Е. А. Бекетов атындағы Караганды профессоры, медицина гылымдарынын докторы А. Е. Коикабаева


ембаоі ! ) ^ _ а т ы н д а ғ ы   ғ ы л ы . у и Г КІТАПХАН^



жүктеу 1.71 Mb.
Pdf просмотр
бет2/16
Дата03.05.2017
өлшемі1.71 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

ембаоі
! ) ^ _ а т ы н д а ғ ы  
ғ ы л ы
.
у и
Г КІТАПХАН^
л*

және әр түрлі жастағы балалардың миының қызмет қабілеті
анықталды.  Оған  қоса  эндокринді,  ас  қорыту,  тыныс  алу,
зәр  шығару  жүйелерінің,  затгар  мен  энергияның  алмасуы-
ның жас ерекшеліктері анықталды. Әсіресе,  12 жасқа дейінгі
балалардың дене  құрылысы  мен  функциялық ерекшеліктері 
бірсыпыра  шамада  зертгелді.
Балалар  организмінің  қалыпты  физиологиясын  білу, 
олардың денсаулығын  сақтауда  маңызды деректер  берді.
Жасқа  сай  адам  денесінің  құрылысы  мен  кызметін 
зерттеудің  пәрменді  дамыған  мерзімі  біздің  заманымыздың 
60-80-ші  жылдары.  Бұл  кезде  ғылыми  зерттеулер  алдыңғы 
қатарда болған АҚШ-та,  Алмания  мен  сол  кездегі  Кеңестер 
Одағында  балалардың  денесіндегі  зат  алмасуы,  энергия  ал- 
масуы,  тыныс  жүиесінің  қызмет  ерекшеліктері,  газ  алмасу 
ерекшеліктері, жүрек-қан тамырлары жүйесінің өсіп дамуы, 
балалардың  ас  қорытуы,  олардың  зәр  шығару  жүйелерінің
қалыптасып,  өсіп  жетілуі  мен  қызмет  ерекшеліктері 
толығынан  зерттелді  деуге  болады. 
I
Жасқа байланысты адам денесінің құрьшыс және қызмет 
ерекшеліктерін  анықтауда  бірсыпыра  еңбектер  спорт  пен 
қара  жұмысқа  байланысты  зерттеулердің  негізіиде  жасал- 
ған.  Организмге ауыртпалық түскенде мүшелер жүйелерінің 
кұрьілысы  мен  қызметінің  өзгеруін  анықтау  арқылы  бала 
организміне  мөлшерлі  еңбек  және  спорт  ойындарымен 
шұғылданудың  тиімді  жолдары  анықталды.
Балалар  мен  жасөспірімдер  гигиенасы  ғылымының  на- 
ғыз қалыптасуы мен дәуірлеуі XIX ғасырдьщ ортасында ба- 
стауыш және орта мектептерде жүргізілген бақылаулар мен 
эксперименттік зерттеулердің материалдарын жинап жүйеге 
келтірумен байланысты. Осы кезден бастап мектеп гигиенасы 
тәуелсіз  ғылымдар  саласының  бірі  ретінде  медициналық 
гигиенадан  бөлінді.  XIX  ғасырдың  орта  шамасында  алғаш 
рет  табиғат  тану  ғылымдарының  жетістіктерін  мол  пайда- 
ланып  қойған  тәжірибелердің  арқасында  гигиенаның  бұл 
жаңа саласы  күшті дами бастады.
Балаларды  тәрбиелеу  жағдайларына  байланысты  олар- 
ДЬЩ  денесінің  дамуы  анықталды.  Жақыннан  көру  қабілеті 
баланың  сыныптан  сыныпқа  көшкен  сайын  үдеп,  көбейе 
түсетіні көрсетіліп, оны болдырмау шаралары жазылды.  Бұл 
көздің өткірлігін төмендетпеу үшін  сынып  бөлмесіндегі  жа-
18

рықтың,  мектегі  жиһаздарының  әсерін  көрсетіп,  гіартаның 
алғашқы  күрылысын  жобалау,  сабак  жүргізуге  арналған  та- 
лаптарды  үсынуға  мүмкіндік  берді.
Г игиенаны ң  нағы з  дам ы ған   м ерзім іне  XX  ғасы рды ң 
70-90-жылдары  жатады.  Бүл  кезде  ғылыми  зерттеулер  ар- 
кылы  балалардын  өсуі  мен  дамуы  тікелей  олардың  денсау- 
лығына  байланысты  екені  анықталды.  Америка,  Алмания, 
Ф р ан ц и я ,  Ж аң а  З е л а н д и я   ғал ы м д ар ы   мен  д ә р іг е р л е р і 
Ж
0
 но ми к асы  ар тта  калган  А зия,  А ф рика  мен  А ралдар 
елд ерін д егі  м ектеп  ж асы н а  дей ін гі  ж өне  оқуш ы ларды ң  
денсаулы қтары н  зерттеу  мәселесін  дүниеж үзілік  түрғы да 
б ір ш а м а   к ө тер д і  д е у г е   б о л ад ы .  Н аш ар  ө ск ен   б а л а л а р  
тәуіптерге, дәрігерге жиі барып, түрлі аурулармен  көгі ауыра- 
тыны  белгілі  болды.  Кеңестер  Одағында  кейбір  созылмалы 
аурулар  балалар  бақшасының  ересектер  тобында  жүргенде 
пайда  болып,  олардың  мектептегі  оқуына  күшті  эсер  ететіні 
табылды.  Осыған  орай  балалар  бақшасындагы  аурудың  ал­
дын  алу  шаралары  күшейтілді.
Балалар  мен  ж астарды ң  өсіп  дамуы на,  денсаулы ғына, 
мүшелер  жүйелерінің  қызметіне  оқыту  барысындағы  сабақ 
кестесі,  еңбек  мөлшері,  күн  кестесі,  тәрбие  жүмыстары  зор 
ықпал  етеді.
Бала  организміне  эсер  ететін  жағдайларды  зерттеп  қана
қоимаи,  сол  әсерлерге  қарсы  жұмыстарды  үиымдастырудың 
м аңы зы   зор.  О ны ң  іш інде  б ал ал ар д ы ң   түрлі  ж ағы м сы з 
ж ағд ай л ар ға  б ей ім д ел у   қ аб іл етін   ан ы қтап ,  орган и зм н ің  
м үм кінш іліктерін  пайдалану  ж олдары н  тауы п,  м ектепке 
дейінгі  балалар  мекемелері  мен  мектептерде  санитариялық 
жүмыстарды  жөнге  келтіру  қажет.  Бұл  жағынан  гигиенист- 
д ә р іге р л е р д ің   қосқан   үлееі  ай тар л ы қ тай   д еу ге  болады . 
Гигиеналық  зерттеулердің  негізінде  90-жылдардағы  мектеп 
реформасында Кеңестер Одағының күллі республикаларында 
оньщ  қойған  мәселелері  іске  асырылды.
Соңғы  кезде  толы қ  зерттелген  балалар  мен  жас  өспі- 
рімдердің  организмдерінің  ш ынығуы,  оны ң  көрсеткіш тері 
ж ән е  қаж етті  ж ағдай лары   гигиена  ғы лы м ы н ы ң ,  әсір есе 
м ек теп   ги ги е н а с ы н ы ң   н е гізгі  м ә с е л е л е р і  б о л ы п   оты р. 
Баланың  өсуі  мен  дамуы  ж әне  оған  қажетті  жағдайларды 
А.  А.  М аркосян,  Б.  Н.  Никитюк,  балалардың  жүйке  жүйе- 
л е р ін ің   ж ас  е р е к ш е л ік т е р і  м ен  ж ете  д а м у ы н а   к аж етті
19

жағдайларды  И. А. А рш авский,  М. В. Антропова, т. б. ғалым- 
дар  зерттеді.  Сол  зерттеулердің  негізінде  бұры нғы   Кеңес 
Одағындағы  елдерде  ж әне  біздің  елімізде  де  байкалған  ба­
л а л а р   м ен  ж а с т а р д ы ң   ө с іп   д а м у ы н ы ң   а к с е л е р а ц и я с ы  
(ж е д е л д е у і),  о н ы ң   б е л гіл е р і  м ен  с е б е п т е р і,  д е н с а у л ы қ  
белгілері  анықталды.
Ө су  мен  д ам у д ы ң   акселерац и ясы   ең  алды м ен  кейбір 
күшті  дамыған  еуропалық  елдерде  19-20  ғасырлардан  бас- 
тап  байқалды   (Дж..  М асК эрсли,  К .П оляновски).  М ы салы , 
Ү лыбританияны ң  Уэльс  аймағы нда  Х ІХ -сынш ы  ғасырдың 
бас  кезінде-ақ  бойжеткен  қыздардың  бойының  XVII-X V III 
ғасырлардағы  қүрбы-қүрдастарынан  көзге  түсерліктей  ана- 
ғүрлым  үзын  екені  анықталды.  М әскеу  облысының  Глухово 
ауылындағы  балалардың  бойын,  салмағын  ж әне  басқа  дене 
көрсеткіш терін   салы сты рған д а  1962  ж ы лы   1880  ж ы лдан 
15  жастағы  балалар  21  см  ұзын  екені  аныкталғаннан  кейін 
белгілі  болды .  X X   ғасы рды ң  70-ш і  ж ы лдары   сол  кездегі 
Кеңес  Одағының  түкпір-түкпірінде  өмір  сүріп  жатқан  бала- 
лардың дене  көрсеткіш терін  өлшеп,  көпш ілік  жерде,  өсіресе 
ірі  қалаларда  балалардың  өсуі  мен  дамуы  ж ылдамданғаны 
1970-1990  жылдары  дәлелденді.
М үндай  зерттеулер  Қазақстанда  да  жүргізілді.  Айталык, 
Алматы  каласы  мен  облысы  бойынш а  1950  жылмен  салыс- 
тырғанда  1970-1980  жылдары  13,  15,  17  ж астағы  ер  балалар 
мен  11-12,  15,  16  ж астағы   қы здарды ң  дене  көрсеткіш тері 
анағүрлым  артты.  Бүған  орай,  ж ыны сты қ  ж етілу  қыздарда 
9  ж астан,  үлдарда  12-13  ж астан,  яғни  бүры н ғы дан   1,5-2 
ж ы лдай   ер тер ек   б астал д ы   (А л и ак б ар о в а,  А д еев а,  1980; 
Алиакбарова,  1993;  т.б.  ).
3.  Ж а с к а   сай   ф и зи о л о ги я   м ен 
в а л е о л о г и я н ы ц   зер ттеу   әдістері
Ж о ғ а р ы д а   к ө р с е т іл г е н ін д е й ,  а д а м н ы ң   о р г а н и з м і, 
денсаулығы деген сөздер көп мағынаны қамтиды, сондықтан 
оларды  зерттеу  әдістері  де  әр   ж ақты   ж әне  бірнеш е  түрлі 
болуы  керек.  Әрқилы  әдістердін  бірлестігін  ж әне  олардын 
өмірге  сщй  болуын  м   е  т  о д о л о г и я   деп  атайды.  Біз 
ж азы п  оты рған  ғы лы м дарды ң,  п ән д ерд ің   м етодологиясы  
адамньщ тәнінің саулығы мен жанының саулығын бірге ж әне
20

үйлесімді  түрде  бакылап,  баға  беруді  қарастырады.  Өйткені 
адамның  биологиялық  негізі,  әлеуметтік  қалыптасуы  және 
ішкі  жан  дүниесі  — осылардьщ  бәрінің 
ж и ы н т ы ғ ы  
балалар 
мен  жастардьщ  дұрыс  өсіп  жетілуінің,  денсаулығыньщ  мәні 
болып  саналады.
Басқа  ғылымдар  іспетті  жасқа  сай  физиология,  гигиена 
мен  валеология  бірнеше  физиологиялық,  клиникалық  және 
•психологиялық  ғылыми  зерттеу  әдістерін  пайдаланады:  ба- 
кылау, табиғи жөне лабораториялық тәжірибе (эксперимент), 
ф у н к ц и я л ы қ   ж ү к те м е ,  т е л е м е т р и я ,  а н т р о п о м е т р и я , 
мүшелердің  қалыпты  қызметтерін,  дене  сүйықтарының  хи- 
миялы қ  қүрам ы н  зерттеу,  балаларды ң  ж асы на  лайы қты  
мінез-қүлықтарын,  көңіл-күйін  бақылау,  т.б.
Б   а  қ  ы  л   а  у   ә   д  і  с  і  —  сыртқы  ортаны  тануда  негізгі 
әдістеме.  Бүл әдістемені барлық ғылым салаларында кеңінен 
п ай далан ады .  Б ір ақ  оны  л аб о р ато р и я л ы қ   ж ән е  таб и ғи  
эксперименттен  жеке  бөліп  тастаса,  ол  бала  организміндегі 
физиологиялық  қалыптар  мен  қүбылыстардың  негізін  аша 
алмайды.  И.  П.  ГІавловтың айтуы бойынша бақылау әдісі “тек 
қана  табиғаттың  үсынғанын  жинайды”.  Дегенмен,  балалар- 
дың миының қызметін зерттеген  кезде  бүл әдіс  басқа зерттеу 
әдістерімен бірге организмнің  жас ерекшеліктерін анықтауға 
көмектеседі.  Әсіресе  денсаулы ғы н  аны қтауда  баланың,  я 
болмаса жеткіншектің мінез-қүлықтары мен көңіл-күйін анық- 
тау,  әңгімелесу  арқылы  түсіну,  талдау,  ой  түйіндеу,  сөйлеу, 
есте  сақтау  қабілеттерін  анықтаудың,  яғни  психологиялық 
әдістеменің  маңызы  зор.
Т  а б и г  и  т ә ж і р и б е  — байқау  мен  лабораториялық 
э к с п е р и м е н т т ің   а р а л ы қ   т ү р і.  М ақ саты   м ен   қ о й ы л ға н  
м ін д е т т е р ін е   б ай л ан ы с ты   ғал ы м   та б и ғи   ж а ғд ай д а ғы  
тәж ірибені  адам  баласы  үиіін  қалыпты  (табиғи)  жағдайда 
қолданады .  А йталы қ,  баланы ң  көру  қабілетінің  өзгеруін 
т е к с е р у   ү ш ін ,  о н ы ң   к ө р у   а н а л и з а т о р ы н ы ң   қ ы зм е т  
ерекшеліктерін  мектептегі  оқуға дейін  және  оқуын  аяқтаған 
кезде  аны қтайды ,  яғни  оқу  бары сы нда  табиғи  ж ағдайда 
зерттейді.
Л а б о р а т о р и я л ы к ,   т ә м с і р и б е н і ң  табиғи 
ж а ғд а й д а ғы   т ә ж ір и б е д е н   ай ы р м аш ы л ы ғы   бар.  М үнда 
зерттеуші  тәжірибені  арнайы  жасалған  жағдайда  жүргізеді. 
Ж ағд а й д ы   ө зг е р т у   ар қ ы л ы   ғал ы м   б е л г іл і  б ір   қ ы зм е т
21

өзгерістерін  туды рады   да  оны ң  сан  мен  сапалы қ  сипатын 
аны қтайды .
Ж асқ а  сай   ф и зи о л о ги я   ғы л ы м ы н д а   л а б о р а т о р и я л ы к  
тәж ірибе  әдісінің  бірі  болып  саналатын  ф у н к ц и я л ы қ  
ж  у  к  т е м  е  немесе с ы н a y   әдісі кеңінен тарады.  Бұл әдіс 
б о й ы н ш а  б ал а  о р ган и зм ін ің   м ү ш ел ер ін ің   қ ы зм етін   оған 
м өлш ерлен ген   ф у н кц и ял ы қ  ж ү ктем е  беру  арқы лы ,  оны ң 
ә с е р ін ің   ү за қ т ы ғы н   н ем есе   э с е р   ету   қ а р қ ы н ы н   ө згер те 
о т ы р ы п ,  т ү р л і  ж а ғ д а й л а р д а   а н ы қ т а й д ы .  М ү н д а й д а  
физиологиялы қ көрсеткіш  ретінде сол мүш енің қызметі  алы- 
нады. Бала организмін зерттейтін физиологиялы қ тәж ірибеде 
т ы н ы с т ы   к ід ір т у ,  т е м п е р а т у р а л ы қ   э с е р   е т у ,  д е н е н ің  
кеңістіктегі  орынын  өзгерту,  басқа  да  с.с.  функциялы қ  сы- 
н а у л а р   қ о л д а н ы л а д ы .  Е ң   көп   қ о л д а н ы л а т ы н д а р ы   м өл- 
ш ерленген  дене  ж әне  ой  еңбегі.  М ы салы ,  зерттеуш і  бала- 
ның  ты ны ш ты қтағы   қалы пты   ж ағдайы нда  ж үрегінің  соғу 
жиілігін анықтайды, содан кейін бала  100 м жер жүгіріп өткен 
соң  онын  ж үрегінің  соғу  жиілігін  тағы  да  тексереді.  Сөйтіп 
балаға  берілген  осы  ж үктемеге  бейімделу  сипатын  бағалай- 
ды .  Д ен е  қ ы зм е т ін д е   ж ү к т ем е н і  д ә л ір е к   а н ы қ т а у   үш ін  
э р г о м   е  т р   и я,   яғни  эргометр  аспабын  қолдану  арқылы, 
ж үктеменің  мөлшерін  дәл  аны қтау  әдісін  пайдаланады.  Ой 
е ң б е г ін ің   с ы н а ғ ы   р е т ін д е   ш е к т е л г е н   у а қ ы т   іш ін д е  
арифметикалық  е  с  е  п  т  і  іи  ы  г   а р  у   әдісі  қолданылады. 
Бүл  ж ағд ай д а  зер ттел у ш ін ің   б ел гіл і  бір  ж үм ы с  қаб ілеті 
(айталық,  жүрегінің  соғу  жиілігі)  есеп  ш ығаруға  дейін,  шы- 
ғарып  жатқан  кезде  ж әне  есепті  ш ығарып  болғаннан  кейін 
аны қталады .  Балалар  мен  ж астарды ң  ой  өрісін  білу  үш ін 
соңғы  жылдары  т е с т   әдістемесі  кеңінен  қолданылуда.  Бұл 
әдістеме арқылы балалардың жасына лайы қ көрсеткіш терден 
айырмаш ылығы  анықталады.  Тест  тапсырмалары  жасқа  сай 
іріктеліп,  топтастырылады  да  т е с т  
с т а н д а р т ы
белгіленеді.
Ж асқа  сай  физиологияның  барлық  зерттеу  әдістері  мен 
а м а л д а р ы   б а л а л а р   м ен   ж а с ө с п ір ім д е р д ің   о р г а н и з м ін ің  
қызметтерін  жынысына,  ж асына  сай  топталған  әр  жастағы 
б ір н е ш е   то п   б а л а л а р д ы ң   ф у н к ц и я л ы қ   е р е к ш е л ік т е р ін  
орта  шамамен  зерттеуге  бағытталған  (мысалы,  әртүрлі  жас- 
тағы   ер  б а л а л а р   м ен   қы з  б а л а л а р д ы ң   ж ү р е г ін ің   с о ғу  
ж иілігін  аны қтау).  Бүл  әдіс  әркім нің  ж еке  басы ны ң  дам у

ерекш еліктерін орташ а көрсеткіш пен салыстыру мүмкіндігін 
береді. 

..  .
Ж аска  байланы сты   ф изиологияны ң  әд істем есін ің   бірі 
т е л е м е т р и я   радиотехникалық беріліс аспаптары арқы- 
лы  бала  организм ін  оны ң  денесінен  қаш ы қ  ж ерде  түры п 
аны қтау  м үмкіндігі.  Бүл  әдісті  қолдану  балалар  мен  жас 
өспірімдердің  организміндегі  мүш елердің  қызметін  табиғи 
жағдайда  (ойын,  оқу,  еңбекпен  ш үғылданып  жатқан  кезде) 
зерттеуге мүмкіндік  береді.  Бүл  әдіспен  алынған  мәліметтер 
өсіп жатқан жастарды окыту мен тәрбиелеуде маңызды орын 
алды. 

4
Қ а зір г і  к е зд е   б а л а   о р г а н и зм ін   зе р т т е г е н д е   к ү р д ел і 
оптикалык,  радиотехникалы қ  ж әне  электронды қ  аспаптар- 
ды  кең  қолданады .  Бұл  аспаптар  бір  сәтте  ондаған  түрлі 
қызметтерді  қатарынан  өлш еуге  мүмкіндік  береді.
Балалар  мен  жастардың  өсуін  а н т р о п о м е т р и я  
^дененің  ф изикалы қ  көрсеткіш терін  өлш еу  әд ісі)  арқы лы  
анықтайды.  Бүл  әдісте  баланың  бойын,  кеуде  шеңберін  үш 
ж ағдайда  (дем  алғанда,  дем  ш ы ғарғанда  ж әне  ты ны ш ты қ 
кезінде)  ж ән е  баланы ң  басы ны ң  ш еңберін  сан ти м етрлік 
лентамен,  дене  салмағын  таңертең,  үйқысынан  түрған  соң 
б о й ы н   ж е ң іл д е т к е н н е н   к е й ін ,  т а м а қ қ а   д е й ін   а р н а й ы  
медициналық  таразымен  өлшейді.
Ж а с қ а   сай  ф и зи о л о ги я н ы ң   ә д іс т е р ін ің   н ә т и ж е л е р ін  
электрондык-есеп  аспаптарымен  ж әне  математикалық  ста­
тистика  әдістерімен  есептеп  шығарады.  Бүл  түрғыда  қазіргі 
кезде  компьютер  аспабы  кең  пайдаланылады.
Ф изиологиялы қ  ж әне  медициналы қ  әдістерді  пайдала- 
нып,  валеология  мен  балалар  гигиенасы  түрлі  жағдайлар- 
ды ң  (  түрлі  ғимараттар,  ж иһаздар  ,  т.б.)  бала  организміне 
әс е р ін   ан ы қтап ,  д ен сау л ы ғы н а  қаж етті  қолайлы   ж ағдай 
тудыруды  көздейді.

ЖАСҚА САИ  ФИЗИОЛОГИЯ

II - т  а р  а у
Балалар  мен  жасөспірімдердің  өсуі  мен дамуының 
жалпы  заңдылықтары
1.  О рганизм  ж әне  қорш аған  орта
Ф
Ж а л п ы  түсініктем е/А дам  организміне сы ртқы  ортаның 
көптеген  ж ағдайлары   эсер  етеді.  О ларды ң  қалы пты   ш амада 
өзгеруі  денсаулы қты   бүзбайды ,  себебі Іәр б ір   организм  сол 
ө згер істер ге  н ер в тік   ж ә н е   гу м о р ал ь д ік   те тік те р   аркы лы  
бейімделіп  отырады.  Сыртқы  ортаның  әсерлерін  дүры с  пай- 
далан а  оты ры п,  адам ны ң  ден сау л ы ғы н   ж ақсар ты п ,  оны ң 
қорғаныс  ж әне  еңбек  қабілеттерін  күш ейтуге  болады.  М ы- 
салы,  суы қты ң  әсерін  дұры с  пайдаланы п,  организмді  шы- 
нықтырып,  оның  салқы нға  төзімділігін  артты руға  болады. 
Ш ынықпаған  ж ағдайда  сыртқы  ортаның  ж ағы мсы з  әсерлері 
адамның  сырқаттануына  себеп  болуы  мүмкін.
С ы р т қ ы   о р т а н ы ң   ә с е р л е р ін   х и м и я л ы қ ,  ф и зи к а л ы қ ,
биологиялық,  психогендік,  әлеум еттік  әсерлер  деп  бірнеш е 
топтарға  бөледі. (
' Х и м и я л ы қ  әсерге ауаның, судың,  топырақтың,  азық- 
тың  құрамы ндағы   заттар  жатады.  О ларды ң  көпш ілігі  адам 
орган и зм ін ің   қалы п ты   тір ш іл ігін е,  д ен сау л ы ғы н а  қ а ж е т .; 
Бірақ  ол  заттар  қажетті  мөлш ерден  асса  не  азайса,  сы рқат- 
тың  пайда  болуына  себеп  болады.  М ысалы,  тамақты ң  құра- 
мындағы  йод  жеткіліксіз  болғанда  эндемиялы қ  зоб  ауруы- 
ның  пайда  болуы,  немесе  таулы  жердегі  ауаның  құрамында 
оттегі  аз  б о л ған д ы қ тан   би іктік  ауруы н ы ң ,  н ем есе  ауада
көмірқыш қыл газы, хлор т.б. заттар көбейгенде адамның ула- 
нуы  мүмкін. д
24

І~Ф  и з и к а л ы қ   әсерлерге  температуралық,  ылғал,  ауа 
қозғалысы,  атмосфералық  қысым,  күн  радиациясы,  айқай- 
шу, элеюромагнитгік өріс т.б. жатады. Бұлардың да көпшілігі 
организмнің  өмір  сүруіне  қажет.  Ал  қажетті  мөлшерден 
артық  болған  жағдайда,  мысалы,  ыстық  ауада  күннің  өтуі, 
айқай-ш удан  керең  болу,  не  қүлақты ң  мүкістенуі  т.с.с.
іғымсыз  эсер  етеді.  [ 
П Г и   о л о г и я л ы
ауру  тудыратын  микро-
күрттар
түрлі  инфекциялық,  паразиттік  ауруларды  тудырады.
П с и х о г е н д і к   әсерлерге  сөз,  үжымдық  қарым- 
катынас тәрізді  адам  қоғамындағы түрлі  әлеуметтік жағдай- 
лар жатады. Олар адамға жағымды не жағымсыз көңіл-күйін 
тудырын,  организмін  өзгерістерге  үшьфатуы  мүмкін.  г
І Ә л е у м е т т і к  әсерлер — еңбек, үй түрмысы және саяси 
әлеуметтік-экономикалық  жағдайлар.  Бүлар  физикалық,  хи- 
миялық,  биологиялық  және  психогендік  әсерлермен  байла-
ныса  отырып,  олардьщ  адам  организміне  әсерін  күшеитеді. 
Ғылыми  зерттеулер  арқылы  кейбір  аурулардың халыққа  көп 
тарауы  қоғамдық  әсердің  ықпалынан  екені  танылып  отыр.
құрт  ауруының,  нервтік  психикалық  аурулардын 
ауқатты  адамдарға  қарағанда жағда 
сында  көп  кездесетіні  м әлім .і
Дегенмен  организмге  тек  сыртқы  орта  ғана  эсер  етіп 
коймайды, адамның өзіне де байланысты. Денсаулықты сақ- 
тау, оны күшейту және үй түрмысын, тамақтану, еңбек жағ-
даилары н  ж ақсарту  үш ін  адам  өзіне  паидалы   жағымды 
өзгерістерді тудырады.  Басқа организмдерге қарағанда адам 
сан алы   тү р д е  ф и зи о л о ги ял ы к ,  ә л е у м е т т ік   қ аж еттер д і 
өзгерту  арқылы  сыртқы  ортаның  өзгерістеріне  белсенді
оеиімделеді.
А дам   организм і  бір-бірім ен  байланы сқан  көптеген 
м ү ш ел ер д ен   тү р аты н   б ір т ү т а с   қ ү р ы л ы м .  М үш елер  — 
организмнің  дамуында  қалыптасқан  белгілі  бір  атқаратын 
кы зм еті  бар,  арнайы   қүры лы сы   бар  бөлш ектері.  О лар 
с  ы р т қ ы  (бас,  көз,  қүлақ,  мүрын,  ауыз,  қол,  аяқ, т.т.) және
і  ш  к  і  (жүрек,  өкпе,  бауыр,  бүйрек,  ішек,  қарын,  көкбауыр, 
куық,  түрлі  бездер,  т.б.)  мүшелер  болып  бөлінеді.  Адам 
денесінде  көптеген  мүшелер  болғанымен,  олардың  әрқай- 
сысы біртүтас  организмнің бөлшектері  ғана.  Мүшелер үлпа-
25

лардан  (тканьдерден)  түрады.  Оларды  4  топқа  бөледі: 
_
——
эпителии, дөнекер, ет, нерв.
Белгілі бір қызметті атқаруға бейімделген мүшелер тобын
м ү ш е л е р   ж ү й е с і   деп атайды. Олар:  нерв, ас қорыту,
тыныс,  зәр  шығару,  сезім,  ішкі  секрециялық  (эндокриндік)
бездер,  жыныс,  жүрек-қан  тамырлар  жүйелері.  Кей  жағдай-
ларда  екі  немесе  бірнеше  мүшелер  жүйесін  а п п а р а т
деген  түсінікте  қолданады.  Айталық,  адамның  қаңқасы
(скелеті)  мен  бүлшық  еттер  жүйелерін  “тірек-қимыл  аппа­
раты” дейді.
Мүшелер жүйелері -  қүрылысы мен қызметгері бойынша 
бірлескен,  белгілі  бір күрделі  қызметті  атқаратын  қүрылым. 
Олар  бір-бірімен  және  сыртқы  ортамен  байланысты  түрде 
организмнің  біртүтастығын  қамтамасыз  етеді.  Мүндай  бай- 
ланыстылықты  қамтамасыз  етуде  ішкі  секрециялық  бездер 
мен  жүйке  (нерв)  жүйесінің  маңыздары  зор.  Әсіресе  жүйке 
жүйесі  организмнің  сыртқы  ортадағы  мінез-қүлықтарын 
анықтауда ерекше орын алады. Нерв жүйесінің түрақтылыгы 
арқылы  бүкіл  организм  сыртқы  ортаның  әсерлеріне  қарсы
түра алады және қүрылысының, қызметінің, химиялык құра- 
мының  түрақтылыгын  сақтайды.
ортамен  зат  алмасуы  және 
оның  ішкі  ортасында  заттың  алмасуы  бір  сәтте  өтіп  жата-
тын  а с с и м и л я ц и я   (заттардың  синтезделуі)  мен
кеткен  екі  үрдістен  түрады.
деп  аталып 
диссимиля-
жинақталған
жүмсайды. Ол энергия тамақтану, асты сіңіру, оттегін сіміру
u^ a р  Щ  жұмыстарға жүмсалады.  Сыртқы ортамен 
зат  алмасуының  нәтижесінде  организмге  келген  қуаттың 
мөлшері,  оның  жүмсағанынан  анагүрлым  артық  болады.
жаңартуға  жүмсалады,  ал 
паидаланылмаған  сырттан  келген  заттар  қайтадан  сыртқы
ортаға  шыгарылады.  Сонымен,  тек  қана  сыртқы  ортамен
турақты  зат  алмасуыныц  нәтижесінде  гана  организмнің 
тіршічігі  сақталады.
„ Қандай  да  болмасын  организм  белгілі  бір  тіршілік  жағ- 
дайларын қажет етеді және даму барысында сол жағдайлар- 
ға  беиімделу  орын  алады.  Организмнің  клеткаларының 
тіршілік  ортасын  оның  і ш к і   о р т а с ы   деп  атайды.
26

Бұған  қан,  лимфа  мен  клетка  аралық  сұйықтықтар  жатады. 
Ішкі  ортаның  қасиеті  мен  құрамы  күллі  дененің  тіршілігіне 
қажетті  белгілі  бір  қалыптағы  түрақтылық  мөлшерінде  сақ- 
талады .  О ны ң  хи м и ялы қ  ж ән е  ф и зи к ал ы қ -х и м и ял ы қ  
қасиеттерінің  түрақтылығы  г о м е о с т а з   деп  аталады. 
Гомеостаз шектеулі қабілет, сыртқы ортаның әсерлері қалып- 
тан тыс  күрт және үзақ мерзім  бойы өзгергенде организмнің 
жағымсыз  әсерге  бейімделу  қабілеті  нашарлайды  да  ауру 
пайда болады,  тіпті  ол  мүлде  жойылып,  өлімге  үшырауы  да 
ыктимал.
2.  Балалар  мен  жастардың  өсуі  мен дамуы
олардың  көрсеткіштері
\
Балалар  мен  жастардың  организмі  үнемі  өсіп  дамуда 
болады.  Организмдегі  клеткалардың  саны  мен  салмағының 
үлғаю ы на  байланы сты   дене  к ө р сетк іш тер ін ің   артуы н 
ө  с  у  деп  атайды.  Организмнің  үш  негізгі  дене  көрсеткіші 
бар:  б  о  й  ы  (адамның  денесінің  үзындығы),  с  а  л  м  а  ғ  ы, 
к е у д е   ш е ң б е р і .   Дененің бүл  көрсеткінггерін  зерттеп 
өлшеуді  а н т р о п о м е т р и я   (грекше,  антропос — адам, 
метрия — өлшеу) деп атайды.  Антропометрлік зерттеулердің 
нәтижелері  адамның  киімдерін,  оқу және  спорт қүралдарын 
дүрыс  таңдап  алуға  мүмкіндік  береді. (
Ш сумен  қатар  организмде  даму  жүріп  жатады.  Д  а м у -  
сапалы к  көрсеткіш .  О рган изм н ің   дам уы   деп  сан  көр-
сеткіштерінің сапалық көрсеткіштерге аиналып, үлпалардың 
ж екеш еленіп  белгілі  бір  қы зм ет  атқаруға  бейім делуін, 
организм  мен  оның  жеке  мүшелерінің  қызметінің  артуын, 
бал ан ы ң   ақы л-ой   ө р іс т е р ін ің   м олаю ы н  айтады .  Б ала 
организмінің дамуы екі түрлі болады: физикалық және функ- 
циялық  дамуы^]
  и з и к а л ы қ   д а м у д ы ң   көрсеткіштері  барлық 
мүшелерге бірдей:  мүшенің үзындығы, ені, тереңдігі, көлемі, 
аумағы,  салмағы,  алып  жатқан  орыны  т.с.с.
Ф у н к ц и я л ы қ   д а м у д ы ң   көрсеткіштері мүшенің 
атқар аты н   қ ы зм етін е  бай лан ы сты   әр   тү р л і.  М ы салы , 
ж ү р ек тің   ф у н кц и ялы қ  д ам уы н   ан ы қ тау   ү ш ін ,  оны ң 
систолалық  немесе  минуттық  көлемін  өлшейдьД
ГЛдам  өмірін  негізінен  үш  кезеңге  белуге  болады:  өсіп
27

даму  ж әне  жетілу,  кемелдену,  қартаю.  Бұл  үш еуінің  айыр- 
маш ылығын  дене  көрсеткіш терін  өлш еп,  организмнің  даму 
д ә р е ж е с ін   а н ы қ т а п   ж ә н е   с ы р т қ ы   о р т а м е н   б а й л а н ы с ы н  
тексеру  арқылы  білуге  боладььу
К әм елетке  келу  немесе  д а м   ы  п  ж  е т  і л у   дегеніміз 
ең  алдымен  ж астарды ң ж ы ны сты қ ж етілуі  ж әне  өзінің  үрпа- 
ғын жалғастыру қабілетінің пайда болуы, яғни түқы мы н жал- 
ғ а с т ы р у д ы   қ а м т а м а с ы з   е т у .  Б ү ғ а н   к о с а ,  ә л е у м е т т ік  
қы зм еттерді  атқару,  рухани  ж ән е  м әд ен и ет  қазы налары н 
жасау,  еңбек  ету  қабілеттері  жатады. /
• 
Ж   ы  н  ы  с  т  ы  қ  ж   е  т  і  л   у   қы здарда  11-12  жаста, 
ү л д а р д а   13-14  ж а с т а   б а с т а л а д ы   д а ,  ж ы н ы с ы н а   сай  
бойж еткендерде  16-18  ж ән е  ж ігіттерде  18-20  ж аста  толы қ 
ж етіл ед і.  О сы ған   б ай л ан ы сты   ад ам   о р га н и зм ін ің   то л ы қ  
жетілуі,  яғни  кәм елетке  келуі  аны қталы п,  кемелденуі  бас­
т а л а д ы ./ 
Ч>;>'
1 Өсу  мен  дамуды ң  барлы қ  адамдарға  ортақ  бірнеш е  заң- 
дылықтары  бар: 
і 

v> 
>  *.
1)  өсу  м ен  д ам у   гетер о х р о н д ы  
о о л ад ы ,  яғн и   үн ем і 
біркелкі  болмайды;
2)  мүш елер  мен  мүш елер  ж үйелерінің  өсу  мен  даму  қар- 
қыны  әр түрлі; 

з  - 
і
3)  өсу  мен  даму  бапаның  ж ы ны сы на  байланысты;
4)  ф у н к ц и я л ы қ   м ү ш ел ер   ж ү й ел ер і  м ен  м ү ш е л е р д ің  
кызметтерінің  биологиялық  беріктігі  немесе  мықты  болуы;
5)  өсу  мен  дамудың  түқы м  қуалау  қасиеттері  мен  сырт- 
қы  ортаның  ж ағдайлары на  тәуелділігі;
бХөсу  мен  дамудың  акселерациясы.І
Өсу  мен  даму  адам  өмірінде  бірдё  ж ылдамданып,  бірде 
баяуланады.  Тіпті  бір  ж ылдың  ішіндегі  бойдың  өсуі  бірдей 
емес:  ж азда  бала  тез  өседі  де,  қы ста  наш ар,  немесе  түнде 
бой  көбірек  өседі,  күндіз  аз  өседі.  М үны  өсу  мен  дамуды ң
г е т е р о х р о н д ы л ы   ғы  дейді  (гет ерос  —  әртүрлі, 
хронос -  уақыт). і 
,  / 
: ,
Өсу  қ  а  р  қ  ы  н  ы 
адам  өм ірінде  үш  рет  күш ейеді:
1)  туғаннан  3  жасқа  дейін;  2)  5-7  жас  арасында;  3)  ж ыныс- 
ты қ  жетілу  кезеңінде.  Сонымен  қатар,  бала  организміндегі 
ж ек е   м ү ш ел ер   м ен  м ү ш ел е р   ж ү й е с ін ің   ө сіп   д а м у ы   д а 
гетерохронды түрде өтеді. Баланың алғаш қы жылғы өмірінде 
миы  тез  өседі:  бір  ж ылдың  ішінде  салмағы  2-2,5  есе  артады
28

(жаңа  туған  бөбекте  миының  салмағы  360-390  г).  7  ж асқа 
жеткенше  оның  миы  ересек  адамның  миының  80-90  %  ша- 
масында  болады.  Мұның  себебі  — баланың  сыртқы  ортамен 
б а й л а н ы с ы   н е г із ін е н   ми  а р қ ы л ы   іске  а с а д ы ,  б а р л ы қ  
мүшелердің қызметі жүйке жүйесінің, әсіресе, орталық жүйке 
жүйесінің  қызметіне тікелей  байланысты.  Ал  лимфа ұлпала- 
рының өсіп дамуы  10-12 жаста күшейеді, жыныс мүшелерінің
•  өсіп  жетілуі  12  жастан  ары  қарай  болады.  Сол  сияқты  бір 
мүшенің  өсуі  мен  қызметінің  дамуы  да  кезектесіп  отырады: 
м үш е  өскен д е  қы зм еті  онш а  дам и  қой м ай д ы ,  м үш енің 
қызметі  дамығанда  үзындыққа  өсуі  баяулайды.  (
Осыларға байланысты бала организмінің қажеттері үнемі 
өзгеріп отырады.  М ысалы,  мидың өсуі  күшейгенде организм 
белокты  көбірек қажет етеді.  Сөйлеу қабілеті дамитын  кезде 
бала басқа адамдармен қарым-қатынасты көбірек талап етеді, 
қимыл-қозғалыстары  дамитын  кезде  мазасыз  болады,  көп 
қозғалады,  көмірсутегісі  көп  тағамды  талғайды,  т.с.с.
Бала  организмінің  түрлі  әрекеттерге  бейімділігі,  оның 
сыртқы  ортаның  жағдайларына  қарсы  түру  қабілеті  дамып 
жатқан  функциялық  жүйелерге  байланысты.  Айталық,  бала 
миынын  оқуға  бейімделуі  6-7  жастан  басталады.  Сондықтан 
бұл мезгілден ерте оқыту оның басқа мүшелер жүйесіне зиян 
келтіреді,  олардың  дамуын  төмендетеді.
Организмнің  үлпаларьша  қажетті  отгегін  тасу  қабілеті  де 
біртіндеп  дам ы п,  16-17  ж аста  ж етіледі.  С онды қтан  бала 
организміне  эсер  ететін  ауыр  жүмысты,  дене  еңбегін,  спорт- 
пен  шүғылдануды  үйымдастырғанда  осыны  ескерген  жөн.
/Қорытып  айтсақ,  бала  организмінің  еңбектің  түрлеріне 
бейімділігі  үнемі  бірдей  болмайды.  Сондықтан  оқу,  еңбек, 
спорт  жүмыстарын  сыртқы  ортаның  жағдайына сәйкес  етіп, 
өсіп-даму  мезгіліне  байланысты  мөлшерлеген  жөн.
Былайша айтқанда, өсу мен дамудың гетерохрондылығын 
сы р тқы   о р тан ы ң   ж ағд ай л ар ы   м ен  б ал а  ең б егін   д үры с 
мөлшерлеудің  ғылыми  негізі  деп  есептеуге  болады.
Бала  организм інің  ж ы ны сты қ  айы рм аш ы лы қтары  
кыздар мен ер балалардың денесінің өсіп дамуында, олардың 
қарқы ны нда,  ж еке  м үш елер  ж үй есін ің   ж етілуін де  көзге 
түседі.  А йталық,  ж ыны сты қ  ж етілгенге  дейін  ер  баланың 
антропометрлік  көрсеткіштері,  әсіресе  денесінің  үзындығы 
қыздардан жоғары болса,  жыныстық жетілу басталған  кезде,
29

керісінш е,  қы здарды ң  салм ағы ,  бойы ,  кеуде  ш еңбері  ана-
ғұрлым  жоғары  болады.  15  жастан  ары  карай  ер  балалар тез
өсіп  жетіледі  де,  оларды ң  көрсеткіш тері  кайтадан  кы здар-
дан  ж оғары   болы п  келеді.  Е ресек  ад ам д ард а  да  осы н дай
жыныстық айы рмаш ы лы қ сақталады. Яғни барлы к балаларга
ортақ  заңдылықтардан  басқа  өсу  мен  дам уды н  баланы н  жы-
н ы сы н а  б ай л ан ы сты   е р е к ш е л ік т е р і  б а й к а л а д ы .  Ж ы н ы с-
ты қ   ай ы р м аш ы л ы қ ты   о қ у -т ә р б и е ,  сп о р т,  кар а  ж ү м ы сты
үйымдастырғанда еске алып,  ж ы ны сы на қарай  мөлш ерлейді.
Кейбір  спорт  түрлерімен  қы здарға  ш үғы лдануға  болмайды,
айталық, ауыр атлетика т.б. Ө кініш ке орай, соңғы 20-25 ж ыл-
ды ң ішінде бұған  мән бермегендіктен, ауы р атлетикамен көп
ш ү ғы лд ан ған   сп о р тш ы л ар   а р а с ы н д а   б а л а   к ө тер м ей ,  ана
болуға  зар  болған  әйелдер  саны  айтарлы ктай  ш ам ада  деуге
болады  (М ысалы,  А Қ Ш -тағы   спортпен  ш үгы лданған  бедеу
ә й е л д е р д ің   2,71  %  ау ы р   а т л е т и к а м е н   ш ү ғ ы л д а н ғ а н д а р .
Г.  Ливш иц,  1998).  С онды ктан  бойж еткендер  — болаш ак  ана 
екенін  естен  ш ығармау  керек. 
і
Қ а н д а й   д а   б о л м а с ы н   м ү ш е л е р   ж ү й е с ін ің   к ы з м е т і  
ө м ір д е г і  қ а ж е т т і л і к т е н   а н а г у р л ы м   а р т ы к   м ө л ш е р д е  
б о л а д ы .  Б ү ғ а н   қ о с а ,  к ө п ш іл ік   қ ы з м е т т е р д ін   б ір н е ш е  
мүшелерде  қосарланып  орындалуы  байкалады   (мы салы ,  зер 
ш ы ғ а р у   ө к п е ,  б ү й р е к ,  т е р і,  ас  қ о р ы т у   ж о л ы   а р к ы л ы  
қосарланады ;  баланы ң  өсуіне  қаж етті  ж ы ны с  горм ондары  
жыныс  безі  мен  бүйрекүсті  бездерінің  кы рты с  қабаты нда 
түзіледі,  т.с.с.).  М ұндай  үйы мдасу  организм ге  қауы рт  ж ағ- 
дайларда тірлігін  сактап  қалу үш ін  қажет.  Д егенм ен  балалар 
мен жас өспірімдердің оқуын, дене еңбегін, спортпен ш үтыл- 
дануын  жасы  мен  ж ыны сы на лайы қты   ш ектеп  отьф ған  жөн. 
Өйтпесе бала организмі ж ан-ж ақты  дамы майды . О сы ган бай- 
ланысты  ғалым гигиенистер оку-тәрбие ж үм ы стары ны ң өсіп 
келе  ж атқан  бала  орган изм іне  л ай ы ктан д ы ры л у ы   туралы  
қағида үсынды. Бүл қағидаға сәйкес оку, енбек, спорт жүмыс- 
тары н   б алан ы ң   ж ы н ы сы н а  ж ә н е   ж асы н а  л а й ы қ т а у   м өл- 
ш ерлері  көрсетілген.
Баланың өсуі  мен дамуы ны ң сы ртқы  белгісіне оньщ  дене 
пропорциясының өзгеруі жатады.  Д е н е   п р о п о р ц и я -  
с ы  деп адамның б а с ы н ы ң  ү з ы н д ы г ы н ы ң   онын т ү л а  б о й ы  
мен  а я к т а р ы н ы н   ұ з ы н л ы г ы н а   к а т ы н а с ы н   айтады.  Ересек 
адаммен  салы стырғанда  ж аңа  туған  сәбидің  аяқтары  кыска,
30
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет