жылы туған, кейін «Қазақстанның 

еңбек сіңірген агрономы» атанған, республика 

басшысы Д.А.Қонаевтың қабылдауында болған 

әкесі Батырша Қалдыбекұлы 1948 жылы баласын 

1-сыныпқа бергенде, мектеп журналына «Сайлау 

Батырша-ұлы» деп рәсімдетіпті. Мұны Сәкең эс-

седе былай түсіндіреді: «К кемнің ұлтқа, елге деген 

намысы ұстап, фамилиямды бірден «Батырша-

ұлы» деп жаздырды...  кемнің намысшыл әрі к зі 

ашық, к регендігі арқасында мен Бауыржан ағадан 

кейін қазақтың дәстүрлі аты-ж нін сақтап, сол 

үлгіні жалғастырдым».

Осы жерде сұрақ туады: перзентіне «ұлы» деп 

фамилия берген Батырша Қалдыбекұлы күшті 

ме, жоқ әлде жастай фамилиясындағы «ұлы» 

қосымшасын бойына, ойына сіңіріп, соған сай 

болған Сайлау Батырша-ұлы күшті ме?

Мәселенің мәнісіне терең бойласақ, әке 

Батырша да, бала Сайлау да – ұлт дәстүрін 

жалғастырған, жауапкершілікті сезінген азамат-

тар. Мына сәйкестік жайдан-жай болмаса керек. 

Батырша Қалдыбекұлы – жәдит медресесінде 

(Шаян) Ахмет Байтұрсынұлының «Тіл құралы» 

оқулығынан дәріс алған шәкірт. Бұл еңбек 1912 

жылы шықса, Батыршаның мектеп-медереседе 

оқыған шағымен сәйкес келеді. Оның үстіне, 

С.Батырша-ұлы естелігіне қарағанда, әкесі 

имандылық жолында болған және баласының 

араб тілі мамандығын таңдауына әсер еткен. 

Үйдегі тәрбие Сайлау мырзаның ұлт тарихының 

ұмытылған қабатына ұмтылуына, ел намысын 

қорғауына түрткі болған. Осы орайда Бауыржан 

Момышұлы құбылысы – таңдауды негіздеуші, 

тәуекелді жандандырушы. Қай жағығынан алсақ 

та. Біріншіден, ел ішінде тараған батыр туралы 

аңыздарда ол шынайы ұлт жоғын жоқтаушы бо-

лып к рінеді. Осы жолда ешкімнен, ешнәрседен 

тайсалмайды. Айтқандайын, сол ІІ дүниежүзілік 

соғыс жылдары  кімет дінге біршама еркіндік 

бергенін естен шығармалық. Екіншіден, халық 

батырының «ұлы» фамилиясы қаһармандығының 

куәлігіндей к рінді.

С

онымен бірге С.Батырша-ұлын толған-



дыр ған, серпілткен бір факторды 

ұмытпалық. Ол – оқыған қаласы мен 

университеті. Ташкент – Алаш зиялылары 

топтасқан, шоғырланған қала. Тіпті оның «қазақ 

астанасына үміткер шаһар» болғаны да белгілі. 

Алаштың «Алаш», «Ақ жол» газеті мен «Сана», 

«Сәуле» журналдары осында шықты, «Талап» 

ұйымы осында құрылды. 1922 жылы Түркістан 

зиялысы  А.Бай тұрсынұлын Ташкентке алдыр-

тып, лайықты мерейтойын  ткізді. С.Батырша-

ұлы оқып жүрген жыл дары қала да, Орта Азия 

университеті де Алаш жаңғырығына тұнып 

тұрған еді. Ұлт қай раткерлері бәтеңкесінің ізі  ше 

қойған жоқ-ты.

Алаш атылғаннан кейін халықтың руха-

ни жаңғыруының  зіндік кезеңдері бар. Бірі 

– ІІ дүниежүзілік соғыс уақытындағы қазақ 

батырлығы (бұған келесі шепте Алаш аты-

мен газет-журнал шығарып, жыр жазған 

тұтқындар еңбегі де кіреді). Екіншісі – кеңестік 

жылымықтан кейін бүтін кеңес халқы секілді 

қазақ ұлтының да серпілуі. С.Батырша-ұлының 

азаматтық қалыптасуы осы шамаға сәйкес келеді.

Мысалы, әйгілі  бу Насыр әл-Фараби 

құбылысы. Бұл тұлғаны ақын Мағжанның 

«Түркістан»  леңінен кейін туған жері, кіндіктес 

жұрты ұмыта бастаған. Арада отыз жыл-

дан кейін данышпан Ақжан Машани дабыл 

қақты. Тіпті Сирияға арнайы барып, моласын 

 тауып қайтты. Қазақстан ғылымының, әсіресе 

философиясының фарабитану арнасы ашыл-

ды. Құдайдың құдіретімен С.Батырша-ұлының 

араб тіліне мамандануы және 1963 жылы оқуға 

Сирияға баруы осы құбылыспен ұштасып жатыр.

Бардан айырылудың к кесін к рдік. Басқа 

ел туралы айтпай-ақ қоялық.  зімізге баға беріп 

к рейікші. Мысалы, айтуға ауыз бармайтын 

бір к ргенсіздік болды делік. Осыған кім жауап 

береді? Ешкім де! Үкімет халықтың (адамның)  зі 

кінәлі дейді, халық үкіметке сілтейді.

Күні кеше, тіпті бүгін де біраз жұрт атала же-

гендей дін тұрғысынан миы шайқалып қалғанда, 

алақандай ауылдағы ақсақалдардан «Осы 200 үйлі 

шағын жұрт исламның 2-3 бағытын ұстанады 

екен. Бұл қалай? Неге ие болмадыңыздар?» 

деп сұра ғанда, күмілжіп жауап бере алмаған... 

Сәуегей демей-ақ қойыңыздар, дәл осы жағдай 

Ресей деревня сының, Қырғызстан айылының, 

збекстан қышылағының басында бар деп 

сенім мен айта аламыз.  рине, бірінде аз, бірінде 

к п. Бұл – «батпандап кірген ауру мысқалдап 

шығадының» кері.

Дәстүрлі қазақ ауылында т тенше бір 

оқиға болса, оған ең бірінші жауап беретін – 

ақсақалдар, ел ағалары еді. «Тон жағасыз бол-

мас, ел ағасыз болмас» – осы пәлсападан туған. 

Ретіне қарап т ренің де, бидің де, имамның да 

з орны,  з мәртебесі болды. Жау шапқанда – 

батыр айқындалды, с з сайысында – шешен 

анықталды.

Б

атымен айтылатын жүйе де орнықты. Мысалы, 



Құнанбайдың Ыбырайы (Ибрагимі-Абайы), 

Шораяқтың  Омары, Ақбайдың Жақыбы, т.б.

ХХ ғасыр басында  мірде де, қызметте де, 

білімде де Ресей әкімшілік жүйесі орнағандықтан, 

билік жүйесінің түрлі құрылымымен араласқан 

зиялылар ресми (рәсми) Абай Кунанбаев, Али-

хан Букейханов, Ахмет Байтурсунов, Мир-Якуб 

Дулатов,  Мустафа Чокаев, Смагул Садвокасов, 

т.б. болуына тура келді. Үстем тіл нені болсын 

з заңдылығымен жазары с зсіз. Сондықтан 

бұл – әлді мен әлсіз күресінің бір сипаты еді. Дей 

тұрғанымен, Алаш ұлт деп, ұлттың тілі, дәстүрі, 

мәдениеті, саясаты, тағдыры деп жаңғырды, 

оянды. Сондықтан тіл – қарым-қатынастың ғана 

құралы емес, ағарту мен ғылымның, парасат пен 

дамудың кілті болатыны айқындалды. Еліктеу 

мен солықтау аяқталған соң, намысты зиялы-

лар ер азаматтар фамилиясының соңын 

– «ұлы», әйел балалары фа ми-

лия сының соңын – «қызы» 

с зімен жазды. Мысалы, 

Б кейхан –  ле  кеңнің 

т ртінші атасы, соған 

қ а р а м а й   «

л и  х а н 

Б кейханұлы» деп 

КӨНЕ ҚЫПШАҚ 

ТІЛІНДЕГІ ҚОЛЖАЗБАЛАР

ТЕГІН 

ОҚЫТЫЛАДЫ



АУДАРМАШЫЛАР 

ДАЯРЛАУ – УАҚЫТ ТАЛАБЫ



6

№14 (1376)

6 – 12 сәуір

2017 жыл


АНА ТІЛІ

КӨКЕЙКЕСТІ

ҰЛТТЫҚ ЖӘДІГЕРЛЕРІМІЗ 

ҚАЛАЙ САҚТАЛУДА?

б лімінде» рухани мұрамыздың негізгі 

б лігі жинақталғанын айта кету орынды. 

Б лім қорында барлығы 300 мыңнан 

астам жәдігер болса, оның ішінде қазақша 

22 мыңға жуық, 10 мыңнан астам шығыс 

тілдеріндегі, орыс тілінде 90 мың кітап 

пен қолжазба бар. Ғалымдардың айту-

ынша, дәл мұндай бай кітап қоры бүкіл 

Орталық Азияда жоқ.  сіресе ұзындығы 3 

метр 45 см орама қағазға жазылған «Хан-

дар шежіресі» (XVIII-XIX ғғ.), неміс са-

яхатшысы Адам Олеарийдің «Через Мо-

сковию в Персию» атты ескі гот тілінде 

жазылған кітабы нағыз к ненің к зі, 

деректің  зі болып «с йлеп кетуге» дайын 

тұр. Б лім меңгерушісі Г.Абикованың 

айтуынша, мұндай аса бағалы жәдігерлер 

арнайы қорапшаларда сақталады. 

Дегенмен, сирек кітаптарды сақтау 

туралы арнайы нормативтік-құқық-

тық ережелердің жоқтығы сала ісіне 

қолбайлау болып отыр. Ғылыми кітап-

хана басшылыққа алатын «Кітап хана 

туралы» заңда қолжазбалар қоры туралы 

бап жоқ екен.  сіресе к не кітаптардың 

тілін білетін мамандарға мұқтаждық зор. 

Айтпақшы, «қолжазбалар қорында 

осыншама рухани қазына бар екенін 

біздің ғалымдарымыз біле бермейді» 

дейді Гүлшат Масалимқызы. Сондықтан 

ол әрбір ғалым ең алдымен  зіміздегі 

ғылыми қорды зерттеп алып, қалғанын 

шеттен іздесе деген тілегін айтты. 

ЖЕКЕМЕНШІК Ж ДІГЕРЛЕРГЕ 

ҚАМҚОРЛЫҚ КЕРЕК

Тарихи-мәдени мұрамызды құрай-

тын құнды жәдігерлер мемлекеттік 

музейлермен қатар жеке тұлғалардың 

қолында да жинақталған. Алайда атал-

мыш сала бойынша басшылыққа алы-

натын «ҚР-ның Ұлттық музей қоры 

туралы ережесінде» жекеменшіктегі 

құнды жәдігерлер туралы айтылмаған. 

Яғни жекелеген адамдардың, қол нер 

шеберлерінің қолындағы ұлттық  нер 

туындылары Ұлттық музей қорына 

енгізілмеген. Бұл ж нінде «Тарихи-

мәдени мұра объектілерін қорғау және 

пайдалану туралы» және «ҚР Мәдениет 

туралы» заңдарында да айтылмаған 

б о л ы п   ш ы қ т ы .   О с ы л а й ш а   ұ л т т ы қ 

құндылық қатарына кірмейтін жеке 

коллекциялардағы музей заттары мемле-

кет қорғауынан тыс қалып отыр. 

О с ы н д а й   м е м л е к е т   қ о л д а у ы н а 

мұқтаж ұлттық жәдігерлер ордасының 

б і р і   ә р і   б і р е г е й і   –   Қ Р   М ә д е н и е т 

қайраткерлері, «Түркі дүниесіне сіңірген 

еңбегі үшін» сыйлығының иегерлері 

ағайынды Айтберген, Тұрсынжан және 

Махмұт Құлментегілердің қол нер 

шеберханасы. Ұсталық атты киелі 

кәсіпті жаңғыртып, насихаттап жүрген 

ағайынды шеберлер к шпелі түркілер 

мен Қазақ хандығы тұсындағы қару-

жарақ үлгілерін қайта қалпына келтіріп, 

жаңғыртып жүр. Олардың басқа қол нер 

шеберлерінен ерекшелігі әр бұйымның 

шығу тарихын ғылыми түрде зерт-

теп барып түпнұсқамен тең келтіреді. 

 Ж а у ы н г е р   к ш п е л і л е р д і ң   ә с к е р и 

нерін жаңғыртып, қалпына келтіруге 

40 жыл  мірін арнаған ағайынды үш 

ұста жасаған заттардың саны 5 мыңнан 

асып жығылады екен. Ел ішін к п ара-

лайтын олар темір бұйымдарды күтіп 

ұстаудың оңай шаруа емес екенін айта-

ды және негізінен халықтық тәсілдерді 

қолданады. «Болаттан жасалған қару-

нерді жоқтан бар етіп, бір ғылыми 

институттың жұмысын атқарып отырған 

ағайынды ұсталарға арнап жеке музей, 

шеберхана ашу ісі олардың еңбегін 

бағалау ғана емес, киелі  нердің келер 

ұрпаққа жетуінің кепілі де. 

ЗАҢНАМАНЫ ЖЕТІЛДІРУ – 

УАҚЫТ ТАЛАБЫ 

Кез келген сала сияқты музейлер де  з 

қызметін реттейтін құқықтық құжаттарға 

сүйеніп жұмыс істейді. Алайда бұл сала 

әлі күнге дейін музейлердің мәртебесін 

анықтап, жұмысын егжей-тегжейлі ретке 

келтіретін жеке заңнамаға қол жеткізе 

алмай келеді. «Мәдениет туралы» заңның 

25-бабында музей қызметі жалпылама 

қозғалып, «музей заты», «сақтау» және т.б. 

ұғымдарға түсінік берілмеген. Сондай-ақ 

осы сала қыз метінде басшылыққа алынып 

отырған «Тарихи-мәдени мұраны қорғау 

және пайдалану туралы» 1992 жылғы 

ҚР Заңы мен 1995 жылы қабылданған 

«Ұлттық музей қоры туралы» ереже музей 

қызметін толыққанды қамти бермейді. 

Сондықтан бүгінгі күні осы салаға арнап 

жазылған жеке заңнамаға қажеттілік 

барған сайын артып келеді. Облыстық 

музей қызметкерлері ҚР Мәдениет және 

спорт министрлігінің бұйрығымен 2015 

жылы қабылданған «ҚР-ның музей 

қорындағы музей заттарын есепке алу, 

сақтау, пайдалану және есептен шығару 

ж ніндегі нұсқаулықта» да к п жайттар 

ескерілмегенін айтады. 

Осы ретте к п жылдардан бері музей 

ісін зерттеп келе жатқан тарихшы-ғалым 

С.Асанованың айтуынша, музей затта-

рын есепке алу, сараптама жасау, сақтау, 

т.б. шаралар нақтылауды талап етеді. 

Сондай-ақ терминологиялық түйткілдер 

де сала қызметінде түсінбеушіліктер 

туғызуда. Жоғарыда айтылғандай «музей 

заты», «негізгі қор», «ғылыми-к мекші 

қор» деген не және тағы басқа түйткілді 

тұстарды айқындамай музей қоры  з 

дәрежесінде сақталады деу қиын. 

Қазіргі шетелдермен байланыс кеңі-

ген тұста тарихи-мәдени құндылық тарды 

ел аумағынан әкету оқиғалары жиілей 

түскені мәлім. Осыған орай мәдени 

құн  дылықтарды  меншік  нысанына 

қарамастан Ұлттық музей қорына енгізу, 

оларды қабылдау тәртібін жеңілдету, 

 бі регей заттарды тіркеген сәттен бас тап 

оның сақталуына құқықтық, ұйым дас-

тырушылық және қаржылық кепіл-

дік тер берілуі олардың шетелге са-

тылып кетуінің алдын алуға септігін 

тигізер еді.  йткені бұл заттар ешқашан 

қай таланбайтын, бірегей дүниелер. 

Қолы мыз дан бір шығарып алсақ ор-

нына қайтып кел мейді. Сондықтан 

о с ы   с а л а д а ғ ы   з а ң  н а м а д а   ұ л т т ы қ 

жәдігерлерімізді  шетелге шығаруға тый-

ым салынған заттар қата рына қосу кезек 

күттірмейтін келелі мәселе. 

Қазақ тарихының тереңдігін, мәдени 

мұрамыздың байлығын паш ететін 

құндылықтардың болашақ ұрпаққа осы 

қалпында жетуі мемлекет деңгейінде 

материалдық және құқықтық жағдай 

жасалуына тікелей байланысты. Ұлттық 

мәдениетті ұлықтаушыларға заман та-

лабына сай қамқорлық к рсету музей 

қызметіне тың серпін беріп, ұлт  неріне 

жанашыр азаматтардың жігеріне жігер 

қосары с зсіз. 



Дина ИМАМБАЕВА

Статистика деректері бойынша, 

елімізде 238 музей бар, оның ішінде 

ҚР Ұлттық музейі мен Мемлекеттік 

орталық музейден б лек облыс, аудан 

орталықтарында 140 тарихи- лкетану 

музейі, ондаған салалық музейлер 

рухани-мәдени қызмет к рсетуде. Бұл 

мекемелердің негізгі қорындағы жәдігер 

саны 2,5 миллионға жетеді. Жалпы музей 

қоры тарихи, ғылыми, к ркем және  зге 

де құнды, сирек кездесетiн және бiрегей 

заттардан құралады. Оның ішінде табиғи, 

археологиялық, антропологиялық, 

зергерлік, к ркемсурет және басқа  нер 

туындылары бар. 

Республикамыздағы ұлттық құнды-

лықтардың ең ірі рухани орталықтары 

– Астана қаласындағы Ұлттық музей 

мен Алматыдағы Мемлекеттік орталық 

музейде халық мұрасын сақтау үшін 

барлық жағдай жасалғаны белгілі. Ал 14 

облыс орталығындағы тарихи- лкетану 

музейлерінің мәдени құндылықтардың 

сақталуын қамтамасыз ету ж ніндегі 

мүмкіндіктері әртүрлі. Ең алдымен, 

облыстық музейлердің басым к пшілігі 

жергілікті тарихи-мәдени ескерткіш 

саналатын ғимараттарда орналасқаны 

музей қорының жай-күйіне тікелей әсер 

етуде. Мәселен, Семей қаласындағы 

тарихи- лкетану музейі ХІХ ғасырда 

салынған әскери губернатордың үйінде 

орын тепкен. Қазіргі күні мұндағы 

жәдігерлердің бәрі ашық қорда тұр.

Батыс және Солтүстік Қазақстан, 

Ақмола, Қостанай, Павлодар облыста-

рындағы рухани ордаларға да  ткен 

ғасырлардағы сәулет ескерткіштері 

баспана ретінде берілген. Шығыс 

Қазақстан облыстық тарихи- лкетану 

музейі дәл осындай тарихи ғимараттан 

және 1967 жылы қор сақтауға арнап 

салынған қосалқы ғимараттан тұрады. 

Бірақ музей қорының барған сайын 

ұлғаюына байланысты бұл баспана да 

тарлық жасауда. Мұндай жағдайда экс-

понаттарды сақтаудың бүкіл шарттарын 

орындауды талап ету оңай емес. Ауа 

температурасы, ылғалдылық, жарықтың 

түсуі, т.б. құбылыстар музей қорының 

ғұмырын ұзартуға не қысқартуға себепші 

болуы әбден мүмкін. 

Мамандардың айтуынша, ағаштан, 

матадан, теріден, қағаздан жасалған 

заттар ылғалдылыққа аса сезімтал, фото-

суреттер жарыққа т зімсіз келсе, май-

лы бояумен салынған суреттердің күн 

сәулесінен бояуы түсіп қалады екен. 

Керісінше, анатомиялық сүйектер 

жарық дұрыс түспесе сарғайып кетеді. Ал 

металл бұйымдар тиісті ережелер орын-

далмаса жылдам таттанады. Бұдан кейін 

ол бұйымдар мүлдем жарамсыз болып 

қалмақ. Сондықтан музей қызметкерлері 

қорды табиғи, химиялық, биологиялық 

теріс әсерлерден қорғау арқылы заттың 

ескіруіне, жойылуына жол бермеуге баса 

к ңіл б леді. 

Б і р а қ   к е й д е   м у з е й   қ о р ы н д а ғ ы 

заттардың бұзылу үдерісін тежеу үшін 

оған арнайы маманның к мегі қажет. 

йтпесе заттың тарихи дерекк з ретіндегі 

құндылығы жойылып кетпек. Музейлер-

де бұл іспен негізінен қызметкерлердің 

здері және қол нер шеберлері айналы-

сып жүр. Облыстық музейлердің шта-

тында 1-2 реставратордан бар. Ал қажет 

болған жағдайда тапсырыс арқылы ар-

найы маман жалдайтындарын жеткізді. 

Бірақ қазіргі күні елімізде реставрацияға 

мұқтаж 60 мыңға жуық жәдігер бар 



Музей дегеніміз құнды заттарды 

тізіп қоятын қойма емес, ол халық 

жадын жаңғыртушы əрі тəлім-

тəрбие орталығы. Мұндағы əрбір 

жəдігердің «жаны» бар, бойында 

көне дəуір сыры бар. Музей бір сəт 

өткен уақыт пен көшкен кеңістікті 

зат бейнесінде жеткізіп, жан-

дүниеңмен сезіндіретін мəдени-

рухани құбылыс. Міне, сол көне 

дəуір куəгерлерін барынша жарқы-

ратып көпшілікке көрсету бар да, 

жоғалтып, шашыратып алмай, келер 

Каталог: wp-content -> uploads
uploads -> Лекция: 20 Семинар 10 СӨЖ 30 соөЖ 30 Аралық бақылау 4 Консультация 2 Емтихан: 3
uploads -> МазМұны. Содержание жоғары білім. Высшее образование
uploads -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
uploads -> Л т т ы о а м д ы – с а я с и ж у р н а л журнал 1976 жылы Халықтар Достығы орденімен, 2002 жылы Қазақстан Журналистика Академиясының «Алтын Жұлдыз», 2008 жылы Қазақстан Журналистер Одағының сыйлығымен марапатталды
uploads -> Өмірбаяны Ол қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданы жерінде 1897
uploads -> Филология кафедрасы
uploads -> 46-ғылыми-әдiстемелiк конференция материалдары
uploads -> Ғылыми-танымдық конференция Қалмақтөбе көрінісі
uploads -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі

жүктеу 0.94 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет