Е. А. Бекетов атындағы Караганды профессоры, медицина гылымдарынын докторы А. Е. Коикабаева


орындайды.  С өйтіп  ол  оқиды ,  еңбек  етеді,  бір дең ел ер дің



жүктеу 1.71 Mb.
Pdf просмотр
бет8/16
Дата03.05.2017
өлшемі1.71 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   16

орындайды.  С өйтіп  ол  оқиды ,  еңбек  етеді,  бір дең ел ер дің  
орындалуына  көмектеседі  нем есе,  керісінш е,  кедергі  жасай- 
ды.  Қ азіргі  п си хол огтар ды ң   түжырымы  бойы нш а  ө зін ің  
“мені”  жайлы  қалыптасқан  баға  — басқаларды  көріп,  өз  ісін 
бағал ауды ң   н ә т и ж е с і.  С ө з д і  адам   ж ек е  д ы б ы с  н е м е с е  
топтасқан дыбыс ретінде, яғни дыбыс тітіркендіргіш і ретінде 
емес, түсінік ретінде қабылдайды, яғни м әнді мағына ретінде 
т ү с ін ед і.  А йталы қ,  бал ада  “ы ды с”  д е г е н   с ө зг е  
шартты 
р еф л ек с  к е с е н і  к ө р с е т к е н д е   т у д ы р са ,  ал  к ей ін н ен   оны  
“тостаган” деген сөзбен  ауыстырса, онда синоним сөз алғаш- 
кыдағыдай  шартты  рефлекторлы  әрекетті  тудырады.  Сол 
сиякты  үксас  дыбысты  “әк е”  сөзі  мен  “әпке”  сөздерін  пай- 
даланғанда  тек  алғашқы  ретінде  ғана  бала  оларды  шатасты- 
рады  да,  кейіннен  дүры с  айыратын  болады.  М үндай  үқсас 
дыбысты  сөздер ге  балада  ажырату  шартты  рефлексі  оңай 
пайда  болады.
Бірінші  ж ән е  екінші  сигнал  ж үйелері  бір-бірім ен  тығыз 
байланысты.  А дам   баласында  барлық түсініктер,  көріністер, 
қүбылыстар  мен  сезім дер  сөзбен   белгіленеді.  Бүл  1-ші  сиг­
нал  ж ү й е сін ің   қозуы   2 -ш і  сигнал  ж ү й е с ін е   ауысатынын 
біл дір еді.  Баланың  өм ір ін дегі  оқы ту  мен  үй р етуд ің   ж өн е 
оның өзінің творчестволық әрекеттері 2-ш і  сигнал ж үйесінің 
дамуы  мен  кем елденуіне  байланысты.  Ол  өзінің  ең  жоғары 
дәр еж есін е  табиғат  пен  қоғамды  тану  арқылы  ж етеді.  Бала 
нақтылы  с е з ім   арқылы  абстракты лы   ж алпы лам а  о й л а у  
дәр еж есін е  өседі.
' C
l
 
А дам дагы   ж о ға р ы   ж ү й к е  өр ек етін ің   ар н ай ы   ти п тер і. 
2-ш і  сигнал  ж үйесінің  дамуына  байланысты тек  қана  адамға 
тән ,  баска  еш бір  организм нің  түр ін де  болмайтын  жогары 
ж үй к е  әр ек ет ін ің   типтік  бр»кш еліктерін  еск ер е  отырып, 
И.  П.  Павлов  адамны ң  жоғары   ж үйке  әр ек етін ің   арнайы 
типтерін  үсынды:  ойлы  (саналы),  көркемсуретті  ж ән е  ара- 
лас  (орташа)  типтер.
И.  П.  Павловтың бүл қағидасы  адам баласындағы екі сиг­
нал  ж үйесінің  дам у  д әр еж есін е  негізделген.
1. 
Көркемсуретті  типке  жататын  адамдарда  I -ші  сигнал 
ж үйесі  2-ш і  сигнал  ж үйесінен  күшті  әрі  басымырақ  дамы- 
ран.  Бүл  типк е  болм ы сты   нақтылы  т ү р д е  қабы лдайты н, 
сезім ді  кең  пайдаланатын,  көрнекі  ойлау  қабілеті  бар  адам-
83

дар  жатады.  Олар  болмысты  бөлшектемей  түтас  қабылдай- 
ды.  Сыртқы  дүниенің  көрінісіне  әсерлене  таңырқап  қарай- 
ды. Заттар дың ажарлы бояуларына назар аударып әсерленеді. 
Бүл  типтің  физиологиялық  механизмінде  1-ші  сигналдық 
жүйенің  мәліметтері  басымырақ.
2. 
Ойлы  немесе  саналы  типтегі  адамдарда  2-ші  сигнал 
жүйесі (сөйлеу, сөздің негізінде ойлау) 1 -ші сигнал жүйесінен 
күшті  әрі  басымырақ  дамыған,  бүған  абстрактылы  ойлауға 
бейім,  саналы  адамдар  жатады.  Ойшыл  тип  болмыстың  екі 
сигналдық  жүйе  арқылы  қабылданған  мәліметтерінің 
негізінде  қалыптасады.  Бірақ  2-ші  сигналдық  жүйе  1-шіден
бүры
абстрактылы
суретшілерде
осы  тиПтің  өкілдері  жиірек  кездеседі.
сигнал
жүйесі  де  орташа  дәрежеде  және  бірдей  шамада  дамыған. 
Бүларда  алдыңгы  екі 
тиПтің 
қасиеттері  бірдей  болып,  олар 
екі  сигналдық  жүйенің  теңдесуімен  сипатталады.
Адамның  жекеленген  типтер  жүйесінің  негізі  етіп, 
И.  П.  Павлов  екі  сигналдық  жүйенің  күш  қатынасын  алған. 
Мысалы,  сигналдық мәліметтер  болгандығын  негізге  алсақ, 
екі  сигнал  жүйесі  арасындағы  мәліметтің  берілу  тәртібіне 
байланысты  адамның типтерін  төртке белуге  болады:
1.  Бірінші  типте  1-ші  сигналдық  жүйеден  2-ге  және, 
керісінше, 2-ден  1-ге мәлімет жеңіл өтеді.
2.  Екінші типтегі адамдарда мәлімет қиын  өтеді.
3.  Үшінші  типтегі  адамдарда  1-ші  сигналдық  жүйеден 
2-шіге мәлімет  бөгеліп беріледі.
4.  Төртінші  типтегілерде,  керісінше,  2-ші  сигналдық 
жүйеден  1-шіге  бөгеліп  өтеді.
Егер  сигналдық жүйенің басқа қасиеттерін  есепке  алса 
(айталық,  биоток  ырғағын  және  т.б.  ерекшеліктерін),  онда 
жекеленген  типтердің  саны  тагы  бірнешеге  көбейген  болар 
еді.  Расында,  әлемдегі  6  миллиардтай  адамдарды  4  типке 
ғана  сыйдыру  өте  қиын.  Өйткені  әр  адамның  өмір  сүріп 
жатқан  ортасына,  тәрбиесіне,  мәдениетіне,  жоғары  жүйке 
жүйесінің  ерекшеліктеріне,  жасына  байланысты  өзіне  тән 
ерекше типтік  қасиеті  болады.
84

Ж о г а р ы   ж ү й к е   ә р е к е т ін ің   т и п т е р ін ің   б а л а л а р д а  
к ал ы п гасуы .  Балалардьщ  1 -ші  сигнал  ж үйесі тусымен дами 
бастайды,  ал  2-ш і  сигнал  ж үйесі  кейінірек  қалыптасады.  Ба- 
ланың  мінез-қүлқьшың  қалыптасуына  екі  сигнал  ж үйесінің 
даму дәр еж есі, жогары жүйке әрекетінің типтері ықпал етеді. 
К ө п т е г е н   з е р т т е у л е р д ің   н ә т и ж е с ін д е   ж о га р ы   ж ү й к е  
әр ек етін ін   типтері  балаларды ң  тем п ер ам ен ті  м ен  м ін ез- 
күлықтарының  ф и зи ологи ялы қ   н ег ізі  ек ен і  д ә л е л д е н д і. 
Баланың  тем п ер ам ен ті  мен  м інез-қүлы қтары ны ң  қалып-
тасуы  екі  түрлі  өсерге  оаиланысты:
1) а т а -а н а сы н а н   түқ ы м   қ уал ап   ауы саты н   қ о з у   м ен  
теж елудің  ми  қьфтысындагы  г е н о т и п т і к   қасиеттері;
2 )  сы ртқы   ортан ы ң   ә с е р ін е н   (ү й д е г і  т ә р б и е с і,  д о с - 
жолдастарының  ықпалы,  әлеум еттік  қогам  орындарының 
әсері  — балалар  бақшасындагы,  мектептегі,  көш едегі  тәрбие, 
т.б.)  болатын  ф е н о т и п т і к   қасиеттер.  Бүл  екеуі  бір- 
бірімен  тығыз  байланысты.
Жогары  жүйке  әрекетінің  ж ән е  ми  қыртысындагы  қозу 
мен  т е ж е л у д ің   қ а си еттер ін ің   қалы птасуы   жалпы   ж үй к е 
ж үйесінің  дамуы на  сәй к ес,  ягни  жалпы  организмнің  дам у 
зандылықтары  жогары  жүйке  әрекетінің  типтерінің  қалып- 
тасуына  да  э с е р   етеді.  Баланың  жогары  ж үйке  әрекетінің 
типтері  ересек  адамның типтеріне  үқсастау  болғанымен,  жа- 
сына  лайық  ерекш еліктері  болады .  М ектепке  дейінгі  ж ас- 
тагы  балалардың жүйке ж үйесіндегі  қозуы  мен теж елуі  әл сіз 
келеді.  Оган  қоса  қозуы  басымырақ  болады.  Осыган  байла­
нысты  жогары  жүйке әрекетінің күшті  типтерінде олар  әл сіз 
болады, бірақ әл сіз типпен салыстырганда — жоғарырақ.  Нерв 
қүбылыстарының  негізгі  қасиеттері  тек  2 0 -2 2   ж аста  ғана 
тол ы қ   ж е т іл е д і.  С о н д ы қ т а н   б а л а н ы ң   ж о ға р ы   ж ү й к е  
әрекетінің  тигггері  түрақсыз,  сьфтқы  ортаның  жағдайлары- 
на  өте  тәуел ді  болады.  Баланың  өсіп,  дамуы  барысында  ми 
кыртыстары  мен  қыртысасты  қүрылымдарының  бір -бірін е 
ара  қаты насы   ө з г е р е д і  д е ,  ж оғары   ж ү й к е  ж ү й е с і  оны ң 
м інезінің  типтерінің  қалыптасуына  эсер   етеді.
H.  Н.  К р асн огор ск и й   балаларды ң  ми  қы рты сы ндағы  
қозуын  ж өне  теж елуін  зерттей  келе,  олардың  жоғары  жүйке 
әрекетінің  4   типтерін  үсынды:
I .  Күпггі  тең жылдам типтің  шартты рефлекстері тез  пай­
да  болы п,  оңай  теж ел еді,  бірақ  пайда  болған  рефлекстері
85

берік, әрі жақсы сақталады.  Бұл типтегі балапардың тілі жа- 
тық, сөз қоры мол, мінезі ұстамды.
2. Күшті тең баяу типтегі балалардың шартты рефлекстері 
бірнеше рет қайталағанда ғана баяу туады.  Оның тежелуі де 
ақырын, ұзақ уақытты қажет етеді. Бүл типтегі балалар ерте, 
бірақ  баяу сөйлейді.  Мінезі -  өте шыдамды, үстамды.
3.  Күшті  қозғыш  үстамсыз  типтегі  балалардың  шартты 
рефлекстері  өте  жылдам  пайда  болғанымен,  тез  жойылады, 
түрақсыз болады. Мінезі үстамсыз, шыдамсыз, көңіл -күйінің 
жетегіндегі  бала.  Сөйлегенде  біресе  жылдам-қаггы,  біресе 
баяу-ақырьш  дауыспен  сылбыр  сөйлейді.
4. Әлсіз типтегі балалардың шартты рефлекстері ұзақ көп 
қайталағаннан  кейін  өте  баяу  туады.  Нервтік  байланысы 
әлсіз,  нашар,  шартты  рефлекстері  тез  тежеледі,  тілі  нашар 
дамыған,  баяу  сөйлейді,  сөз  қоры  аз,  сөйлегенде  дауысы 
ақырын  шығады.  Ондай  балалар  жаңа жағдайға үзақ  бейім- 
деледі. Мінезі жасқаншақтау. Жүмыс істегенде көпшілігі тез 
шаршайды. 
I
Балалардың  жоғары  жүйке  әрекетінің  типтік 
ерекшеліктері  олардың  оқуға  бейімділігінің  бір  көрсеткіші 
болып есептеледі.  Сондықтан мүғалімдер оқу-тәрбие жүмы- 
старын, әр баланың типтік ерекшелігін ескере отырып, үйым- 
дастыруы  қажет.
4. Бала тілініц дамуы

Бала тілінің дамуы дыбыс аппаратыньщ бүлшық еттерінің 
күрделі  шартты  және  шартсыз  қозғалысына  сәйкес  қалып- 
тасады.  Тілдің  дамуы  үшін,  басқа  адамдармен  болатын 
қарым-қатынастың  маңызы  зор.  12-16  жасқа  дейін  адам­
дармен араласпай өскен балалардың адамға лайықты сөйлеу 
қабілеті болмайды. Олар тек жануарлар іспетті жеке сөздерді 
айтып,  біраз  сөздердің  мағынасын  түсінгенімен,  яғни  аздап 
сөйлеп  үйренгенімен,  ол  2-ші  сигналдық  дәрежеде  қалып- 
таспайды.  Бүған  дәлел  -   маймылдар  тәрбиелеген  адамның 
балалары.  Сәби  кезінен  бастап  жануарлардың  тәрбиесінде 
болып, адамдармен қарым-қатынасы кеш басталған балалар- 
дың  нағыз  адамдардай  сөйлеу  қабілеті  болмайды,  оларды 
адам кейпіне келтіріп тәрбиелеу де, сөйлеп үйретуі де қиын 
болады,  кейде  мүлде  мүмкін  болмайды.  Ал  ертерек,

кішкентаи  кезінде таоылған  оалаларды  адам  кеипінде  нашар 
болса да  сөйлетуге  болады.
Жаңа туған  бала дыбыс аппараттарының шартсыз қимыл 
реф лекстеріне  байланысты  мағынасыз  үн  шығара  алады.
2-ші  айдан  бастап  дауы стай  алады,  ересек  адамға  еліктеп 
кейбір  дауысты  дыбыстарды  қайталай  бастайды,  3-ш і  айға 
жеткенде гу-гулейді,  былдырақтап  сөйлегісі келеді.  Гу-гулеу
- мен былдырақтау оның дыбыс аппаратын дамытып, сөйлеуге
дайы ндайды .
5-6  айдан  кейін  еліктеу  арқылы  жеке  дыбыстарды,  сөз 
буындарын  айта  бастайды.  6-7  айда  ересектердің  сөздерін 
кайталауға  тырысады.  Бірақ  бүл  кезде,  әсір есе  жарты  жасқа 
дейін,  балаларда  1-ші  сигнал  ж үйесі  ғана  дамығандықтан, 
сөздің   мағынасы  ж еке  ды бы с  р етін де  қабылданады,  бала 
сөздің  нақты  мағынасьш  түсінбей-ақ  айта  береді.  Ал  жарты 
жастан  аса сөздің  мағьгаасын  түсіну  қабілеті дами  бастайды.
Тілдің  шығуында  дыбысты  есту  қабілетінің  маңызы  зор. 
Есту  қабілеті  ерте  жойылған  балалардың  тілі  шықпайды.
Жақсы еститін баланың 9 айында былдырақтап сөйлегені 
түсінікті  жеке  сөздерге  айналады.  2  жасқа  дейінгі  баланың 
сөйлеуі  оның  ана тіліне  байланысты  емес.  2  жастан  соң ғана 
ана  тіліне  байланысты  артикуляция  байқалады.
1,5  жаста  сө з  бен  заттардың  арасында  байланыс  туады, 
баланың  тілі  қалыптаса  бастайды.  Баланың  ми  қыртысьгада 
дыбыс  орталығы  мен  сөйлеу орталығының  арасында нервтік 
байланы с  п ай да  б о л а   б а стай д ы .  К ей ін н ен   ол  к ү ш ей іп , 
сөздерді  қүрастыру,  2-3  сөздің   басын  қүрау  қабілеттері  пай­
да  болады.  Д ені  cay,  жақсы  дамып  келе  жаткан  баланың  бір 
жасында 6-10,  екі  жасында 25 0 -3 0 0 ,  үш   жаста  1500, төрт жа­
ста  4 0 0 0 ,  бес-алты  жаста  4-5  мыңдай  сөз  қоры  жиналады. 
Баланын  т әр б и есін е,  жоғары  ж үйке  әрек етін ің   типтеріне, 
козу мен теж елудің қасиеттеріне байланысты балалардың сөз 
қ оры н ы ң   м ө л ш е р і  ә р т ү р л і.  С ө з  қоры   б а л а н ы ң   б а с қ а  
адам дарм ен  қаты насы на,  табиғаты на,  яғни  генетикалы қ 
түкым  қуалаған  қасиетіне,  болмысты  білуге  арналған  ынта- 
сына, тәрбиесіне,  өмір сүріп  жатқан  ортасынын  м әдениетіне 
байланысты.  Баланын  алғашқы  сөздер і  онын  көңіл-күйіне 
н е г ізд е л г е н ,  ө м ір   к аж еттіл ігін ен   шыққан  с ө з д е р   б о л са , 
кейіннен  сырткы  ортаны  тануына,  өзінің  өм ір  тәж іри бесін е 
байланысты.
87

Баланың тілінің дамуына  3  пен  4  жастың  арасының  ма-
көбейтуге
түсіндіруге
баланың  тіл  байлығы  молайып,  сөзге  байланысты  нақ-
тылы  сапасы  артады.  Осы  кезде  баланың  сөздерді  дұрыс,
анық  айтуына  көбірек  назар  аудару  қажет,  онымен  көбірек
сөйлесіп,  қателерін жөндеу маңызды.  Бұл мерзім  ата-анасы-
нан  шыдамдылықты  талап  етеді,  өйткені  баланың  мәлімет
алуға ынтасы күшті, сұрақты көп қояды. Бір сұраққа берілген
жауап екінші сұрақты тудырады да ересек адам мезі болады. 
Дегенмен баланы лөпекі 
токтятып тягтя\ляы  рипайч  іттт;™;*.
алғанда
ша сөз қорының дамуы  5-7 жасқа дейін созылады.
балалардь:
туда
рып  жүрген  кезде  сыртқы  ортамен  танысуының  маңызы
үлкен.
балалардың
I  
' ЖШ 
Т П І   * 
І
 
* 5 *  
~  
т
:-
•-
 
т
  І
л
Г
Л
  -
тылы  әсерге  байланысты  сөздері  жақсы  сақталады.  Бүл
баланың
дамиды
Бастауыш  сынып  оқушыларында жазбаша тілді дамыту- 
Да  ауызша  тіл  маңызды  орын  алады.  Баланы  жауап  беруге 
үйретуден  бастап,  оның  “ішінен”  сөйлеу  қабілеті  дамиды.
“V
 
•  
•  
Ш В
баланың
бала
пы  дұрыс  иоилетіп,  оиын  дәл  аитуға  үиретуде  мүғалімнщ, 
тәрбиешінің, орыны ерекше. Сондықтан оқушы тек кітаптағы 
сөздерді  жаттап  айтуды  ғана  машықтамай,  оның  ойлау 
қабілетін,  дарынын  дамыту  керек.  Жастардың  ойы  ішкі  тіл 
байлығына байланысты, сондықтан мүғалім талапшыл болса, 
оқушылардың тілі дүрыс  жаттығып,  жақсы 
дамиды
Баланың жасы ұлғая келе абстрактылы ойлау жақсы дами 
бастайды,  сөйтіп  баланың  сана  сезімінің  артуы  күшейген 
сайын  2-ші  сигнал  жүйесінің  маңызы  арта  түседі,  1-ші  сиг-
нал
Баланы
қабілеті,  санасы  арта  түседі.  Оқу-тәрбие  жүмысын  дүрыс 
үйымдастыру  арқылы  оның  жоғары  жүйке  әрекетін  жақсы
88

дамытуға  болады.  Бұл  кезде  төрбие  жүмысын  мүғалімдер
мен  ата-аналардың  бір-бірімен  келісіп,  жөнге  қойғаны  аса 
маңызды  болады.
5 .  Е с .  Б а л а н ы н   е с ін ің   д а м у ы
Ес,  еске  сақтау  қабілеті  аз  зерттелген  қасиеттердің  бірі. 
Ол  физиологиялық  түрғыдан  қарағанда  3  бөліктен  түрады: 
акпаратты  қабылдау,  оны  сақтау  ж әне  мезгілінде  қайтадан 
жаңғырту,  яғни  еске  тү сір у .  Бүл  үш еуі  еске  сақтауды ң 
3 кезеңі. Олар бір-бірімен тығыз байланысты қызметтер.  Естің 
физиологиялық негізіне келсек, ол өте күрделі қызметтің бірі. 
Сыртқы ортаның мәліметтері адам миына жан-жақтан келеді: 
көру,  eery,  сөз,  тері,  иіс,  д эм   сезімдері  жөне  ішкі  түйсіктер 
арқылы.  Олардың  бөрі  қабылданып,  талданьш,  талқыланып, 
кажетлсі  ғана  еске  сақталады,  керек  кезінде  пайдаланылады.
М әл ім еттер дің   келу  жолы на  байланысты  ақпаратты 
қабылдау  белсен ді  қызметтің  күрделі  түрі.  М өліметтерді 
кабылдап, талдасымен қажетпсін еске сақтау басталады.  Бүл 
кезеңді  ғалымдар  к о н с о л и д а ц и я !   лат. 
консолидация — 
бітелу,  бекіту,  нығайту,  нықтау  )  кезеңі  деп  атайды.  Онсыз 
ақпарат  түрақты  ес  іздер ін е  айналмайды.  Ғалымдардың 
зерттеулерінің  негізінде  мөліметтің  ізі  ми  қыртысында  пай­
да  болып  сақталатыны,  ал  оларды  қабылдап,  консолида- 
циялауға  торлы  қүрылым  мен  мидың  лимбика  жүйесі  қаты- 
сатыны  белплі  болды.  Мөліметтердің  іздерінің  қалыптасуы 
нерв  клеткаларындағы  биохимиялық  ж ән е  биоэлектрлік 
өзгерістерге  негізделеді.  Қазіргі  түсініктер  бойынша  естің 
негізгі  элементі  неирондардың  бір-бірімен  байланысының 
орны  -   синапстар.  Бүған  дөлел  баланың  өсіп  дамуына  қарай 
нерв  клеткаларының денесі  мен  дендриттеріндегі  синапстық 
байланыстардың  көбеюі.  Нейрондар  арасындағы  байланыс 
бала жетілген сайын күрделеніп, көбейіп, дами береді.  Қазіргі 
эл ек тр л ік   ф и з и о л о г и ялық  ө д іс т е р д і  қ о л д а н у   арқылы 
неиронаралық баиланыстар мен контактілерде өте көп түрлер 
болатыны  аныкталып  отыр.  Бүған  қоса  көп  жаттықтырыл- 
ған  неирондарда  РНК-ның  мөлшері  көбейетіндігі  табылды.
Соңғы  к езде  м өл ім еттерді  сақтауға  миды ң  глиялық 
клеткаларының  қатынасы  бар  екені  ашылды.  Америкалық 
ғалым  Р.  Галамбостын  3etyrrevi  бойкіншя  гпиа 
паш.
89

тек  тірек  және  қоректендіру  қызметтерін  атқарып  кана
қоимаи,  неирондарда  мәліметтерді  сақтау  үшш  олардың 
қызметін  жөнге  келтіріп,  бағыттап  отырады.  Сондықтан  да 
глия  клеткалары  көбейіп  және  белоктың  синтезделуін  арт- 
тырып  түрады.  Бүл  жаңалық  мидың  глия  клеткаларының 
қызметі  жайындағы түсінікті  мүлде  өзгертті
Жалпы  алғанда,  сақталған  мәліметті  еске  түсіру,  яғни 
қайта жаңартып  пайдаланудың  физиологиялық  негізі  толық 
зерттелмеген.  Дені  сау  адамнын  миының дамуын  зертгеуде 
пайдаланылатын әдістер әзірше қарапайым. Ауруға шалдық- 
қан адамның іс-әрекетін тек қана шартты рефлекстердің пай­
да  болуына  байланысты  немесе  сау  адамдармен  салыстыру 
арқылы  ғана  анықтайды.  Сондьщтан  алынған  мәліметтерге 
көптеген  себептер  ықпал  етіп,  нақтылы  зерттеу  мүмкіндігі 
болмайды.  Бірақ,  ол  мәліметті сақтау нәтижесіне байланыс­
ты болар деген  болжамдар бар.
Еске  сақтау  қабілетінің  физиологиялық  негізі  туралы 
академик  М.  Н.  Ливанов  пен  оның  шәкірттері  зерттеулерін 
қорыта  келе,  естің дамуы  баланы  оқыту,  үйрету  барысында 
пайда болатын  нейрондардың қозуды  өткізуі  ми  қыртысын- 
дағы  жағдайларды  өзгертуіне  байланысты, -  деген  шешімге 
келді.  Былайша  айтқанда,  ес  функциялық  жүйелердің 
дәрежесінде қалыптасып, ал мәліметтерді таңбалау (кодтау), 
сақтау  синапстық  қүрылымдар  дәрежесінде  өтеді.  Әр 
дәрежеде  жасалған  биохимиялық  зерттеулердің  негізінде 
естің қалыптасуына, оньщ таңбалануьша РНК, немесе белок, 
немесе белокты-углеводты қиыстырулар қатысады деп түжы- 
рымдалып  отыр.  Әсіресе,  мәліметті  сақтауда  олардың  ма- 
ңызы зор.
Еске  сақтау  әдістеріне  қарай,  ес:  механикалық  және  са- 
налы,  ерікті және еріксіз деп бөлінеді.
Мәліметтің  жиналуына  байланысты,  ес  -   жеке  бастың, 
түқым қуалаған қасиеггердің нәтижесі деп те айтуға болады.
Мәліметті сақтау мерзіміне байланысты-қысқа және үзақ 
мерзімдік ес деп бөлінеді  (10-сурет).
Қ ы с қ а   м е р з і м д і к   е с   нерв  импульстерінің 
нейрондар  тізбегі  бойымен  өтіп,  біраз  уақытган  кейін  үзақ
%.*
мерзімдік  еске  аиналады,  яғни  мәлімет сакталып,  нығаяды.
Ү з а қ   м е р з і м д і к   ес  нуклеотидтердесинтезделіп, 
нуклеин қышқылдарында (РНК мен ДНК) программаланады.
90

ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ EC 
V3AK МЕРЗІМЛІ  ЕС 
W
 
▼ ----------- ------------------------------------------------------------------------
нем есе 
ж а ң а   а к п а - 
п а й д а л а н - 
м а й д ы
б ұ зы л у  
р а т п е н   ау ы с- 
б а г а н д а
а р қ ы л ы  
т ы р ғ а н д а  
I
-• 
ұ м ы т у  
үм ьггу
10-сурет .
  Е ске сақтауды ң  2  түрі.
Ал  абстракты лы ,  тү сін ік тем е  ес  тіл дің   дам уы на  не- 
гізделген. 
Л' 
‘ 
\
Бастауыш  сынып  оқушыларында  көрнекті  бейнелі  ес, 
яғни  абстрактылы  оилау дамымаған,  оларда  сөздерді  жаттап 
алуға  байланысты  ес  бірінші  орында  болады.  Баланың  жасы 
үлғая келе, абстрактылы ес, яғни түсініктер мен үғымдардың 
пайда  болуы  орын  алады.
Қысқа  мерзімдік  ес  балада  3-4  айдан  бастап  іске  косы- 
лады.  Баланың  жасы  үлғайған  сайын  еске  сақтау  мерзімі 
артады:  2  жаста  — бірнеше  айға,  4  жаста  — бір  жылдан  аса,
5  жаста —  өмір  бойына  еске  сақтай  алады.
7  жаска дейін  еріксіз еске  сақтау қабілеті,  одан  өрі  қарай 
ерікті  еске  айналады.  Оның  дам уы нда  жыныстық  айыр- 
машылық  баиқалады:  ер  балалардың  есі  10  жастан  бастап 
жақсы  дами  бастайды,  ал  қыз  балаларда  11-14  жастар  ара­
сында  жоғары  болады .  14  жастан  әрі  қарай  еске  сақтау 
қабілеті  ер  балалар  мен  қыз  балаларда  бір дей   д ө р еж ед е 
қалыптасады.
Адамның  есі  20-25  жасқа  дей ін   қалыптасып,  дамиды. 
Оның  дүрыс  дамуы  үшін  жаттықтырудың  маңызы  зор.  Бүл 
осы  м езгіл дегі  естің   дамуы на  байланысты  аса  маңызды 
жағдай:  жаттықтырған  сайын  ес  жақсарады,  қабілеті  артып, 
одан әрі дами  береді!  Мидағы  ес  іздері  немесе э н г р а м м а  
(грек.  Э«-ішкі+г/?<ал<лш-жазба  таңба,  сызық)  пайдаланған
91

сайын  нығайып,  күшейеді.  Сондықтан  неғүрлым  көп  окып, 
естіп  білуге  ынталанған  жастардың еске  сақтау  қабілеті  со- 
ғүрлым жоғары дәрежеде дамиды. Ал еріншектікке салынған 
жастардың  ісіне  лайық,  ақыл-ойының  дамуы  да  нашар 
болады.
Адам баласы жануарлардан өзінің сөйлеуге байланысты 
логикалық  абстрактылы  есімен  ерекшеленеді  деп  айтқан 
болатынбыз.  Естің  мүндай  түрі  жануарларда  болмайды.
Сөйлеуге  байланысты  логикалық  абстрактылы  ес  бас- 
тауыш  сынып  оқушыларында  көлемі  жағынан  үлғай- 
ғанымен  еске  сақтау жылдамдығы төменірек болады.  Еске 
сақтау  жылдамдығы  жеткіншектік  мерзімде  артады.

жүктеу 1.71 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   16




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет