Әбдірәсілқызы айнұР Қазіргі өзекті діни мәселелер астана – 2014



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет11/25
Дата04.05.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   25

1. Сопылық ілім негіздері
Сопылық ілім мен тәжірибе бастаулары адамзат қоғамының алғашқы 
кезеңінен белгілі. Діни ілім негіздеріне сүйенсек, Алла жаратқан алғашқы 
саналы   тіршілік   иесі   Адам   пайғамбардың   өзі   сопылық   жолдың   бірқатар 
сатысын   өткерген.   Сопылық   барлық   пайғамбарларға   ұласқан   рухани   ілім 
болып   табылады.   Сондықтан   пайғамбарлар   арқылы   уағыздалған   барлық 
дінде сопылықтың белгілі бір көріністері бар. 
Исламдағы сопылық өмір салтын ұстанған алғашқы тұлға – Мұхаммед 
пайғамбар.   Пайғамбарымыздың   өмір   деректерінен   оның   сопылыққа   тән 
бірқатар   қағидаларды   пайғамбарлықты   қабылдағанға   дейін   де   ұстанғаны 
белгілі. Пайғамбарлық кезеңінен бастап (610ж.), бұл ілім өзінің кемелдену 
сатысына өтті.
«Мұхаммед   пайғамбар   Миғраж   сапарында   Алла   Тағаламен   тоқсан 
тоғыз мың ауыз сөз сөйлесті. Соның отыз үш мыңы шариғаттан, отыз үш 
мыңы   тариқаттан,   отыз   үш   мыңы   хақиқаттан   айтылды.   Алла   тарапынан 
Мұхаммед   пайғамбарға:   «Отыз   үш   мың   шариғат   сөзін   барлық   пенделерге 
айтып түсіндір. Отыз үш мың тариқат сөзін таңдаулыларға ғана айт. Отыз үш 
мың   хақиқат   сөзін   ешкімге   айтушы   болма»   деп   әмір   етілді»   делінеді 
мұсылман   жазба   деректерінде.   Бұл   мағлұмат   сопылықтың   негізгі     мәні 
исламмен   бір   екендігін   айғақтайды.     Мұхаммед   пайғамбардың   өзі   бүкіл 
саналы өмірін тікелей сопылықпен байланыстырған. Сопылық – Мұхаммед 
пайғамбардың   өмір   салты.   «Шариғат   –   менің   сөздерім,   тариқат   –   менің 
істерім,   ал   хақиқат   –   менің   халім»   деген   пайғамбар   хадисі   де   соны 
дәлелдейді.  
Мұхаммед   пайғамбардың   істеген   істерін   жасау   –     мұсылман   үмбеті 
үшін   сүннет   болып   саналады.   Демек,   тариқат   жолы,   яғни   сопылық   – 
мұсылмандар   үшін   сүннет.   Алладан   әмір   етілген   істер   –   парыз,   яғни 
орындалуы міндетті істер. Сүннет парыздан кейінгі екінші орында тұрады. 
Сүннетті мүмкіндігінше орындауға тырысу керек, ол сауабы мол, дұрыс әрі 
қайырлы іс болып табылады. Хадистің бастауы – Құранда, сүннеттің бастауы 
парызда   болғандықтан,   сүннет   саналатын   істер   мұсылмандықта   парыздан 
кем құрметтелмейді. 
Исламның  ұлы  тұлғасы  –  Мұхаммед  пайғамбардың  өмір  сүру   салты 
болып табылатын  сопылық – мұсылман қауымы  үшін иманды, салауатты, 
парасатты   өмірдің   кемел   үлгісі   саналады.   Сондықтан   ислам   діні   тараған 
кеңістікте   ғасырлар   бойы   сопылық   ілім   мен   тәжірибе   де   кеңінен   қанат 
жайған.   Мәдениеті,   дүниетанымы,   салт-дәстүрі   түрліше   өлкелерге   тараған 
сопылықтың   сан   түрлі   мектептері,   әдістемелері,   бағыттары   қалыптасқан. 
Сопылық   атын   жамылған   адасқан   ағымдар   да   барлық   дәуірлерде   бой 
көрсетіп отырды. Бірақ ислам дінінің өзегінен жаралған шынайы сопылық 
ілімнің негізгі мәні өзгерген жоқ. Исламның көптеген ұлы ғұламалары мен 
ақындары (Имам Ғазали, Имам Раббани, Жунайд Бағдади, Баязид Бистами, 
90

Хасан Басри, Қожа Хафиз, Әбдірахман Жәми, Әлішер Науайи) сопылықты 
өмір салтына айналдырды.
Сопылық   ілімді   зерттеушілер   бұл   ілімнің   қалыптасу   сатысы   үш 
кезеңнен тұрады деп есептейді: 
1.   Пайғамбарымыз   (с.а.у.)   заманынан   басталып,   сахабалар,   олардың 
жолын қуушылар (табииндер) және олардың ізіне ерушілер кезеңіне ұласқан 
аскеттік (зухдият) кезең.
2.  Тасаууф   (суфизм)   кезеңі.   VІІІ-ХІ   ғасырлар   арасын   қамтыған   бұл 
кезеңде   суфизмнің   теориялық   базасы,   негізгі   түсініктері   мен   терминдері 
қалыптасты. 
3.  Тариқаттар   кезеңі   ХІІ-ХVІІ   ғасырлар   аралығын   қамтиды.   Бұл 
кезеңде   ислам   елдерінің   қоғамдық-саяси   өміріне   елеулі   әсер   еткен 
сопылықтағы негізгі тариқаттар қалыптасқан. 
Сопылықтың негізгі мәні – адамның өзін-өзі тануы, өзін тану арқылы 
Алланы   тануы   болып   табылады.   Сопылықтың   негізгі   мақсаты   –   ақиқатты 
тауып, Аллаға қауышу, басқаша айтқанда өз бастауына оралу. Ол үшін ең 
алдымен шариғат ілімін толық меңгеріп, шариғат бұйырған істерді мүлтіксіз 
орындап,   рухани   дәрежесін   көтеру   қажет.   Осыдан   кейін   Алланы   танудың 
екінші сатысы – тариқатқа, яғни сопылық жолға қадам басуға болады. Бұл 
жолдың негізгі мақсаты – Хақ дидарын көре алатын кемел адам дәрежесіне 
жету. Сопылық жолына талап еткендер шариғат бұйырған барлық істермен 
қоса   тариқаттың   риязаттарын   (жаттығуларын)   орындауға   тиіс.   Ұдайы 
ғибадат-құлшылық жасап, ораза тұтып, зікір салу, өзін-өзі үнемі бақылауда 
ұстау арқылы сопы тәннің барлық қалауынан арылуы қажет. Дүниенің қам-
қайғысын ұмытып, әрбір демінде Алланы еске алып отыратындай дәрежеде 
жүрегін тазартуға тиіс. Мұхаммед пайғамбар секілді көркем мінез-құлыққа 
ие   болып,   ахлақтық   (моральдық)   кемелдікке   жетуге   ұмтылуы   керек.   Яғни 
сопы рух дәрежесінде өмір сүре алатын деңгейге көтерілуі қажет. Осындай 
дәрежеде   тазарып,   биіктеген   рухтың   мүмкіндіктері   ұлғайып,   қарапайым 
адамдарда жоқ қабілет-қасиеттерге ие болады. Сопылық жолда жүргендердің 
көпшілігінің   түрлі   кереметтерге   ие   әулиелер   болатыны   сондықтан.   Бірақ 
сопылықтың мақсаты – әулиелік емес, рухтың барлық мүмкіндіктерін ашып, 
өзін   жаратқан   Алланы   көру   дәрежесіне   ұласу.   Хақ   дидарын   талап   етуші 
сопыларды   «дидар   талап»   деп   атау   осыдан   қалыптасқан.   Рухтың   алғаш 
жаратылған   қалпындағы   саф   таза   дәрежесіне   жету   Алламен-ақиқатпен 
қауышу халіне ұластырады. Себебі рух алғашқы жаратылысында Алланың 
жанында,  Алламен бір  болған.  Руханилықтың биік  сатысына  көтерілу  сол 
әлімсақтағы   бірлікті   қайта   орнықтыруға   мүмкіндік   береді.   Сопылықтағы 
«уахдатул-ужуд» – «болмыстың бірлігі» концепциясының мәні осыған саяды.
Бұл   концепцияның   негізін   салушы   Ибн   Араби   (1240   ж.   қ.   б.).   деп 
саналады. Садр ад-Дин Конияуи (1224 ж. қ.б.), Юнус Эмре,   ибн әл-Фарид 
(1234   ж.   қ.б.),   Жалал   ад-Дин   Руми   (1273   ж.   қ.б.)   секілді   сопылар   осы 
көзқарасты   дамытты.   Дегенмен   бұл   концепция   иррационалды   әдіске 
негізделгендіктен,   нақты   тәжірибеге   құрылған   шариғат   заңдылықтарымен 
91

сәйкес   келе   бермеді.   Сондықтан   бұл   көзқарас   бірқатар   ислам   ғалымдары 
тарапынан сынға ұшырап отырды. 
Сопылықтағы   екінші   концепция   «уахдатуш-шухуд»  –  «көрудің 
(куәліктің)   бірлігі»   деп   аталады.   Бұл   концепция   бойынша   рухани 
тәжірибемен айналысушы адам Алламен бірігуге емес, Онымен жүздесуге, 
Оның   жақындығын   сезінуге   ұмтылуы   тиіс.   Бұл   ұмтылыс   шариғат 
заңдылықтарына   қайшы   келмеуі   қажет.   «Уахдатуш-шухуд»   концепциясы 
«рухани кемелдік сатысында адам Алламен біріге алмайды, тек оны сезінеді, 
оның бірлігіне куә болады» деген ұстанымға негізделеді. Яғни болмыс біреу 
емес, «барлық нәрсе Жаратушымен бір» емес, «барлық нәрсе Жаратушыдан» 
деп   саналады.   Сондықтан   бұл   көзқарасты   ұстанушылар  «уахдатул-ужуд» 
концепциясын ұстанушыларды «дінсіз» деп айыптауға дейін барды. Ақыл-
ойға көбірек негізделген «уахдатуш-шухуд» концепциясын қолдаушылардың 
көпшілігі діни экстазға жеткізетін сопылық тәжірибелерге де қарсы болды. 
Аталмыш көзқарастың негізін салушы кубрауийа тариқатының белгілі 
өкілі   Ала   ад-Даула   ас-Симнани   (1336ж.   қ.б.)   болатын.   Ал   концепцияны 
дамытушы   әрі   толықтырып,   тұжырымдаушы   «екінші   мыңжылдықтың 
жаңартушысы» атанған Ахмад әл-Фаруқ ас-Сирхинди (имам Раббани, 1615ж. 
қ.б.)   болды.   Сопылықтағы   осы   көзқарас   ресми   ислам   тарапынан   көбірек 
қолдау тапты. Дегенмен имам Раббанидің «уахдатуш-шухуд» концепциясын 
ұстанып,   дамытқанына   қарамастан   оның   ізбасарлары   болып   табылатын 
нақшбандийа тариқатының кейінгі өкілдері  «уахдатул-ужуд» концепциясын 
ұстанды. 
Сопылық   ілімді   шариғат   заңдылықтарымен   бітістіру    жолында 
исламның   бірқатар   ғалымдары   еңбек   етті.   Солардың   ең   көрнектісі   Әбу 
Хамид әл-Ғазали (1111 ж. қ.б.) болатын. Сопылықтың мән-мағынасын толық 
ұғыну үшін ғұлама ғалым дүнияуи істерді тәрк етіп, тариқат жолына түседі. 
Ұзақ   жылдық   рухани   ізденістер   негізінде   жазылған   имам   Ғазалидің   «Дін 
ғылымдарының   қайта   өрлеуі»   атты   еңбегі   шариғатшы   ғалымдар 
ұстанымдары   мен   сопылық   ілімді   қолдаушыларды   ымыраластырып   қана 
қойған   жоқ,   сонымен   қатар   кейінгі   сопылық   тариқаттардың   шариғат 
заңдылықтары   аясында   дамуына   елеулі   ықпал   етті.   Дегенмен   дүниені 
танудың   иррационалды   жолы   болған   сопылықты   шариғатшылардың 
терістеуі де ғасырлар бойы жалғасып келді. Бұл фактор бір жағынан шариғат 
ілімін   ғана   ұстанушылардың   адам   санасының   даму   заңдылықтарын   дұрыс 
қабылдамайтынын,   оларға   елеулі   дәрежедегі   шектелушілік   тән   екенін 
көрсетеді. Осы шектелушілік екі бағыттағы пікір қайшылықтарының негізгі 
себептерінің біріне айналды. Сопылық тариқаттар әртүрлі формада жаңғыра 
бастаған   қазіргі   тұста   да   шариғат   пен   тариқат   арасындағы   пікір 
келіспеушіліктері   қайта   жанданып   отыр.   Мұның   өзі   исламдағы   танымдық 
бағыттардың   ойлау   жүйесі   тарихи   дәуірлерде   айтарлықтай   өзгере 
қоймағанын аңғартады.
92

2. Қазақстандағы сопылықтың бастаулары
2.1. Яссауийа тариқатының қалыптасуы мен дамуы,  ұстанымдық 
ерекшеліктері
Қазақ (түркі) даласына сопылық ілім исламның алғашқы кезеңінен – 
VІІІ   ғасырдың   соңғы   ширегінен   бастап   таралды.   Қазақ   жеріне   келген 
исламның өзі сопылық мәндегі  ислам болып табылады.  Қолда бар тарихи 
деректердің ішіндегі ең көнесі саналатын «Насабнама», «Садр ад-дин шайх 
рисаласы»,   «Тәзкире-и   Бұғрахан»   шежірелерінде   қазіргі   Қазақстан 
территориясына дін тарата келген Ысқақ баб пен оның серіктерінің сопылық-
хикмет ілімін уағыздап, таратқаны айтылады. Қарахан мемлекетінің негізін 
салған, ислам дінін мемлекеттік дін ретінде жариялаған Сұлтан Сатұқ Боғра 
хан   сопылық   ілімді   таратып   қана   қоймай,   сопылық   тәжірибемен   де 
айналысқан.   Сұлтан   Сатұқ   Боғра   ханның   қылует   ұстағаны,   кейінгі   түркі 
сопылары   үшін   тариқаттың   ұстазы   –   «Пірмұған»   саналғаны   жайлы   жазба 
деректер бар. Қарахан мемлекеті тұсында-ақ сопылықтың қоғамдағы жетекші 
институтқа   айналып   үлгергенін   Жүсіп   Баласағұнның   «Құтты   білік» 
дастанынан да көруге болады. Бұл дастандағы Одғұрмыш сопы тау үңгірінде 
оңашалықта тақуалық ғұмыр кешсе де, хан мен уәзірдің кеңесшісі, рухани 
ұстазы қызметін атқарған. Мұндай үрдіс – мемлекет басқарушының белгілі 
бір   тариқат   шайхына   шәкірт   болып,   сопылық   ілімін   үйренуі,   мемлекет 
басқару   ісінде   сол   ілімді   негізге   алып,   рухани   ұстазынан   өмір   бойы   қол 
үзбеуі орта ғасырлардың өн бойында түркі халықтарында кеңінен таралған 
дәстүр.   Бертіндегі   қазақ   хандарының   да   осы   дәстүрді   жалғастырғаны 
тарихтан белгілі.
Қазақ даласында сопылық ілімді таратушылардың ең көрнекті өкілі – 
Қожа Ахмет Яссауи. Түркі жұртына исламды таратушылардың көшбасында 
тұрған   Ысқақ   бабтың   он   бірінші   ұрпағы   саналатын   Яссауиге   дейін   де 
сопылық   ілім   көшпенді   дала   жұртына   біршама   таныс   болған.   Дегенмен 
түркілік   менталитетке   тән   сопылықты   теориялық   тұрғыдан   негіздеп, 
қалыптасқан біртұтас ілім дәрежесіне көтерген Қожа Ахмет Яссауи болып 
табылады.   Сондықтан   Яссауи   есімі   тарихта   түркі   сопылық   тариқатының 
негізін салушы ретінде қалды. 
Тарихи деректерге сүйенсек, Яссауидің алғаш тәлім алған ұстазы сол 
кезде   «дәстүршілдер»   атанған   билік   басындағы   ислами   ағым   өкілдері   де, 
екінші ұстазы – Арыстан баб оппозициялық бағыт өкілі болған делінеді. Екі 
тараптағы ілім негіздерінен сусындаған Яссауи өз ілімінде осы екі ағымды 
бітістіруге   тырысқан.   Яссауи   ілімінің   жан-жақтылығы   мен   ерекше 
мәмілегерлігіне (толеранттылығына) осы жағдай да белгілі бір дәрежеде әсер 
еткен.   Яссауи   ілімінде   Түркістан   қайсани-мубайидиттері   мен   Хорасандық 
«маламатийа»   сопылық   мектебінің   теориясы   мен   тәжірибесінің   синтезі 
байқалады.   Сондай-ақ   Ұлы   Жібек   жолының   бойында   орналасып,   ислам 
тарағанға   дейін   де   мәдениеттер   мен   діндердің   талай   тоғысын   басынан 
93

өткерген  түркі халықтарының  рухани бай тәжірибесі   де  Яссауи сопылық 
ілімін  кемелдік дәрежесіне көтерді. 
Қожа Ахмет Яссауи түркі сопылық поэзия мектебін қалыптастырушы 
ақын ретінде де танымал. Яссауийа тариқатының көптеген өкілдері тариқат 
жолын ұстанушы сопылар ғана емес, Яссауи ақындық мектебінен тәлім алған 
ақындар   да   болып   табылады.   Олардың   қатарында   Сүлеймен   Бақырғани, 
Жүсіп Байдауи, Камалиддин Иқани, Шәмсатдин Өзгенди, Құл Убайди, Құл 
Шәриф секілді ортағасырлық танымал тұлғалар болды. 
Яссауи қалыптастырған сопылық тариқатта жалпы сопылық ілімге тән 
негізгі қағидалар түгелдей дерлік қамтылады. Сонымен қатар Яссауи ілімінің 
өзіндік ерекшеліктері де бар. 
Яссауи іліміндегі негізгі ұстанымдардың бірі Мұхаммед пайғамбардың 
(с.а.у.) «Муту қаблә ән тамут», яғни «Өлмес бұрын өліңдер» деген хадисі 
болып   табылады.   «Өлмес   бұрын   өлу»   –   нәпсінің   барлық   қалауларын 
ауыздықтап,   нәпсіні   тыю   (өлтіру),   тән   қалауы   (нәпсі)   ретінде   өлу,   рух 
қалауымен өмір сүру дегенді білдіреді. Ал рух қалауы – өзінің бастауы – 
Жаратушысы   болып   табылады.   Демек,   көңілінде   Хақтан-ақиқаттан   өзге 
ешбір мақсат қалмағанда ғана адам «өлмес бұрын өлген» болып саналады.
Яссауи   іліміндегі   екінші   бір   ұстаным     –   Мұхаммед   пайғамбардың 
(с.а.у.)   «Лийабки     кәсиран   фәлйадхак   қалилан»,   яғни   «Көп   жылап,   аз 
күліңдер» деген хадисі. Хадистің мәні – өтпелі дүниенің қызығына алданбай, 
өкіндірер   сәтті   –   қиямет   күнін   жиі   еске   алып,   ақыреттің   қамын   жеу,   бұл 
дүниедегі емес, мәңгілік өмірдегі нығмет үшін күресу, сол үшін өткінші тәнді 
емес,   мәңгілік   жанды   жетілдіріп,   рухты   кемелдендіру.   Аллаға-ақиқатқа 
бастар жол да рухтың тазаруы мен кемелденуі арқылы жүзеге асады. 
Яссауилік   келесі   бір   негізгі   ұстаным   –   «Мән   арафа   нәфсаһ   фәарафа 
раббаһ», яғни «Өзін таныған адам Раббысын да таниды». Бұл да хадистен 
алынған.   Адам   баласы   өзінің   болмысын,   шығу   тегін,   жан   және   тән 
қалауларын,   жаратылыстағы   мақсатын,   пәни   дүниеге   жіберілуінің   себебін 
танып түсінген сәтте өзін Жаратушының да бар екенін, пенде ретіндегі бүкіл 
өмірінің   құдіретті   заңдылықтарға   негізделгенін,   өзінің   адам   ретінде 
жаратылуының   үлкен   хикметі   мен   ғибраты   бар   екенін   түсінеді.   Өзін 
тереңірек таныған сайын өзін Жаратушының да сырларын, даналығын ұға 
түседі. Өзі арқылы өзгелерді де таниды, «өзі», «өзгелер» және «Алла» деген 
ұғымдардың бірлігі аясында бүкіл болмыстың бірлігін түйсінеді. Өзгені де 
өзіндей   түсіну,   өзіндей   сезіну,   сүю   мен   сыйлау   сезімдері   бүкіл   адам 
баласына,   жаратылысқа   деген   махаббатқа   ұласады.   Адамзатқа   махаббат 
сезімі   адам   баласына   өз   рухының   бір   бөлшегін   сыйлап,   махаббатпен 
жаратқан Аллаға деген махаббатқа ұластырады. Сопылық ілімнің, танымның 
тірегі – махаббат.
Сопылықтағы   тағы   бір   ұстаным     –   «хауф   уа   рижа»,   яғни   үнемі 
қорқыныш пен үміттің арасында болу. Мұның мәні – Алланың қаһарынан 
қорқып, күнәдан тыйылу, оның рақымынан үміттеніп, ғибадат ету, сауапты 
істер жасау. Бұл ұстаным біріншіден іс-әрекеттегі, жан дүниедегі тазалықты 
94

қамтамасыз   етеді.   Екіншіден   сопыларды   өз   тақуалығына   сеніп, 
астамшылыққа   салынудан   немесе   айыпты   істерінен   қорқып,   Алланың 
рақымынан   күдер   үзуден   қорғап,   жан   дүниесіндегі   рухани   тепе-теңдікті 
сақтап тұруына ықпал етеді. 
Яссауи   сопылық   ілімінде   «мәләматийа»,   яғни   «өзін   сөгу,   айыптау» 
қағидасы негізге алынады. Сопы адам тек өз кемшіліктерімен күреседі, өз 
мінін түзетумен  шұғылданады,   өз иманын бекіту, өзін  жетілдіру   жолында 
ізденеді.   Ол   өз   мінін   өзі   айыптап,   сол   арқылы   кемшілігін   түзетуге   әрі 
менмендік нәпсісін тыюға талпынады. Ал өзгенің айыбын іздеу, сеніміне сын 
тағу   сопылықта   үлкен   күнә   іспетті   саналады.   «Иә   раббым,   әлем   халқы 
оңалды, мен оңалмадым»,  «Барша – жақсы, біз – жаман, Барша – бидай, біз – 
сабан» деген сөздерді Қожа Ахмет Яссауи үнемі айтып отырған. Бұл қағида 
бойынша да адам баласының ең алдымен өз әлемін тепе-теңдікке келтіру, 
өзінің ішкі «менімен» келісім орнату, сол келісімді сыртқы әлемге көшіру 
мақсат етіледі. 
Мұхаммед пайғамбар хадисіндегі:  «Мұсылман – мұсылманға тілімен 
және   қолымен   залал   келтірмеген   адам»   деген   қағида   сопылықта   қатаң 
қадағаланады. Сопылар үшін адам баласына болмашы сөзбен немесе іспен 
кедергі   келтіру,   көңілге   қаяу   түсіру   күнәмен   барабар   айыпты   іс   болып 
саналады.   Руханилықтың   жоғарғы   дәрежесіндегі   сопылар   айыптылықтың 
елеусіз түрін де адами болмысқа лайық санамайды. Мұндайда адамды тіліне, 
дініне   қарап   бөлу   тіпті   қабылданбайды.   Өйткені   Алла   алдында   адам 
баласының бәрі тең дәрежеде. Сопылар «Алла-адам» рухани бірлігін жоғары 
бағалайды. Адамға азар беру – Аллаға азар берумен бірдей. Өйткені адам 
рухы – Алла рухының бір бөлшегі. Адамның жүрегі – Алланың мекені. Оған 
қаяу түсіру – Алла алдында зор айыпты болу деген сөз. Сондықтан да Қожа 
Ахмет Яссауи өз хикметтерінде: «Сүннет екен, кәпір де болса, берме азар» 
деп жазады. 
Сопылық   ілімнің   негізгі   ұстанымдарының   бірі   –   «Адам   адамға   құл 
емес,   Аллаға   ғана   құл».   Осы   ұстаным   да   адам   баласының   бәрін   бірдей 
көруге, ешкімді ешқандай жағдайда кемсітпеуге, көзқарасы келіспейтін бөгде 
дін   өкілі   болса   да   құрметпен   қарауға,   өзін   де   адамдар   алдында   төмен 
санамауға міндеттейді. Бұл қағида бүкіл қоғамдағы рухани тепе-теңдік пен 
келісімді сақтауға, адам өмірінің негізгі мақсатын айқындауға бағытталған.
«Халыққа   қызмет   ету   арқылы   Хаққа   қызмет   ету»   ұстанымын   да 
сопылар   өмірлік   қағидаларына   айналдырған.   Адам   баласының   керегіне 
жарау,   мүмкіндігінше   қол   ұшын   беріп,   тірлігіне   септесу,   өзгелердің 
қиындығын жеңілдету жолында өзіне ауыртпалық артуға да дайын тұру – 
сопылар үшін қалыпты өмір қағидасы іспетті. Мұның негізінде адамгершілік 
ұстындары   –   үлкен   бауырмалдық,   терең   жанашырлық,     өзара   құрмет   пен 
шынайы сүйіспеншілік, отаншылдық, елдік сезімдері жатыр. 
Сопылықта «сұхбат»  мәселесі маңызды орын алады. Сопылықта жеке 
адам тарапынан айтылатын уағыз-насихат емес, көпшілікпен немесе екеуара 
өткізілетін   сұхбат   алғашқы   орында   тұрады.   Сұхбаттың   маңыздылығы   –
95

сұхбаттасушы
 
тараптардың
 
арасында
 
теңдік
 
қатынастың 
сақталатындығында. Ал уағыз-насихатта әдетте уағыз айтушы тарап шешуші 
пікірге   ие   болып   келеді.   Мәмілегерліктің   кемел   үлгісін   қалыптастырған 
сопылар уағыздан насихатты абзалырақ санаған.
Сопылар артық сөз сөйлемейді, орынсыз уағыз-насихат айта бермейді. 
Тек сұраушыға, талпынушыға жауап беруді парыз санайды. Кез келгеннің 
қолынан   келмейтін   руханилықтың   ауыр   жолы   болғандықтан   сопылықты 
ұстану баршаға бірдей насихат етілмейді. Қабылдануы қиын сопылық ілімнің 
мән-мазмұны да екінің біріне айтылмайды, сондықтан ол құпиялы, сырлы 
ілім саналады. Мұндайда «нәсіп болу» ұғымы басты орынға шығады. Яғни 
кімге сопылық жол нәсіп болса, сол өз еркімен ізденіске бой ұрады, сопы-
ұстазға (пірге) қол тапсырып, тариқат жолына түседі. Ұстаз «муршид», яғни 
«тура   жолға   бастаушы»  аталса,   шәкірт   «мурид»,   яғни   «еркін   беруші»  деп 
аталады.   Мүридтер     ұстазға   бар   ықыласымен,   еркімен   бағынуға   тиіс. 
Сопылықта   белгілі   бір   дәрежеге   жетудің   кілті   –   ұстазға   қалтқысыз   сеніп, 
оның айтқандарын мүлтіксіз орындау болып саналады. Өйткені жеке рухани 
тәжірибе   арқылы   ғана   нәтижеге   қол   жеткізілетін   сопылықта   ұстаздың 
тәжірибесі маңызды роль атқарады.
Сопылықтағы ең маңызды практика – зікір. Кең мағынада алғанда зікір 
«еске алу»   ұғымын білдіреді. Алланы еске ала отырып жасайтын барлық 
ғибадаттар   (намаз,   ораза,   сауапты   істер,   зекет,   садақа   беру,   қажылық) 
тұтастай   алғанда   зікір   болып   табылады.   Ал   сопылықтағы   «зікір»   термині 
белгілі бір формулаларды қайталай отырып, іштей (құпия) немесе белгілі бір 
қимылдарды   қоса   отырып,   дауыстап   (жария,   ашық)   орындалатын   Алланы 
еске   алу   рәсімін   білдіреді.   Жария   зікір   ұжымдық   өмір   салты   басты   роль 
атқаратын   көшпелі   халықтарда   таралған.   Зікірдің   бұл   түрін   яссауийа, 
қадирийа, чиштийа, бекташийа тариқаттары ұстанады.
Құпия   зікір   жеке   адам   мүддесі   басты   назарда   ұсталатын   отырықшы 
халықтар арасында кеңінен таралған. Құпия зікірді сухрауардийа, кубрауийа, 
хуруфийа, нақшбандийа секілді тариқаттар ұстанады. Құпия зікір Әбу Бәкір 
Сыддықтан, ашық зікір Әли ибн Әбу Талибтен басталған деп саналады. 
Яссауийа   тариқаты   қазақ   даласында   қалыптасып,   көшпелі   далалық 
менталитет   ерекшеліктерін   бойына   сіңірген,   оны   ислами   таныммен 
синтездей   отырып,   ғасырлар   бойы   дамытқан   тариқат.   Яссауийа   тариқаты 
негізінде   қалыптасқан   бірқатар   тариқаттар   Анадолыда   (бекташилер)   және 
Орта Азия жерлерінде (лахчилер – аллахшылар) кеңінен тараған. 
Яссауийа тариқатында  жария зікірдің  «ара  зікірі» және «алқа  зікірі» 
деп   аталатын   екі   түрі   бар.   Олар   орындалу   әдісі   және   қайталанатын 
формулалары жағынан ерекшеленеді. Ортағасырлық дереккөздерінде зікірдің 
аталған түрлері жайлы толыққанды мәлімет айтарлықтай көп емес. Есесіне 
жария зікірдің исламда рұқсат етілген іс екендігі, оның Құран мен хадистегі 
дәлелі жайында көптеген еңбектер сақталған.  Өйткені құпия зікір салушы 
тариқаттардың   кейбірі   жария   зікірді   «рұқсат   етілмеген,   күнәлі   іс»   санап, 
ғасырлар бойы көптеген таласты пікірлердің туындауына себеп болған. 
96

«Ара зікірі» яссауийа тариқатының дербес әдісі екендігі белгілі. Бұл 
зікірдің   шығу   негізі   Зәкәрия   пайғамбарға   қатысты   аңызға   тіреледі. 
Дінсіздерден  қашып,  ағаш  қуысына  тығылған  Зәкәрия   пайғамбар  кәпірлер 
келіп, ағашты аралай бастағанда, ара сырылымен бірге зікір салып тұрған 
екен.   Сондықтан   ара   зікірі   сабырлылықтың,   ақтық   деміне   дейін   Аллаға 
берілудің   кемел   үлгісі   болып   саналады.   Яссауийадағы   жиі   қолданылатын 
зікір формулалары – «Аллаһ ху» және «Аллаһ хай» зікірі. Осы формулалар 
және   алқа   зікірі   туралы   мәліметтер   Қожа   Ахмет   Яссауи   хикметтерінде 
кездеседі.   Дауыстап   салынатындықтан   жария   зікірдің   әсері   ерекше 
болатынын   ортағасырлық   көптеген   сопылар,   соның   ішінде   құпия   зікір 
практиктері де мойындаған. 
Жария   зікір   формулалары   халық   арасында,   әсіресе   Оңтүстік   және 
Батыс Қазақстанда қазірге дейін сақталған.  Сонымен қатар оларға қатысты 
жекелеген   сөздер,   анықтамалар   да   бар.   Мысалы,   Тама   руы   туралы 
«Аллаһуды  бастаған   тамалар»  делінсе, «Аллах   хай» зікірі  жиі қолданыста 
болып, үнемі айтылатындықтан «Алақай» сөзіне айналып кеткен. Қазақтың 
«Әлди-ай» сөзінің «Алла-ай» сөзінен, ал «илалап» сөзінің «Аллалап» деген 
түбірден шыққаны жайлы тілтанушылар жазып жүр. 
Қожа   Ахмет   Яссауидің   рухани   шежіресі   (силсила)   ХVІ-ХVІ 
ғасырлардан тоқтайды. Дегенмен бұл тариқаттың соңғы ресми ұстазы ХІХ 
ғасырда   Өзбекстанда   өмір   сүріп,   Әндіжан   халқының   1898   жылғы 
отаршыларға қарсы күресін басқарған Дукчи ишан деп саналады. Кеңестік 
билік   тұсында   қызметі   тоқтатылғанымен,   яссауийа   тариқатына   тән   ашық 
зікір,   хикметтер   мен   діни   әндер   бірқатар   өлкелерде   күні   бүгінге   дейін 
сақталған.   Олар   Яссауи   ілімі   кеңінен   тараған   Оңтүстік   және   Батыс 
Қазақстанда,   Сыр   бойындағы   өңірлерде   жиі   айтылады.   Тарихшы   ғалым 
З.Жандарбек мынадай мағлұматтарды келтіреді: 1956 жылға дейін Түркістан 
қаласында зікір салатын «Алтын желеу», «Шайх» және «Нақып» атты топтар 
болған.   Олардың   ұстаздарының   арнайы   рұқсаты   (ижазаты)   болған   деген 
ауызекі   мәлімет   бар.   Талдықорған   облысының   тұрғыны,   1958   жылы 
Қашқардан   көшіп   келген   ұлты   қазақ   Бейсен   деген   қария   қазақ   жеріне 
келгенге   дейін   жария   зікір   салғанын,   оның   қазіргі   яссауишілер   тобы 
орындайтын зікірлерге өте ұқсас болғанын айтады. Ал Түркиялық ғалымдар 
Махир   Накип   пен   Кемал   Атик   қазіргі   яссауишілер   тобы   зікірінің 
Анадолыдағы бекташийа тариқатының зікірімен сәйкес келетінін мәлімдеген. 
Әндіжан, Ферғана өңірінің тұрғындары арасында Яссауи хикметтерін 
ерекше   сарынмен   орындау   дәстүрі   қазірге   дейін   кездеседі.   Қазір   Әндіжан 
және Наманган қалаларында жария зікір орындайтын 3-4 топ бар. Оларда 
100-ден аса зікіршілер, Ясауидің «Диуани хикметін» әуенмен орындайтын 5 
хафиз бар. Оларды тікелей яссауийа тариқатының өкілдері деу қиын, өйткені 
Өзбекстан   жерінде   кеңінен   тараған   қадирийа   тариқаты   да   жария   зікірді 
ұстанады.   Әндіжан және Наманган жария зікіршілерінің тәжірибесінде екі 
тариқаттың да зікір үлгілері араласқан болуы мүмкін. Бұл топтарда жария 
97

зікірдің   ятгазарт,   дугарт,   сугарт,   шавгарт,   нафтала,   Зеңгі   ата   зікірі,   Уахаб 
зікірі деген түрлері орындалады. 
Каталог: uploads
uploads -> Лекция: 20 Семинар 10 СӨЖ 30 соөЖ 30 Аралық бақылау 4 Консультация 2 Емтихан: 3
uploads -> МазМұны. Содержание жоғары білім. Высшее образование
uploads -> Нұржан Қуантайұлы алаш Орда баспасөзі және жүсіпбек аймауытұЛЫ
uploads -> Жансүгіров атындағы жму хабаршысы №4 /2012
uploads -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
uploads -> Л т т ы о а м д ы – с а я с и ж у р н а л журнал 1976 жылы Халықтар Достығы орденімен, 2002 жылы Қазақстан Журналистика Академиясының «Алтын Жұлдыз», 2008 жылы Қазақстан Журналистер Одағының сыйлығымен марапатталды
uploads -> Өмірбаяны Ол қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданы жерінде 1897
uploads -> Филология кафедрасы
uploads -> Облыстық «Жылдың үздік мұғалімі -2014» байқауының ережесі
uploads -> 46-ғылыми-әдiстемелiк конференция материалдары

жүктеу 5.01 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   25




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет