Е. А. Бекетов атындағы Караганды профессоры, медицина гылымдарынын докторы А. Е. Коикабаева


-6  жас  арасында  баланың  сезім  және  қимыл-қозғалыс



жүктеу 1.71 Mb.
Pdf просмотр
бет5/16
Дата03.05.2017
өлшемі1.71 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

4-6  жас  арасында  баланың  сезім  және  қимыл-қозғалыс 
аймақтары  қалыптасады,  ал  байланыс  және  козғалыс  аймак- 
тары ның дамуы  ересек  адамның  80%  шамасында.  Функция- 
лык  жетілуі  төмендеу  болғандықтан  тежелуі  нашар,  қозуы 
тез  жайылады  (иррадиацияланады):  бала  тез  қозады,  әсіресе 
ойнағанда,  жаман  ұйықтайды;  ұйықтап  жатқанда  мазасыз- 
данады  т.б.,  өзінің  көңіл  күйіне  ие  бола  алмайды:  оның  ішкі 
сезімін  көзінен  көруге  болады.  Баланың  ЭЭГ-сында  жиілігі 
8-10  гЦ  ересек  адамның  альфа  ырғағы  байқалады.  Бірақ  бұл 
ырғақ  тұрақты  емес,  арасында  4-7  гЦ  жиіліктегі  биоток 
кездеседі.
7-13  жаста  ми  кыртысының  үшінші  қабатындағы  пира­
мида тәрізді  клеткалары  қалыптаспаған,  байланыс  бөлімінін 
нейрондары  м иелинденіп  болм аған.  Сондықтан  ойлау 
қабілеті,  санасы 
ә л і  
толық жетілмейді.  Ойлау қабілеті  әлі  де 
болса  нақтылы  тітіркендіргішке  байланысты.  Нақтылы  жағ- 
дайда,  нақтылы  затқа  сәйкес  болып  келеді.  Осы  жастардағы 
баланың  сергек  кезіндегі  ЭЭГ-сында  жиілігі  5  гЦ  25  %-дай 
тета  ырғағы  байқалады.  Оның  қозу  мен  тежелуді  жинақтау 
қабілеті  томен  болады,  қозуы  тежелуден  басымырақ  болып, 
оңай  тез  жайылады.  Сондыктан  бұл  м езгіл де  баланың 
белсенді  зейіні  7-8  жаста  15-20  минөт,  8-10  жаста  20-25 
минөттей  ғана.  Бастауыш  сынып  оқушылары  тез  қозады, 
үзіліс кезінде, түрлі ойындардан кейін тез қозьш, үзаққа дейін 
тыныпгтала  алмайды.  Қозу  мен  тежелуі  әлсіз  болғандықтан 
45  минөг бойы сабақта қозғалмай отыру балалар үшін жүйке 
ж үйесінің  көп  қызметін  қажет  етеді.  Сондықтан  сабақ 
уақытында  мезгіл-мезгіп  балалардың  еңбегінің  түрін  ауыс- 
тырып,  тежелуді  болдырмауға  тырысқан  дүрыс.
Ж алпы,  7-13  ж ас  арасы  ми  қыртысы  қ ы зм етінің
бірсыпыра  жоғарылаған  мерзімі.  Бүл  кезде  ол  көңіл-күйін,
кимыл-козғалысын  толық  бақылауына  алады.  Сондықтан
баланың  көзіне  қарап,  көңіл-күйін  білу  киындайды.  Бала-
иың  қимылдары  жылдам,  ақыл-ойы,  ойлау  қабілеттері
болады.  Ойлау  қабілеті  тікелей  сөз  әсеріне  байланысты  да- 
миды.
13-18  жас  арасында  ми  қыртысының  үшінші  қабаты 
толық  қалыптасып  үлгереді.  Дегенмен  байланыс  бөлімінің 
миелинденуі  әлі  аяқталмайды,  қыртыстағы  нейрондардың 
серпімділігі  әлі  де  болса  төмен,  қозу  тежелуден  басымырақ
55

келеді.  Сергек  кезін деп   ЭЭГ-сында  10%-дай  тета  ырғақта- 
ры  болады.  13-16  жас  арасы нда  маңдай  бөлім інің  дамуы 
аяқталып, ЭЭГ-сы ересек адамдардікіндей.  Баланың белсенді 
зейіні  30-40  минөттей.  17-18  жаста  ми  қыртысының  қүры- 
лымды қ  дамуы  аяқталады,  бірақ  қызметінің  дамуы  одан  өрі 
қарай  жалғасады.  Көпш ілік  ғалымдардың  мәліметіне  кара- 
ганда,  ми  кыртысының  қызметінің дамуы  50-60  жаска дейін 
байқалады.
Ш еткІ  жүйке  жүйесі.  Ш  е  т   к  і  ж үйке  жүйесі  ми  мен 
жүлыннан  ш ығып  бүкіл  мүш елерге,  олардың  үлпаларына, 
клеткаларына  тараған  нерв  клеткалары  мен  нерв  талш ықта- 
рынан  түрады.  Ш еткі  жүйке  жүйесі  с о м а т и к а л ы к  
(п&і.сома — дене;  анималдық деп те  атайды)  ж әне  в  е  г е т а- 
т и  в т  і к (ішкі  мүшелерді  нервтендіретін) жүйке жүйелеріне 
бөлінеді. 


& M rfc
С о м а т и к а л ы қ   ж ү й к е   ж ү й е с і  о р г а н и з м н ің   с ы р т қ ы  
мүшелерін  ж әне  сырт  түлғасын  нервтендіреді.  Вегетативтік 
жүйке жүйесі с и м п а т и к а л ы қ  жөне п а р а с и м п а т и -  
к  а  л  ы  қ  жүйке  жүйелерінен  түрады.  Бүл  екеуінің  қызметі 
бір-біріне  қарама-қарсы:  егер  симпатикалы қ  ж үйке  жүйесі 
м үш ен ің   қ ы зм етін   к ү ш ей тсе,  п ар ас и м п ати к ал ы к   ж ү й к е 
ж үй есі  оны ң  қ ы зм е тін ,  к ер ісін ш е,  т ө м е н д е т е д і.  С ө й тіп  
антагонистік  эсер  етуі  арқылы  мүш елердің  қызметін  қалпы- 
на  тез  к^лтіріп,  организм нің  ф ункциялы қ  түрақты лы ғы н  
сақтайды. J
Соматикалық  жүйке  жүйесі  қозғауш ы  ж әне  сезгіш   нерв 
талш ы қтарынан  түрады.  Олар  қаңқа  еттерін  нервтендіреді 
ж әне  бүкіл  организмді  сезгіш   талш ы қтарм ен  қам там асы з 
етеді.  С ом ати кал ы қ  ж үйке  ж ү й есін ің   нерв  ор талы қтары  
ж ү л ы н н ы ң   б а р л ы қ   с е г м е н т т е р ін д е ,  м и д ы ң   б а р л ы қ  
бөлімдерінде орналасқан. Тек аралық мида ғана соматикалық 
нерв жүйесінің орталықтары болмайды. Ж үлынның алдьщғы 
мүйіздерінің  қозғалтқыш   клеткаларының  аксондары  немесе 
ми  нервтерінің  қозғауш ы   ядролары ны ң  клеткалары   оны ң 
қ о зғау ш ы   тал ш ы қ тар ы н   қ ү р ай д ы .  Б ү л ар   о р т а л ы қ   н ерв 
жүйесінен  шығып  қаңқа  еттерін  нервтендіреді.
В е г е т а т и в т ік   ж ү й к е  ж ү й е с і  қ о зға у ш ы   ж ә н е   н е й р о - 
секреторлы қ  нерв  талш ы қтары нан  түрады.  О лар  ж үректің 
етін,  ішкі  мүш елерді  ж әне  қан  тамырларын  нервтендіреді. 
Вегетативтік  жүйке  жүйесінің  орталықтары  ми  бағанасын-
56

8 -су р ет .  В е г е т а т и в т ік  
ж үйке  ж ү й е с ін ің   п ар а- 
сим патикалы қ  (А)  ж әне 
симпатикалық (Б) бөлім- 
дері:
1  — көз,  2  — көз  жасы  безі, 
3 -  тыныс жолдары, 4 — жак 
асты  безі,  5  — тіл  асты  безі, 
6 -  шықшыт безі, 7 -  жүрек, 
8  -   кеңірдек,  9  — өңеш,  қа- 
рын,  10 -  бауыр,  11  -  карын 
асты  безі,  12  — ащы  ішек, 
13  — ток  ішек,  14 — бүйрек, 
15 — қуық,  16 — жатыр.
да,  ж ү лы н н ы ң   кө кірек,  бел  ж ә н е   сегізк ө з  б ө л ім д ер ін д е
орналасады.  Олардың  талш ықтары  ядролардан  ш ыққаннан
кейін  нерв  и м п ульстер ін   ш еткі  вегетати втік   тү й ін д ер д е
орналасқан  шеткі  жүйке  жүйесінің  нейрондарына  өткізеді.
Нерв  импульстерін  қабылдаған  екінші  нейронның  талшық-
тары  жүмысш ы  мүшелерге  жетеді.  Яғни  вегетативтік  жүйке
ж үи есін ен   өтетін   нерв  и м п ульстері  2  бөлім н ен   түрадьк
оіріншісі — орталық жүике жүйесінде  орналасқан  нейроннан
шеткі жүике жүиесінің түиіндеріне дейінгі  п р е г а н г л  и я -
л  ы  қ  бөлім;  екіншісі  —  шеткі  түйіннен  жүмысш ы  мүшеге
дейін  2-нейрон арқылы  нерв  импульстерін өткізетін  п о с т -  
г а н г л и я л ы қ  бөлім.
Вегетативтік жүйке жүйесі  симпатикалық ж әне парасим- 
патикалық  жүйке  жүйелерінен  түрады  (8-сурет).
57

С и м п а т и к а л ы қ  жүйке жүйесі орталық және шеткі 
(перифериялық)  бөлімдерден  тұрады.  Оның  нерв 
орталықтары  жұлынның  І-көкірек  омыртқасымен  ІІІ-бел 
омыртқасының  арасында  орналасқан.  Жұлындағы  нерв 
клеткаларының 
аксондары 
алдыңғы 
түйіндердің 
орталықтары  арқылы  өтіп,  жүлын  нервтерімен  үштасады. 
Олардың преганглиялық талшықтары симпатикалық шекара 
бағанасына  ауысады.  Симпатикалық  жүйке  жүйесінің 
перифериялық  бөлімі  симпатикалық  шекара  бағанасы  мен 
түйіндерінен,  нервтер мен нерв  өрімдерінен түрады.
Симпатикалық  шекара  бағанасы  жүбымен  орналасқан 
түйіндер мен түйін аралық байланыстардан қүрылады. Оның 
түйіндері  симпатикалық  жүйке  жүйесінің  екінші  ней- 
рондарының  жиналған  жері.  Ол  нейрондардың  талшықта- 
рын  постганлиялық талшық деп  атайды.  Олар тегіс  етгерді, 
бездерді  нервтендіреді.
Симпатикалық  шекара  бағанасы  мойын,  көкірек,  бел 
және сегізкөз  бөліктеріне  бөлінеді.
Мойын  бөлігі  3  түйіннен  түрады:  жоғарғы,  ортаңғы
және төменгі. Оның ең ірі жоғарғы түйінінен ми сауытының
ішіне  мидың  қан  тамырлары  мен  көздің  қарашығын
қозғайтын  еттерді  нервтендіретін  күре  тамыр  нерві
кетеді.  Мойын  бөлігінің  түйіндерінің  үшеуінен  де  жүрек
нервтері  тарайды  (жоғарғы,  төменгі,  ортаңғы  жүрек 
нервтері).
Көкірек бөлігі  10-12 түйіннен түрады.  Бүл бөліктің нерв 
талшықтары  көкірек қуысындағы  барлық  мүшелерге  тарай­
ды,  мүнда үлкен және кіші қүрсақ нервтері басталады.  Олар 
диафрагмадан  қүрсақ қуысына өтеді.
Бел  бөлігі  3-5  түйіннен  түрады.  Олардың  нерв  талшық-
тары құрсақ қуысындағы мүшелер мен қан тамырларына та­
райды.
Сегізкөз  бөлігі  4-5  түйіннен  түрады.  Соңғы,  сыңар 
түйінде  оң  және  сол  жақ симпатикалық  шекара  бағаналары 
қосылады.  Бүл  бөліктің  талшықтары  жамбас  қуысының 
мүшелері мен  қан тамырларына тарайды.
Симпатикалық  жүйке  жүйесінің  2-ші  нейрондары  сим- 
патикалық  шекара  бағанасьшан  басқа  қүрсақ  бағанасы  мен 
шажыркай  артериясының  жоғарғы  жағында  түрған  түйін- 
дерде  орналасқан.
58

П а р а с и м п а т и к а л ы қ   б ө л ім н ің   д е  о р т а л ы қ   ж ә н е  
п ери ф ери ялы қ  (ш еткі)  б өліктері  бар.  О ртал ы қ  б өлігін ің  
ядролары  ми  бағанасы  мен  жұлында  орналасқан.  Ми  баға- 
насы нда  4  парасим патикалы к  ядро  бар:  ортаңғы   м идағы  
Я кубович  ядросы   көздің  караш ы ғы н  тары лтаты н  еттерді 
нервтендіреді;  көпірде  орналасқан  жоғарғы  сілекей  шығару 
ядросы  тіл  асты  ж әне  жақ  асты  сілекей  бездері  мен  көз  жа- 
.  сының безін нервтендіреді; сопақш а мида орналасқан төменгі 
сілекей ш ығару ядросы ш ықш ыт сілекей безін нервтендіреді, 
ал  дорсальды  ядро  мойынды,  көкірек  пен  құрсақ  қуыстары- 
нын  мүшелерін  нервтендіреді.  Ж ұлынның  сегізкөз  бөлігінде 
о р н ал асқ ан   я д р о л ар   т о қ   іш ек  пен  ж ам б ас  қ у ы сы н д ағы  
мүшелерді  қамтамасыз  етеді.
Вегетативтік  жүйке  жүйесінің  барлық  бөлімдері  аралық 
м и д а  о р н а л а с қ а н   ж о ғ а р ы   д ә р е ж е л і  в е г е т а т и в т ік   н ер в  
орталығына  бағынады.  М үнда  торлы  қүрылымнан,  мишық- 
тан,  қыртыс  асты  қүрылымдар  мен  үлкен  ми  сыңарларынан 
нерв  импульстері  келеді.
В е ге т а т и в т ік   ж ү й к е  ж ү й есі  т ір л ік к е   м аң ы зд ы   ж үй е 
болғандықтан  ерте  дамиды.  Дегенмен  бала  туғанда  симпа- 
тикалык  ж әне  парасимпатикалы қ  бөлімдерінің  қызметтері 
әлі  теңеспеген  әрі  симпатикалық  жүйке  жүйесі  басымырақ 
болғандықтан  баланың  жүрегінің  соғуы  жиі  болады.  Даму 
барысында  вегетативтік  ж үйке  жүйесіне  ж оғары   дәреж елі 
нерв  о р тал ы қ тар ы н ы ң   ә с е р і  кү ш ей іп ,  іш кі  м ү ш ел ер д ің  
қызметі  дүрыс  реттеледі.
Ж үйке жүйесіндегі козу мен тежелу. О рталы к тежелу. 
Ж алпы алғанда, жүйке жүйесінің қызметі  екі нерв қызметіне
—  нейрондағы   қозу  м ен  теж ел у ге  н егізделген .  Қ озу  мен 
тежелу екеуі де нейрондардың белсенді  қызмет қабілеті.  Тек 
қозу  кезінде  ғана  нейрондардың  қызметі  пайда  болады,  ал 
бүрын  ж асап  ж атқан  қы зм еті  күш ейеді.  Т еж елу  кезінде, 
керісінше,  нейронның  қозуы  төмендеп,  сосын  мүлде  тоқтап 
қалады  да,  онын  қызметі  өшеді.  Қозу  мен  тежелудің  пайда 
болуы нейрондарда жүріп жататын зат алмасуының өзгеруіне 
байланы сты .  Е кеуінде  де  энергия  ж үм салы п,  нейронны ң 
биоэлектрлік  қасиеттері  өзгереді.  Қ азіргі  кезде  қозу  мен 
тежелудің  барлық  жағы  жақсы  зерттелген.  Дегенмен  бала- 
лардың  жүйке  ж үйесінің  ерекш еліктерін  түсіну  үшін  қозу 
мен  теж ел у д ің   п ай да  болуы н а  бай лан ы сты   орган и зм н ің
59

қы зм еті  бастал ы п   н е м е с е   к ү ш ей іп   ж ә н е   н аш арл ап ,  не 
тоқталатынын  білсек  жеткілікті.
1862  ж.  И.  М.  С еч ен ов   орталы қ  ж ү й к е  ж ү й е с ін д е г і 
теж ел уді  зерттей  келе,  оны ң  2  түрлі  болаты ны н  тапқан: 
пресинапстық  ж ән е  постсинапстык  тежелу.
Пресинапстық теж елудің негізі XIX ғасырдың 70-80 жыл- 
дары ашылды.  Сондықтан оның механизмі әлі д е зерттелуде. 
Қ озу   им пульстерін  өтк ізетін   аксонны ң  тармағы на  баска 
нейронны ң  аксоны ны ң  арнайы  теж егіш   синапсты к  үшы 
келеді  де,  нерв  импульстерін  ж ібермейтін  медиатор  бөледі.
Постсинапстык теж елу орталық жүйке жүйесінДе арнайы 
т еж егіш   н ей р о н д а р д ы ң   б о л у ы н а   бай л ан ы сты .  Т е ж ег іш  
нейрондардың  синапстық  үшындағы  теж еуш і  медиатордьщ 
ә с е р ін е   байланы сты   п остси н ап сты қ   м ем б р а н а д а   әр ек ет  
потенциалының  пайда  болуына  кедергі  жасалады  да, теж елу 
туады.  Э рбір нерв клеткаларында көптеген  қоздырушы ж ән е 
теж еуш і  синапстар  болады.  Олардың  бір-бірім ен  байланы- 
сынан  нейронда  не  қозу,  не  теж елу  байқалады.
Б үларға  қ оса,  т еж ел гіш   қүры лы мны ң  бол у ы н   талап 
етпейтін  нейрондарды ң  ерекш е  теж елуі  д е  болады.  Ондай 
теж ел у  қозды руш ы   синапсқа  өте  көп  нерв  импулсьтары  
келгенде туады.  М үндай  импульстер  организмге  шектен ты с 
тітіркендіргіштер  эсер   еткенде  байқалады.
4. Рефлекс және оныц түрлері
Ж ү й к е  ж ү й е с ін ің   қ ы з м е т ін ің   н е г із і  —  р е ф л е к с . 
Р е ф л е к с  — сыртқы  ортаның тітіркендіргіш терінің әсер ін е 
жүйке  ж үйесінің  қатысуымен  организмнің  берген  жауабы. 
Рефлекстің  пайда  болуы на  қажетті  уақытты  р е ф л е к с  
у   а  қ  ы  т  ы  нем есе  рефлекстің  л а т е н т т і  
к е з е ң і  
деп  атайды.  Ж үйке  ж үйесінің  рефлекстік  қызметіне  байла­
нысты  организм  сыртқы  ж ән е  ішкі  ортанъщ  әсерл ерін е  тез 
ж ауап  б е р е д і.  Барлық  р еф л ек стер   д е н е н ің   б ір   ж е р ін е   — 
р еф л ек с  айм ағы на  —  т іт ір к ен д ір гіш   э с е р   ет к е н д е   п ай да 
болады.  Рефлекс  аймағында тітіркендіргіш тің  әсер ін   сезетін 
сезгіш   рецепторлар орналасады.  Рефлекстің болмысына бай­
ланысты  рефлекстер  қорғаныс,  ас  қорыту,  тамақтану,  зәр
шығару, жыныс, тыныс, жүрек-қан тамырлар рефлекстері т.б. 
болып  бөлінеді.
60

Қозудың  орталық  жүйке  жүйесі  арқылы  өтетін  жолына 
байланысты  жұлын,  қыртыс,  мишық,  сопақша  ми,  таламус- 
тык,  гипоталамустық  рефлекстер  болып  бөлінеді.
И.  П.  Павлов  барлық  рефлекстерді  ш  а  р  т  т  ы  ж әне 
ш  а р т с  ы  з  рефлекстер деп  бөлген.
Рефлекторлы   доға,  оның  бөлімдері. 
Рефлекс  кезінде 
қозудың  ж үретін  жолын  р е ф л е к т о р л ы   д о ғ а  
деп   атайды .  Қ аты саты н  н ей р о н д а р д ы ң   сан ы н а  қарай
•  рефлекторлы  доға  кос  нейронды,  үш  нейронды  ж ән е  көп 
нейронды   болы п  б ө л ін е д і.  Реф лекторлы   д о ғ а   б ір н еш е 
бөлімнен  түрады:
1) сезгіш  бөлім.  М үнда  орналасқан  сезгіш  рецепторлар 
тітіркендіргіштің  әсерін  қабылдауынан  қозу  пайда  болады;
2) афференттік  жол  рецепторларда  пайда  болған  қозуды 
орталық  жүйке  жүйесіне  тасиды;
3 )ж ү й к е  орталығы.  Орталық  ж үйке  ж ү й есін д е  орна- 
ласқан,  белгілі  бір  кызмет  атқаруға  бейімделген  нейрондар 
тобы  орталықка  келген  қ озуды   талдап  орталық  ж үйке 
жүйесінің  жауабын  тудырады;
4) эф ф еренттік  жол  орталық  ж үйке  ж ү й есін д е  пайда 
болған  ж ауап  к озуды   эф ф ек тор ға  (ж үм ы сш ы   м ү ш еге) 
әкеледі.
5) эф ф ектор  орталы қтан  келген  қ о зу ға   байланы сты  
қызмет  атқарады;
6) эф ф екторды ң  рецепторлы қ  қүрылымы.  Ж үмысшы 
мүше  қызмет  атқарғанда  ол  мүш енің  биохимиялық  ж әне 
электрлік өзгерістері пайда болады. Осы өзгерістерді мүшеде 
орналасқан  сезгіш  рецепторлар  қабылдап,  мүшенің  жағдай- 
ына  байланысты  оларда  козу  пайда  болады;
7) эф ф ек т о р д ы ң   эф ф ер ен т т ік   ж олы .  Э ф ф ек т о р д ы ң  
рецепторында пайда болған қозуды сол мүшенің афференттік 
нерв  талшығы  қайтадан  орталық  ж үйке  ж ү й есін е,  оның 
жүйке  орталығына  ж еткізеді.  М үндағы  жүйке  орталығы 
келген козуды талдап, жүмысшы мүшенің қызметін тоқтатып 
немесе  кажеттігіне  қарай  жалғастыратын  жауап  қозу  пайда 
болады.
Рефлекс  пайда  болу  үшін  рефлекторлы  доғаның  барлық 
бөлімдері  қызмет атқаруы тиіс, яғни  рефлекторлы доға бүтін 
болуы  керек.  Егер  оның  бөлімдерінің  бірі  кызмет  атқармаса, 
рефлекс пайда болмайды.  Рефлекторлы доғаның қозу жүретін
61

жолдарын  екіге  белуге  болады:  тура  және  кері  байланыс 
жолдары. Рефлекторлы доғадағы сезім мүшесінде, яғни оның 
қабылдаушы  аймағында  пайда  болған  қозу  орталық  жүйке 
жүйесіне барып,  одан жауап  қозу жұмысшы  мүшеге келетін 
жолды  рефлекторлы  доғаның  т у р а  
б а й л а н ы с  
ж  о  л  ы  дейді.  Ал  жүмысшы  мүшенің  сезгіш  рецепторла- 
рында  пайда  болған  қозудың  қайтадан  орталык  жүйке 
жүйесіне  баратын  жолын  к е р і   б а й л а н ы с   ж о л ы  
деп  атайды.  Рефлекторлы  доғаның тура  байланысы  арқылы 
орталық жүйке жүйесі эффектордың қызметін баскарады, ал 
кері  байланыс  арқылы  эффектордың  жағдайы  туралы 
мәлімет  алып  түрады.  Рефлекторлы  доғада  бір  нейроннан 
екінші  нейронға  қозу  синапс  арқылы  ауысады.  Орталық 
жүйке жүйесінде сннапстар өте  көп.
Орталық  жүйке  жүйесіндегі  синапстар  арқылы  козудың 
жүруі  ерекше  болады:
-   орталық жүйке жүйесінде қозу бір б а ғь т а  гана жүреді:
пресинапстық  бөлімнен  тек  қана  постсинапстык  бөлімге
қарай.  Себебі  пресинапстық  бөлімнің  мембранасы  медиа-
тордың  әсерін  қабылдамайды,  сезбейді.  Оны  тек  қана 
постсинапстық мембрана сезеді де,  қозу тудырады;
-   қозудың  ыргагы  мен  күші  өзгереді  (трансформа- 
цияланады).  Себебі  пресинапстық  бөлімге  келген  қозудың 
ыргағы  постсинапстагы  пайда  болган  қозудың  ыргагынан 
өзгеше  және  оның  күші  мен  үзақтығы  да  басқаша.  Ал 
клеткалық мембранада қозудың ыргагы үшінші түрлі болады;
-   медиатор  синапс  аралыгына  бірінен  сон  бірі  қүйыл-
ғандықтан  оның  концентрациясы  көбейіп,  постсинапстық
мембрананың бір ғана қозуьш тудырады, яғни синапста қозу 
жинақталады;
-   синапстан қозу сәл кешігіп өтеді,  себебі  медиатор си­
напс  аралыгында  диффузды  жайылып,  постсинапстық 
мембранага эсер еткенше 0,5  секундтай уакыт қажег;
-   синапста  қозу  әрекет  соңынан  да  туады.  Себебі  си- 
напсқа  әрекет  потенциалының  келуі  тоқталганымен 
клеткалық мембранада  ол  жинақталып  қозуды  күшейтеді;
-   синапс  арқылы  қозу  қайта-қайта,  бірінен  соң  бірі 
өткенде,  медиатор азайып қалады да шаршау пайда болады.
Орталық  жүйке  жүйесіндегі  нерв  орталықтарыныц 
қызметтері. 
Орталық  жүйке  жүйесі  синапстар  арқылы  бір-
62

бірімен  байланысқан нерв клеткаларының жинағынан қүрал- 
ған.  Д егенм ен  мұндай  нейрондар  жинағынан  белгілі  бір 
мүшелердің қызметін реттеуге бейімделген нейрондар тобын 
байқауға  болады.  Ондай  нейрондар  тобын  ж  ү  й  к  е  (нерв) 
о р т а л ы қ т а р ы   деп  атайды,  яғни  белгілі  бір  қызметті 
б ір іг іп   о р ы н д а у ға   қаты саты н  н ей р о н д а р   то б ы н   нерв 
орталықтары дейді. Жүйке орталықтары -  функциялық үғым. 
Әрбір  нерв  орталығында  белгілі  бір  қызметті  орындауға 
•катысатын  н егізгі  н ей р он дар ға  қоса,  сол ар ға  көм екш і 
болатын  нейрондар  да  бар.  Сонымен  қатар,  ми  сыңарлары- 
ның  қыртысында  негізгі  нейрондардың  қызметін  бақылай- 
тын, реттейтін әрбір жүйке орталықтарының өкілдері болады. 
Олар  жүйке  орталығындағы  негізгі  нейрондардың  қызметін 
казіргі,  яғни  тітіркендіргіш  эсер  етіп  түрған  мезгілдегі  жағ- 
дайға  байланыстырып,  қисынын  келтіреді.  Дегенмен  жүйке 
орталықтары  туралы  әңгіме  болғанда  сол  орталықтардағы 
негізгі  нейрондар  тобының  кызметі  жайында  сөз  болады. 
М ы салы,  ты ны с  орталы ғы н  ай тқ ан да  соп ақ ш а  м и да 
орналасқан  тыныс  алуды  реттейтін  негізгі  нейрондар  тобы 
жайында  әңгімеленеді.  Бірақ  негізінде  тыныс  алу  сопақша 
мидың  катысуымен  ғана  ем ес,  вароли  көпіріндегі  пнев-
жүлынның
реттеитін
қатысуымен  іске  асады.
Жүйке  орталықтарының  бірнеш е  қасиеттері  бар:  олар 
өзінің  қызметін  жағдайға  байланысты  өзгерте  алады.  Қажет 
болғанда ол өзінің бүрынғы қызметін өзгертіп, жаңа қызметті 
атқаруға  бейімделеді.  М үндай  бейім делу  ми  қыртысының 
компенсаторлы қ  (е с е с ін   қайы ру)  т ет ігін е  байланы сты . 
Мүнымен  қатар,  орталық  жүйке  ж үйесінің  синапстарына 
сәйкес  жүйке  орталықтарында  қозу  тек  бір  ырғақта  ғана 
козғалады,  қозу  тежеледі,  нерв  импульстері  сублимацияла- 
нады  (лат. 
сублимация  —  кері  ажырату),  олардың  қозғалу 
жылдамдығы  төмендеп,  ырғағы  өзгереді  ж ән е  эсер   іздері 
байқалады,  нерв  орталығы  шаршайды,  мүшелердің  қызметі 
үйлесімді  етіледі.
Орталык  жүйке  жүйесіндегі  организмнің  қызметінің 
үйлестірілуі  (к оор ди н ац и ял ан уы ). 
Адам  организміндегі
әрекеттер
%
*
ортал ықтар ы н ың
63

ондағы  нейрондардың қызмет қабілетінің жағдайына байла­
нысты.  Барлық  мүшелер  мен  мүшелер  жүйелерінің 
қызметтері  организмде  бір-бірімен  үйлестіріліп  отырады, 
үйлесімді  орындалып  өзара  кедергі  жасамайды.  Былайша 
айтқанда, организм ішкі және сыртқы орталардың әсерлеріне 
біртұтас  қүрылым  ретінде  жауап  береді.  Көптеген 
мүшелердің қызметтерін біріктіріп, байланыстырып, сыртқы 
ортаның  әсерлеріне  бейімделуін  орталық  жүйке  жүйесінде 
организмнің қызметін ү й л е с т і р у  немесе координациялауы 
(лат.  координация  -   үйлесімділік,  келісімділік)  дейді.  Орта- 
лық жүйке жүйесінің рефлекторлы реакцияларды  үйлестіруі 
қозу мен  тежелудің бір-бірімен  байланысына және олардың 
қасиеттеріне  негізделген  иррадиация,  индукция,  доминанта,
концентрациялау  және  конвергенцияның  қатысуымен  іске 
асады. 

s.
Орталық жүйке жүйесіндегі бір нерв орталығында пайда 
болған  қозу  мен  тежелудің  көрші  орталықтарына  жайылу- 
ын,  таралуын и р р а д и а ц и я л а н у   (лат.  иррадиация —
 
тарану,  жайылу)  дейді.  Қозу  мен  тежелудің  жайылуы  нерв 
талшықтарының  миелин  қабығынын  қалыцдығына  тәуелді. 
Жаңа  туған  нәрестенің  нерв  талшықтарының  миелині  өте 
жүка,  кейбір  нерв  талшықтарында  мүлде  болмайды. 
Сондықтан оларда қозу мен тежелу өте тез және оңай тарай- 
ды.  Сонымен  бірге,  баланың  рефлекторлы  реакциясын 
реттеуге  ми  қыртысынан  гөрі  қыртысасты  қүрылымдар 
көбірек  қатысады  және  балалардың  нерв  ұлпаларының 
қозғыштығы  ересек  адамға  қарағанда  күштірек  әрі  нерв 
орталығының  миелинденуі  5-10  жасқа  дейін  созылады. 
Нервтегі  қозу  мен  тежелудің  таралуы  тітіркендіргіштің 
күшіне  де  байланысты.  Неғүрлым  тітіркендіргіш  үзақ  эсер 
етсе және неғүрлым  күшті  болса,  соғүрлым  олардың жүйке 
орталықтарында жайылуы көбірек. Қозу мен тежелудің жай­
ылуы  кішкентай  балаларда  күштірек.  Мысалы,  қызық 
ойыншық көргенде баланың ауызы ашылып калады, қуанып
секіре  бастайдьі,  мәз  болып  күледі,  яғни  бірнеше  орталық- 
тардың қызметі  пайда болады.
Нерв  орталықтарында  қозу  тежелуге  және,  керісінше, 
тежелу  қозуға жылдам  ауысады.  Сонымен  қатар,  бір  жүйке 
орталығының  қозуына  байланысты  екінші  бір  жүйке 
орталығының  қозуы  тежеледі  және  керісінше,  бір  жүйке

жүктеу 1.71 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет