Е. А. Бекетов атындағы Караганды профессоры, медицина гылымдарынын докторы А. Е. Коикабаева


Н ервтер  мен  нерв  талш ы ктары



жүктеу 1.71 Mb.
Pdf просмотр
бет4/16
Дата03.05.2017
өлшемі1.71 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

Н ервтер  мен  нерв  талш ы ктары .  Сырты  қабықпен  кап- 
талған  нерв  клеткасы н ы ң   өсін ділерін   нерв  т а л ш ы к ­
т а р ы   д еп   атай ды .  Н ерв  тал ш ы қ тар ы   2  тү р л і  болады :
М иелинді
талш ы ғы нын
ал миелинсіз талш ы кты ң
ты н   т е к   қ а н а   э н д о т е л и й   қ а б ы ^ ы   қ о р ш а ғ а н ,  м и е л и н і
болмаиды.
41

Егер нерв талш ы ғы н ы ң м иелині болм аса, оны ң бойы м ен 
қ о з у   ү з д ік с із   ж ү р е д і.  Б ір   ж е р д е   п а й д а   б о л ғ а н   ә р е к е т  
потенциалы   көрш і  ж ердің  әр ек ет  потенциалы н  туды рады . 
Ә р е к е т   п о т е н ц и а л ы н ы ң   п а й д а   б о л у ы   к л е т к а л ы қ   м е м - 
б р ан ан ы ң   б о й ы н д а  н атри й   м ен  калий  и о н д ар ы н ы ң   м өл- 
ш е р ін ің   ө з г е р у ін е   б а й л а н ы с т ы   п а й д а   б о л а д ы .  Б ір а қ  
клеткалы қ м ем брананы ң бойы м ен еш теңе қозғалм айды .  Тек 
қана оны ң бір ж ерінен екінш і ж еріндегі иондарды ң кезекпе- 
кезек өзгеруінен болады .  С онда нерв талш ы ғы н ы ң  бойы м ен 
ә р е к е т   п о т е н ц и а л ы   ғ а н а   т а р а й д ы .  Ә р е к е т   п о т е н ц и а л ы , 
нерв  им пульстері,  қозу  толқы ны   деген  сөздердің  м ағы на- 
сы  бірдей.  М ы салы ,  нерв  тал ш ы ғы н ы ң   б ел гіл і  бір  ж ері- 
нен  1  секун дта  100  ө рекет  потенциалы ,  нем есе  100  нерв 
и м п у л ь с т е р і,  н е м е с е   100  қ о з у   т о л қ ы н ы   ө т т і  д е у г е  
болады .  .  . і  ‘ 
і  - 
^
М и е л и н д і  н ер в   т а л ш ы ғ ы   а р қ ы л ы   н ер в   и м п у л ь с т е р і 
ү з д ік с із   ө т е   а л м а й д ы .  М ү н д а й   ж а ғ д а й д а   б ір   Р а н в ь е  
белдеуінен  екінш і  белдеуге  нерв  импульстері  секіріп  өтіп, 
қозуды ң  қозғалысы  ж ылдамданады.  Н ерв  талш ы ғы   арқылы 
қ о з у д ы ң   ө т у і  т а л ш ы қ т ы ң   д и а м е т р ін е   д е  б а й л а н ы с т ы : 
д и а м е т р і  ж у а н д а ғ а н   с а й ы н   қ о з у д ы ң   ө т у   ж ы л д а м д ы ғ ы  
тездейді.  Нерв талш ы қтары н  оларды ң диам етріне  байланы с­
ты  3  топқа  бөледі:  А,  В,  С   талш ы қтары .  А   талш ы қтары ны ң 
даам етрі  22  мк, оларда миелин қабы ғы  болады.  Бүл талш ы қ- 
тар  арқы лы   қозуды ң  өту  ж ы лдам ды ғы   секун ды н а  120  м. 
В тобы ны ң нерв талш ы қтары ны ң да миелин қабы ғы  болады. 
Олардыц диаметрі  3  мк-ға дейін, қозуды өткізу ж ы лдамды ғы  
секунды на  5  м.  С   тобы ны ң  талш ы қтары ны ң  диам етрі  өте 
жіңішке:  Ім к-ға  дейін.  О лардыц  миелин  қабы ғы   болмайды, 
қозуды   өткізу  ж ы лдам ды ғы   секун д ы н а  2  м.  Б ал ал ар д ы ң  
денесінде С  тобыныц талш ықтары көбірек болады. Бірақ бала 
өскен  сайы н  нерв  талш ы қтары   ж уан дап ,  о р тал ы қ   ж үй ке
жүйесінде де,  шеткі  жүйке ж үйесінде де  қозуды  өткізу жыл- 
дамдығы  артады.
Н ерв  талш ы қтары   организмде  топтасы п  дән екер  үлпа- 
д ан   т ү р а т ы н   қ а б ы қ п е н   қ а п т а л ы п   н е р в т е р г е   а й н а л а д ы . 
Бір  нервтіц  қү р ам ы н д а  қозуды   о р тал ы қ  ж үй ке  ж ү й есін е 
өткізетін  ж әне  орталықтан  жүмысш ы  мүш еге  әкелетін  тал- 
ш ы қтар   болад ы .  Қ о зуд ы   о р т а л ы қ қ а   ө т к ізе т ін   н ер в тер д і 
о р т а л ы қ қ а   т е п к і ш   немесе а  ф ф е р е н т т і к   нервтер
42

деп  атай д ы ,  ал  қо зу д ы   о р т а л ы қ т а н   ж үм ы сш ы   м үш еге 
таситын  нервтерді  о р т а л ы қ т а н  
т е п к і ш   немесе 
э ф ф е р е н т т і к   нерв  дейді.  Ж үйкенің  көпшілігі  аралас 
нервтерден  түрады .  О ны ң  қүрам ы нда  аф ф еренттік  ж әне 
эфференттік  нервтер  болады.
3.  Шеткі және орталы к жүйке жүйелерінің  күрмлысы,
қызметі және дамуы
 Ж ү й к е  ж үйесінің  м а ң ы зы .  Адамның  жүйке  жүйесінің 
маңызын  оның  қызметіне  қарай  былай  анықтауға  болады :
—  мүш елерді  бір-бірімен  байланы сты ры п,  организмнің 
бір  түтастығын  іске  асырады;
—  денедегі барлық мүшелердің 
ж әне  мүш елер  ж үйелерінің  қыз-
меттерін  реттеиді;
—  организмді  сыртқы  ортамен 
байл аныстырад ы ;
—  сы ртқы   ортаны ң  өзгерм елі
ж ағдаил ары на  организмді  оеиім-
дейді;
—  денедегі  барлық  клеткалар-
ды ң ,  ү л п а л а р д ь щ ,  м ү ш ел ер д ің , 
бүкіл  организмнің  тірлігін  қамта- 
масыз  етеді.
Ж ү й к е  ж үйесінің  к ұ р ы л ы с ы . 
А дамны ң  ж үйке  ж үйесі  орталы қ 
және  шеткі  немесе  перифериялық 
(лат.периф ерикус  — шеттік)  жүйке 
жүйесі  больга  бөлінеді  (4-сурет). 
О р т а л ы қ   ж ү й к е   ж ү й е с і  ми
мен  жұльшнан  тұрады
ү  л  ы  н
а  е з е г ін д е   о р н а л а с қ а н ,
ұзы нды ғы   (ересек 
м етрге  ж у 
Ж ұ л ы н н ы ң
д ам д а  ж арты
м ағы   37-38  г.
н
ғ а р ғ ы   ж а ғы   со - 
ал ғасад ы   д а  тө- 
қ тан ы п   I  ж ен е 
II бел^ш ы ртка түсында бітеді. Жү- 
л ы н   а р а с ы  
к о с ы л ы п  
к етк ен
пақш а  ми 
м енгі
ы  ша
3
4-сурет.  Жүйке 
жүйесінің жалпы 
көрінісі:
1  — ми, 2 — жүлын,
— шеткі жүйке жүйесі
43

9
5-сурет.  Жүлын:
1,4 —
 алдыңғы және артқы түбірлер; 2 -  жұлын нерві; 3 -  төмпешік;  5,9 -  
алдыңғы және артқы жылғалар; 6 —
 жұлын өзегі; 7 —
 ақ зат; 8 —
 сұр зат
симметриялы оң және сол жақ екі жарты  бөлімдерден түра- 
ды.  (5-сурет). 
f
Адамның  жұлыны  31-33  сегменттен  (лат.  сегментум  —
бөлік,  кесінді)  тұрады;  8  мойын,  12  кеуде,  5  бел,  5  сегізкөз
және  1-3  құйымшақ  бөлімдері.  Әрбір  бөлімнен  қос-қостан
шыққан  нерв  түйіндері  екі  жүлын  нервтеріне  айналады
(орталыққа  тебетін  немесе  сезгіш  және  орталықтан  тебетін
немесе қозғаушы нервтер). Жүлын омыртқа жотасынан қыс-
қалау  болғандықтан  аталған  бөлімдер  омыртқаның  аттары-
на сәйкес келмейді.  Жүлын нервтері жүлын өзегінен шығып
(І-жүптан басқасы) дененің терісін, аяқ-қолдарын, дене түлга-
сының  еттерін  нервпен  қамтамасыз  етеді.  Әрбір  бөлім 
дененің өзіне тән жерлерін  нервтендіреді.
Жүлын  10  жасқа  келгенде  екі  есе  үзарады.  Оның  өсуі 
алғашқы жылы өте  күшті болады да, 2-3  жасқа келген бала- 
ның жүлыны  14 г болады (жаңа туган нәрестеде не бары 2,8
жасқа келгенде жүлынның дамуы аяқталуга жа- 
қын  деуге  болады.  Дегенмен  оның  толық  жетілуі  20  жасқа 
жуықтағанда аяқталады. Осы мерзімде жүлын 8 есе көбейеді.
Жүлын  жүйке  жүйесінің  маңызды  бөлімдерінің  бірі. 
Түрлі  нерв  әрекеттерінің  бағытталуы  мен  реттелуі  жүлын 
арқылы  іеке  асады.  Себебі  жүлын  өткізгіштік  қызмет  атқа- 
рады  да,  оның  бойымен  дененің  барлық  жерінен  мига  нерв
44

им пульстері  тасы лад ы ,  ал  мидан  бүкіл  д ен ен ің   еттерін 
қозғайты н  нерв  им пульстері  м үш елерге  бары п,  оларды ң 
қызметін реттейді.  Бүларға қоса, жүлында адамның қарапай- 
ым  рефлекстерінің  орталықтары  орналасқан  (айталық,  тізе 
рефлексі).  Адам  өмірі  үшін  маңызды  зәр  ш ығару,  жыныс 
м үш есінің  әрекциясы ,  эякуляция  (ш әуһет  ш ы ғару)  т.с.с. 
рефлекстер  жүлынның  қатысуымен  орындалады.
Дененің  қаңқасының  бүлш ық  еттерінің  тонусын  сақтай- 
'ты н  организм  үшін  аса  маңызды  рефлекстер  де  осы  жүлын- 
дағы  орталы қтарды ң  қаты суы на  байланысты.  Ж үлы нның 
қ о зғау ш ы   о р т а л ы қ т а р ы н а н   ү н ем і  к е л іп   т ү р а т ы н   н ер в 
импульстеріне байланысты адам кеңістікте белгілі орын алып 
қозғала  алады.
Ішкі  мүшелердің  вегетативтік  рефлекстері  де  жүлын  ар- 
қылы  орындалады  (жүрек-кан  тамырлары,  ас  қорыту,  зәр 
шығару  т.б.  рефлекстер).
Адамнын  м  и  ы  орталық  жүйке  жүйесінің  ең  негізгі  ма-
Ц
ңызды  бөлігі.  Одан  12  жүп  нервтер  шығып,  миды  көптеген
ішкі  м үш елерм ен,  оеттің,  м оиы нны ң  еттерім ен ,  тілм ен, 
көзбен  байланы сты рады   ж әне  сезім  мүш елерінен  келетін 
мәліметтерді  жеткізеді.  Бүларға  I  иіс,  II  көру,  III  көз  қимыл- 
датқыш,  IV  шыгыршық,  V  үшкіл,  VI  бүру,  VII  бет,  VIII  дые 
быс,  IX тіл-жүтқыншақ,  X  кезеген,  XI  қосымша,  XII  тіластьр 
нервтері  жатады.
Адамның  миы  ми  сауытында  орналасқан.  Ми  сопақша 
ми,  көпір,  мишық,  ортаңғы  ми,  аралық  ми  және  екі  ми  сы- 
ңарларынан  түрады  (6-сурет).
Ж аңа  туған  сәбидін  миының  салмағы  орта  есеппен  360- 
390  г.  Ж аңа  туған  ер  баланың  миының  салмағы  қыздардың 
миынан  салмактылау  болады.  Алғаш қы  жылы  мидың  сал- 
мағы  екі  есе,  3  ж аста  үш  есе  үлғаяды .  Бастауы ш   сынып 
окушыларының  миыньщ  салмағы  1250-1300  г,  ересек  адам- 
да  1400-1450  г.  Алғашқы  6-7  жылдың  ішінде  баланың  миы- 
ны ң  салм ағы   ересек  адам ны ң  м иы ны ң  салм ағы н ы ң   4/5 
бөлігіндей  болады.  М идың  толық  жетілуі  17-20  жаста  бай- 
қалады .  А дам ны ң  ақы л-ойы   оны ң  м иы ны ң  салм ағы м ен  
тікелей  байланысты  емес.  Дегенмен,  мидың  физиологиялық 
калыпты  қызмет  атқару  қабілеті  оның  салмағы  900  грамнан 
төмендегенде  ж әне  2100  грамнан  асқанда  бүзылады.
С о п а к ш а  ми — жүлынның үстіңгі жағында орналасқан.
LG'v-'
JUM
45

6-сурет.
  Мидың  бөлімдері:
1 -сопақша ми,  2-вароли  көпірі,  3-ортаңғы  ми,  4-төрт төмпешік,
5-аралық  ми,  6-гипофиз,  7-ми  қыртысы,  8-  мишык.
О ны ң  үзы нды ғы   2,5-3  см,  салмағы  7  г.  Ол  екі  түрлі  қызмет 
атқарады :  реф лекторлы қ  ж ән е  өтайзі іш тік.  С опақш а  мида 
тьш ыс, қан айналыс, copy, ш айнау, ж үтыну, ж өтелу, түш кіру, 
сілекей  ш ығару,  қарын  ж әне  кары насты   бездерінің сөлдерін 
ш ы ғараты н  нерв  орталы қтары   ж әне  ІХ-ХІІ  ми  нервтерінің 
ядролары   орналасқан. 
-
В а р о л и   к ө п і р і  — соп ақш ам и д ы ң үстін д еорн аласқан . 
О ны ң үзы нды ғы   2,5  см.  Ол  үстіңгі  ж ағы нда ортаңғы   мимен, 
бүйір  ж ақтары нда  м иш ы қпен  ш ектеседі.  С опақш а  ми  мен 
вароли  көпірін  арткы  ми  деп  те  атайды.  М үны ң  қызметі  де 
с о п а қ ш а   м и   т ә р із д і:  р е ф л е к т о р л ы қ   ж ә н е   ө т к із г іш т ік  
қы зметтерін  атқарады.  Көпірден  V,  VI  ми  нервтері  ш ы ғады 
ж ә н е   кө п ір   м ен  с о п а қ ш а   м и д ы ң   ар асы н ан   V II,  V III  ми 
нервтері  ш ығады.  Ж аңа  туған  нәрестенің  сопақш а  миы  мен 
көпірінің ж алпы  салмағы  8  г.  7  ж асқа келгенде артқы  мндьщ  
дам уы   аяқталуға  ж ақындайды.
С опақш а  мидың арт ж ағы нда м  и  ш  ы  қ орналасқан.  М и­
ш ы к  3  бөлім нен  түрады :  м иш ы қты ң  қүрты   деп  аталаты н 
ортаңғы  бөлім ж әне миш ы қтьщ  екі жарты ш арлары.  М иш ық- 
ты ң   ж арты   ш арлары ны ң  үстіңгі  сы ртқы   қабаты   сүр  затты 
миш ы қты ң  қыртысынан  түрады,  оның  қалыңды ғы   1-2,5  мм.
М и ш ы қ т ы ң   қ ы р т ы с ы   3  қ а б а т   б о л ы п   о р н а л а с қ а н   н е й -
46

р о н д ар д ан   (н е р в   к л е т к а л а р ы н а н )  қ ү р а л ғ а н :  І-с ы р т қ ы , 
молекулярлык;  ІІ-ортанғы ,  ганлиялы қ;  III  -іш к і,  түйірш ік 
кабаттары.  М иш ықтың  жарты  ш арларының  қалған  жері  ақ 
заттан  қүралған.  А қ  заты нда  сүр  затты ң  түйірлері  — тісті, 
ты ғы н  п іш ін д і  ж е н е   ш ар  т ә р із д і  я д р о л а р   о р н а л а с қ а н . 
М ишықтың  күртында  сүр  заттан  қүралған  екі ядро  бар.
Ересек адамның миш ығының салмағы  150 г, оның негізгі 
кызметі — белгілі бір қозғалысқа қатысатын бүлш ық еттердің 
'ж иы ры луы ны ң  ж ы лдам ды ғы н  үй лестіру  арқы лы   барлы қ 
козғалы старды   реттеу,  яғни  қозғалы стар  кезінде  бүлш ы қ 
еттердің тонусын сақтау. Қорытып айтсақ, миш ық — тонустық 
рефлекстердің жоғары дәрежелі реттеушісі болып есептеледі. 
Бүған  коса,  мишық  тыныс  алуды,  жүректің  соғуын  қимыл- 
дың  түріне  байланысты  лайықтап  отырады.
О р т а ң ғ ы   м и   вароли  көпірінің  үстіңгі  ж ағында 
о р н а л а с қ а н .  М ү н д а ғы   сұ р   за т т а р   4  т ө м п е ш ік   т ү р ін д е  
шоғырланған:  көзді  қозғауш ы ж әне ш ығырш ық нервтерінің, 
қы зы л  ж ән е  қар а  су б стан ц и ян ы ң   яд ролары   бар.  4  төм - 
пешіктің  алдыңғыларында  алғашкы  көру  орталығы.  артқы 
төмпеш іктерінде  алғашқы  дыбыс  орталықтары  орналасқан. 
О л а р д ы ң   қ ы з м е т ін е   қ а р а й   б а ғ д а р л а у   р е а к ц и я л а р ы  
орындалады.  Қара  субстанция  үйлестірілген  жүтыну,  шай- 
нау,  саусақтарды ң  нәзік  кимы лдарын  реттеуге  қаты сады . 
Қызыл  ядрода  еттің  тонустары  реттеледі.
Ортаңғы  ми  мен  ми  сынарларынын  арасында  а  р  а  л  ы  қ 
ми  орналасқан.  Ол  2  төмпеш іктен  ж әне  төмпеш ік  асты  ай- 
мағынан  түрады.  Төмпешіктерді  т а л а м у с ,   ал  төмпеш ік 
асты  аймағын  г и п о т а л а м у с   деп  атайды.  Таламус 
арқылы  мидың  барлық  сезгіш  жолдары  өтеді.  Гипоталамус 
дененің  жоғары  дәреж елі  вегетативтік  орталығы  болып  са- 
налады.  М үнда  зат  алмасуын,  дененің  температурасын,  аш- 
тык ж ене шөл сезімдерін, барлық  ішкі  мүш елердің  қызметін 
реттеу  орталықтары  бар.  М үнда  нейросекреттер  түзіліп,  ол 
нейросекреттер  гипофиз  безінде  белсендіріледі.  Сондықтан 
гипоталамус  пен  гипофиз  зат  алмасуын  реттейтін  біріккен 
орталы қ  болы п  есеп тел ед і.  Г и п о тал ам у ста  б ар л ы қ   іш кі 
секрециялық бездердің қызметін реттеуге қатысатын орталық 
та  бар.  Бүларға  коса,  ол  адамның  үйкысын  ж әне  сергектігін 
реттеуге  қатысады.
Аралық  мидын  дамуы  13-15  жаста  аякталады.
47

Ми  бағанасының ортаңғы  бөлігін р е т и к у л я р л ы қ
формация
шырмалып
тұрады.  Микроскоппен қарағанда торға ұқсас  болғандықтан
оны торлы қүрылым деп те атайды. Торлы құрылым негіэінен 
орталық жүйке жүйесінің 3  бөліміне эсер етеді:  жүлын,  ми- 
шық және үлкен ми сыңарлары. Ол жұлынның белсенділігін 
арттырып  немесе  тежеп  отырады.  Торлы  қүрылымның 
әсерінен  жүлынның  байланыс  жолдары  жеңілденіп,  әлсіз 
тітіркендіргіштің өзіне жүлын  рефлекстері  толығынан  және 
жақсы пайда болады. Ал тежеп эсер еткенде жүлын рефлексі 
әлсіреп, нащарлап тітіркендіргіштің күшті әсерін қажет етеді. 
Ми  сыңарларына  белсенділендіріп  эсер  етуіне  байланысты 
оның  қозғыштығы  төмендеп,  адам  үйқыға  кетеді.  Торлы 
қүрылымның әсеріне байланысты рецепторлардан келген ар- 
найы  мөліметгер  ми  сыңарларында  талданып,  дүрыс  үғым 
пайда  болады.  Ми  сыңарлары  мен  торлы  қүрылым  бір- 
бірімен байланысты қызмет атқарады. Тек қана торлы құры- 
лым ми сыңарларын белсенділендіріп қоймай, керісінше, ми
сыңарларының  қыртыстары  да  торлы  құрылымға  белгілі 
шамада эсер етеді.
Торлы  қүрылымның  мишыққа  әсері  оның  ми  сыңарла- 
рына ететін әсеріне барабар.  Оның жүлынға әсері 2-3  жаста 
әліде болса толық қалыптаспағандықтан, жүлын рефлексінің 
пайда болуы жеңілденбейді де, керісінше, қиындалады, бірақ 
ми  сыңарларына  әсері  ересек  адамға  үқсайды.  Торлы 
бөлімнің  қызметі  бастауыш  сынып  оқушыларында  толық
қалыптаспаған. 
■  Н Н
Қ ы р т ы с а с т ы   я д р о л а р .   Ми сыңарларының ақ 
заттарының  ішінде  қыртыс  асты  ядроларының  сүр  заттары
болады.  Ол  ядролардың  ішінде  ең  маңыздысы  -   бозарған, 
қауызды және  қүйрықты ядролар.
Б о з а р ғ а н   ядроқозғалу кезінде көмекші қимылдарды 
камтамасыз  етеді  және  ортаңғы  мидағы  қызыл  ядроны 
тежейді.  Бүл ядроның қызметі күшейгенде қосымша қимыл- 
Дар  көбейіп,  бүлшық етгің тонусы төмендеп кетеді.  Мүндай 
жағдайда  қолдың  қажетсіз  еріксіз  тырбаңдаған  қимылдары 
пайда болады,  беті  тыржияды т.с.с.  қимылдар туады.  Ондай
еріксіз  қимылдар,  мысалы,  хорея  ауруымен  ауырған  адам- 
дарда  байқалады.
48

Бозарған  ядроньщ   қызметі  наш арлағанда  бұлш ық  етгің 
тонусы  күшейіп,  көмекші  қимылдар  мүлдем  жойылады.  Он- 
дай  адамның  беті  маска  тәрізді  болып,  қимылдары  икемсіз, 
бір-біріне  сәйкестелмейді.
Қ  ү  й  р  ы  қ  т  ы  ядро  мен  қ  а  у  ы  з  д  ы  ядро  бозарған 
ядроның  қызметін  тежейді.  Сондықтан  бүларды ң  қызметі 
күшейгенде бозарған ядроның қызметі төмендейді, ал қызыл 
ядроның  қызметі  күшейеді.  М үндайда  паркинсон  ауруын- 
дағы  тәрізді  белгілер  байқалады.  Ал  оның  қызметі  нашарла- 
ғанда  хореяға  үқсас  кемш іліктер  пайда  болады.
2-3  ж аста  қы рты с  асты  ядролары ны ң  мөлш ері  ересек 
адамның  мөлшерінің  40% -ындай  болады.  Оның  нейрондары 
бүл мерзімде әлі де болса дифференцияланып (нейрондардың 
б е л г іл і  б ір   қ ы зм е т   а т қ а р у ғ а   б е й ім д е л у і)  ү л г е р м е й д і, 
аксондары ны ң  көпш ілігінде  м иелин  қабы ғы   ж етілм еген, 
сондықтан  балалардың  қимылдары  әлі  де  болса  ыңғайсыз- 
дау,  дүрыс  бағытталмаған.
4 -6   ж а с т а   қ ы р ты с   асты   я д р о л а р ы   е р е с е к   а д а м н ы ң  
80%-ындай  болады.
7-13  ж а с т а   о н ы ң   а к с о н д а р ы   т о л ы қ   м и е л и н д е н іп , 
ересектердің  ядроларына  жуықтайды.
Ү л к е н   м и   с ы ң а р л а р ы   (ми  жарты  шарлары). 
Үлкен  ми  сыңарлары  мидың  ең  үлкен,  ең  маңызды  бөлімі. 
Адам  миының  барлық  салмағының  80%-ын  ми  сыңарлары 
алып жатыр. Онда  17 миллиардтай нерв клеткалары бар, яғни 
жүйке  жүйесінің  нейрондарының  тең  жартысы  осы  ми  сы- 
ңарларында  орналасқан.  М и  сыңарлары  қы зм етін  ж оғары 
жүике  әрекетіне  ж атқызады.  Ол  өзінен  төмен  орналасқан 
орталы қ  ж үике  ж үиесінің  барлы қ  бөлім дерінің  қы зм етін 
реттеп отырады. Бүған қоса, біздің санамыз, ойлау қабілетіміз 
осы  ми  сыңарларының  қызметіне  негізделген.
Қүрылысы  жағынан  ми  сыңарлары  бір-бірімен  сүйелді
Дене 
арқылы  ж алғасқан 
екі 
ж арты  ш ардан  түрады.  Әрбір
жарты шар 5 бөлімнен түрады: маңдай, орталық, төбе, шүйде 
ж әне  самай.
Ми  сыңарларының  үстіңгі  беті  қатпарланған  сайлардан 
түрады.  Олар  бір-бірінен  қатпарланып  бөлінген.  А лдыңғы 
ж әне артқы сайларды  орталық немесе  Роланд  катпары бөліп 
түрады.  Алдыңғы  орталық  сай  ортаңғы  қатпардың  артында, 
ал  а р т қ ы   о р т а л ы қ   сай   о р т а ң ғ ы   қ а т п а р д ы ң   а л д ы н д а
4

1
8
2
49

орналасқан.  Ортаңғы  сайдың  алдыңғы  жағында  жоғары, 
ортаңғы  және  төменгі  маңдай  сайлары  бар.  Олар  өздері  ат- 
тас  қатпарлармен  бөлінген.  Орталық  сайдың  артында  төбе 
сайлары  орналасқан.  Адамның  желкесінде  қатпарлармен 
бөлінген  бірнеше  сайлар  болады.  Самай  бөлігінде  3  қатпар 
бар: жоғарғы, ортаңғы және төменгі. Адамның самай бөлігін 
маңдай  бөлігінен  бөліп  тұратын  терең  қатпарды  Сильвий 
қатпары  немесе  мидың  бүйір  жақ  саңлауы  дейді.  Бұл  атал- 
ған  негізгі  қатпарлар  мен  сайлардан  басқа  бірнешеуі  бар. 
Олардың әрқайсысының өз  аты  болады.
Ми  сыңарларының  сыртында  нейрондардың  денесінен 
тұратын  қадыңдығы  2-4  мм  сұр  затты  ми  жарты  шарлары- 
ның  қыртысы  немесе  м  и  қ  ы  р  т  ы  с  ы  деп  атайды.  Ми 
жарты  шарларының  қалған  аумағы  миелин  қабығымен  кап­
тал ған  нерв  клеткаларының  аксондарынан  тұрады.
Ми  жарты  шарлары  мөлшерлері  мен  пішіні  әртүрлі 
нейрондардан түрады. Ми қыртысының нейрондары  14 түрлі 
болады.  Ми  қыртысының  қүрамында  нейроглиялар  да 
болады.  Олар  нейрондардың тірегі  кызметін  атқарады  және 
оларды  қоректендіреді.  Нейроглиялардың  саны  нейрон­
дардан  10 есе артық болады.
Ми  жарты  шарларының  жалпы  көлемі  1700-1800  см2, 
бірақ  оның  2/3  бөлігі  қатпарларында  орналасқан,  тек  1/3 
бөлігі  сайларының үстіңгі  жағынан  орын  алады.
Ми  жарты  шарларының  қыртысы  7  қабат  нейрондардан 
түрады:
1.  Молекулярлық  қабат  ми  кыртысының  ең  үстіңгі  жа- 
ғында орналасқан  үсақ  нейрондардан  қүрылған;
2.  Сыртқы  түйіршікті  қабат  пішіні  дән,  пирамида  және 
көп  бүрышты  нейрондардан  түрады;
3.  Сыртқы  пирамидалы  қабат пирамида пішінді  мөлшері 
әртүрлі  нейрондар;
4. Ішкі түйіршікті қабат тығыз орналасқан әртүрлі пішінді 
үсақ  нейрондар;
5. Терең орналасқан пирамида қабаты Бец клеткаларының 
жиынтығы;
6.  Көп  пішінді  клеткалар  қабаты  үш  бүрышты,  үршық
тәрізді,  көп  бүрышты  және  жүлдыз  пішінді  клеткалардан 
түрады;
7.  Бүл  қабат  жіп  тәрізді  өте  үзын  нерв  торшаларынан
50

тұрады,  кейбіреулерінің  дендриттері  1-ші  қабаттағы   ней- 
рондарға  өтіп  кетеді.
Ми  қыртысында  белгілі  бір  қызмет  атқаратын  бөлімдер 
бар:  сезім,  қозғалыс,  байланыс  ж әне  лимбика.
Орталық жүике жүйесінің жоғары бөлімі ретінде ми жар­
ты  шарлары  бір-бірімен  байланысты  екі  үлкен  қызмет  атқа- 
рады:
1.  О рганизмнің  сыртқы  ортамен  байланысын  қамтама- 
быз  етеді,  яғни  адамның  мінез-қүлқы,  ойлау  қабілеті,  сана- 
сы,  ақыл-ойы  — бүлардың  бәрі  жоғары  жүйке  әрекеттері;
2.  Организмнің  қызметтерін  бір-бірімен  байланыстыру,
ішкі  мүш елердің  қы зметтерін  қажетті  ж ағдайға  қалыптас-
тыру, келтіру, яғни үйлестіру.  Бүлар төменгі дәреж елі жүйке 
әрекеттері.
Бүдан бір ғасырдай бүрын ми жарты шарларьгаың бірдей 
еместігі,  әсіресе  олардың  қы зметінің  арасындағы  айырма- 
шылығы анықталған болатын. М идың сол жағындағы сөйлеу 
орталығы  зақымдалса,  адам  сөйлей  алмай  қалатынын  Брок 
дәлелдеген.  Осы аймақтың басқа бір  нүктесіндегі  нейрондар 
істен  ш ы ққаннан  кейін,  адамда  сөздің  м ағы насы н  түсіну 
қабілетінің бүзылғанын Вернике анықтады. Сол мәліметтерге
байланысты  мидың  сол  жақ  жарты  ш арының  ойлауға  қаты- 
сы  барлығы  байқалды.
М идың оң жақ жарты ш арына немғүрайлы көзқарас туып,
ол  қосымша  бөлік  деген  үғым  пайда  болды,  бірақ  кейіннен
бүл  пікірдің  қате  екендігі  анықталды.  Егер  оң  ж ақ  жарты
шар  зақы м далса,  көру  қабілеті,  кеңістікті  аңғару  сияқты
қызметтер  кеміген.  М идың  оң  жағыньщ  психикаға  да  каты- 
сы  бар.
М идың оң жақ жарты шары кеңістікті қабылдау қызметін, 
ал  сол  ж ақ  жарты  шары  сөйлеу,  ойлау  қызметтерін  атқара- 
ты ны   ту р ал ы   м әл ім етті  Р.  С перри  үсы н ды .  Бүл  қағи да 
бойынша  зерттеу  жүмыстары  жүргізіліп,  көптеген  ғылыми 
деректер  жиналды.  С ө й п п   адамның  миының  жарты  шарла- 
Рына  тән   негізгі  қы зм еттер  аны қталды .  Р.  С перри  өзінің 
пациенттерін  бақылау  арқылы  мидың  екі  жарты  шары  екі 
ми іспетті қызмет атқаратынын байқады. Оң жақ жарты шары 
кызмет  етпейтін  тек  сол  ж ақ  жарты  шары  жүмыс  істейтін 
адамның  сөйлеу  қабілеті,  сөз  буындарына,  сандарға  (  цифр- 
ларға)  ж әне  басқа  шартты  белгілерге  реакциясы  болып,  ал
51

м атер и ял ы қ   ә л е м н ің   н әр сел ер ім ен   ә р е к е т   ж асау ға  ту р а 
келген  жағдайда  дәрм енсіз  болғандығы  байқалған.  Сол  ж ақ 
ж ар ты   ш а р д ы ң   қ ы зм е т і  т о қ т а ғ а н   ад ам   ш ы ға р м а л а р д ы  
түсінген,  көркемсуреттерді,  әннің  күйін  ж әне  сөз  ырғакта- 
ры н ы ң   м ағы н асы н   (и н то н ац и я сы н )  тү с ін іп ,  к ең істік тегі 
орынын  анықтай  алған,  бірақ күрделі сөз  қүрылымын түсіне 
алмаған ж әне еркін сөйлей алмаған. Кейіннен екі жарты шар- 
ларды ң  қызметтерін  зерттей  келе,  кеңістіктік  дүниетаным  — 
оң  ж ақ  ж арты   ш арды ң  ай ры қш ы л ы ғы   екені  ан ы қталды . 
М ы салы ,  оқуш ы ларға  екі  үш бүры ш ты ң  кабы рғалары ны ң 
теңдігін  дәлелдеуге  тапсы рма  беріледі.  Оң  ж ақ  ж арты   ша- 
ры н ы ң   қ ы зм еті  б асы м   б ал ал ар   оны   т ік е л е й   к е ң іс т ік т ік  
әдісімен  шешеді:  олар  үш бүры ш тың  біреуінің  суретін  ойш а 
к ең істік те  бүры п,  ек ін ш ісін ің   ү стін е  о р н ал асты р ад ы   да, 
ш еш імді  сөз  ж оспары на  айналдырып,  тендікті  “кері  ж үру” 
әдістемесімен  дәлелдейді.  Ал  сол  ж ақ  жарты  ш арларынын 
қ ы з м е т і  б а с ы м   о қ у ш ы л а р   е с е п т і  с ө з д ік ,  т а н б а л ы к  
әдістемемен  шешеді.  Олар  үш бүры ш тарды ң барлы қ  бүрыш - 
тарын  ж әне  қабы рғалары н  әріппен  белгілеп,  суретке  назар 
аудармай,  есепті  сол  әріптік  белгілер  бойынш а  шешеді.  Ал 
дәптердегі  есептің  ш еш імдері  екеуінде  бірдей  болады.
1985  жылы  В.  J1.  Бианки  ғы лы ми  зерттеулер  жүмысы- 
ның  ж әне  арнайы  клиникалық  бақылаулардың  нәтиж есінде 
оң  ж ақ  жарты  шар  дедукция  (лат.дедукция  — ж алпы лы қт ан 
ж екелікке  ш ығару),  яғни  ж алпылы қтан  ж екелікке  қарай  ба- 
ғы тталған  тәртіппен  талдауды  басқарады.  А л  сол  ж ақ  ж ар­
ты   ш ар  индукция  (лат.  индукция  —ж екеш еден  ж алпы лы ққа 
ш ығару)  тәртібімен,  яғни  жеке-ж еке  талдаудан  ж алпылауга
көш еді,  оіріктірш   жинаиды.
Бүл  заң д ы лы қтар  д а  екі  ж арты   ш арларды ң   бірлескен  
қы зметінің дүние  танудағы  маңызын  көрсетеді.  А дамзаттың 
тарихи дамуы ны ң нәтиж есінде осындай үйлесімді дүние тану 
заң д ы л ы қ тар ы   қ ал ы п тасы п ,  ад ам н ы ң   с а н а -с е зім і  ж етіл - 
дірілді.  Сонымен  бірге,  мидың  ойлау  ж әне  сөйлеу  жүйелері 
ж ақсы   дамыды.
М и  қы рты сы ндағы   қозуды  әрекет  потенциалы  ретінде 
жазып  алуға  болады.  Оны  жазып  алатын  аспапты  э л е к ­
т р о э н ц е ф а л о г р а ф   дейді,  ал  ж азы лы п  алы нған 
биопотенциалдың қисық сызығын э л е к т р о э н ц е ф а л о ­
г р а м м а   (ЭЭГ)  деп  атайды.  ЭЭГ-ны  ж азып  алу  үш ін  бас-
52

1 - к е с т е
Ми  сы ңарлары ны ң  кызметі
Сол ж ак ж арты   шар
Оң ж ак ж арты  шар
Сөйлеу,  түсіну,  ойлау,  тану, 
уақытты  аңғару,  үқсастыкты 
байқау,  көріністі  белгілеу, 
болжау, түсіну, қабылдағанды 
талдау,  аңғару,  бағдарлау, 
окиғалардың  кезекті  тәртібін 
түжырымдау, білу, жоспарлау, 
абстрактылы ойлау.
Есту,  кеңістікті  қабылдау, 
сөзсіз  іс-қим ы л,  заттарды  
түтас  түрінде  қабылдау,  зат- 
тардың айырмашылығын білу, 
олардың функциялық үқсасты- 
ғын, нәрселердің алыс-жақын- 
дығын байқау, дәл осы сәттегі 
оқиғаны сезу, т.б.
ты ң   з е р т т е л е т ін   т ү р л і  н ү к т е л е р ін е   э л е к т р о д т а р д ы  
орналасты ры п,  ми  қы рты сы н ы ң   аны қталаты н  белгілі  бір 
бөлігінің  кескінін  келтіреді  (7-сурет).  ЭЭГ  ми  қыртысын- 
дағы  нейрондардын  электр  белсенділігінің  қосындысы.
ЭЭГ-ның  негізгі  бес  түрлі  ырғағын  бөледі:  альфа,  бета, 
гамма,  дельта ж әне  тета  ырғақтары.
А льф а  ы ргагы   —  ты ны ш ты қ  ы рғақ,  ж иілігі  секунды на
8-13  рет.  Бүл  ырғақ адам жатқанда, тыныш   отырғанда (көзін 
жүмып)  байқалады.  Ол  ми  қы рты сы ны ң  ж елке  ж әне  төбе 
түстарынан  жақсы  жазылып  алынады.
7-сурет.  Ми  қыртысының 
б ө л ім д е р ін ің  
ырғақтары:
1 - маңдай, 2- орталық, 3- төбе, 4- жүйке,  5- самай
53

Бет а  ыргагы  -   әрекет  ыргағы,  жиілігі  секундына  14-30 
рет.  Бұл  ырғақ  адам  ой  ойлағанда  (мысалы,  есеп  ш ығарған- 
да)  ми  қыртысының  маңдай  ж әне  төбе  бөлімдерінен  жақсы 
жазылады.
Галгма  ы ргагы   қатты   қозу  кезінде  (м ы салы ,  қуаны ш , 
реніш,  қатты  ойланғанда)  пайда  болатын  ең  жиі  ырғақ  (орта 
есеппен 40  гЦ).
Д ель т а   ы ргагы   ең  баяу,  ұ й ы қ таған д а  пайда  болады , 
жиілігі  орта  шамамен  25  гЦ.
Тета  ыргагы  — жиілігі  секундына  4-8  рет  шала  ұйқыда 
жатқанда  жазылатын  потенциал  ыргагы  (5  гЦ).
А т а л ғ а н   н е г ізг і  ы р ғ а қ т а р д а н   б а с қ а   а д а м н ы ң   т ү р л і 
ең бектері  кезін д е  б ай қал аты н   б асқа  д а  ы р ғақ тар   болуы  
мүмкін. 
^
М и  сы ңарлары ны ң  жаска  сай дам уы .  Бір  жастағы  ба- 
ланы ң  ми  сы ңарлары ны ң  м аңдай  бөлімі  наш ар  дам ы ган, 
оны ң  сайлары   мен  қатпарлары   үсақ,  таяз,  қы сқа  болады . 
Олардың  ми  сыңарларының  нейрондар  саны  ересектермен 
бірдей болғанымен, пішіндері толы қ қалыптаспаған. Тек қана 
1-ші  жылдың  аяғында  6-7  қабаттағы  нейрондар  қалыптаса 
бастайды.  Ми  қыртыстарының  қызметі  нашар,  қыртыс  асты 
бөлімінің  бақы лауы   төмен  дәреж еде,  ж ұлы нға  ы кпалы   аз 
болғандықтан  баланың  ретсіз  қимылдары  көп  болады.
М и  қыртысының  қызметінің  толы қ  жетілуі  оның  ЭЭГ- 
сында  айқын  көрінеді.  Баланы ң  сергек  кезіндегі  ЭЭГ-сын 
тек  2-3  айдан  кейін  ғана  жазып  алуға  болады.  Оның  өзі  — 
баяу  (2-5  гЦ),  түрақсыз  ырғақ.  Тек  3  айдан  аса  ы рғақ  түрақ- 
талады,  бірақ  жиілігі  5  гЦ-тен  аспайды.  Бұл  болаш ақ  альфа 
ырғағының  қалыптаса  бастаған  кезі.  Я ғни  2  ж асқа  дейінгі 
баланың  ЭЭГ-сының жиілігі  үйқыда ж атқан  ересек  адамның 
ырғағындай  болады.  2-3  жастың  арасьгада  ми  ж арты  ш арла- 
рының  қүрылысы  мен  қызметі  жетіле  бастайды:  ми  қырты- 
сы жүлынды толығынан бақылауына алады.  Сондықтан бала 
кеңістікте қозғала алады:  жүреді, секіреді, жүгіреді.  М и қыр- 
тысының нервтік байланыстары көбейеді, 2-ші сигнал жүйесі 
күшті  дамып,  3  жастағы  баланың  мыңға  ж уык  сөз  қоры  жи- 
налады.  Бүл  кезде  баланың  көңіл  күйі  еркін  реттелмеген. 
А й т а л ы қ ,  ол  р е н ж іг е н д е   э м о ц и я с ы   к ү ш е й е д і,  қ о н а қ т а  
ж үргенде  жылай  береді.  Э Э Г-сы нда  ж иілігі  6-9  гЦ   альф а 
ьф ғағы   қалыптасады.
54
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет