Е. А. Бекетов атындағы Караганды профессоры, медицина гылымдарынын докторы А. Е. Коикабаева


до  «  fa  '  I  '  5  - к е  с  т е



жүктеу 1.71 Mb.
Pdf просмотр
бет16/16
Дата03.05.2017
өлшемі1.71 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16

164

до 
«  fa 



5  - к е  с  т е
Б ү й р е к  үсті  бездерініц  с а л м а ғ ы н ы ң   ж аск а  сай  өзгеруі
----------------------------
Ж асы
Бүйрек үсті бездерінін 
жалпы салмағы, г
1  айға дейін
6,22
2-12  ай
3,35
1-5  жас
4,60
6-10
6,60
11-15
8,63
16-20
12,95
21-50
13,71-13,84
51-  70
13,36-13,20
күш ейеді,  қаны   қою ланады   ж ән е  басқа  өзгерістер  пайда 
болады.
Бездің милы  қабатын  қалдырып,  қыртыс  қабатын  сылып 
алып  тастаса,  жануар  тез  өліп  қалады.  Милы  қабатын  алып 
тастап,  қыртыс  қабатын  қалдырса,  айтарлықтай  өзгеріссіз 
үзақ  уақы т  өмір  сүре  алады.  М үның  себебі  милы  қабатты 
қүрайтын  хромаффин  клеткалар  бүйрек  үсті  безінен  басқа 
кейбір  ірі  қан  тамырларының  бойында,  шеткі  ганглияларда 
кездеседі.  О ған  қоса,  н ер в тер д ің   үш тары   н орадрен али н  
медиаторын бөліп шығарады. Ол милы қабаттың гормондары 
тәрізді  эсер  етеді.
Б үй рек  үсті  б езд ер ін ің   қы рты с  қабаты   10-нан  астам  
кортикостероидтар  тобы на  ж ататы н  горм ондарды   түзеді. 
Химиялық  түрғыдан  олардың  бәрі  холестериннің  туынды- 
сына  жатады.
Ф и зи о л о ги ял ы қ   қы зм етін е  қарай  к о р ти к о стер о и д тар
3  топқа  бөлінеді:
а)  глюкокортикоидтар;
ә)  минералкортикоидтар;
б)  адренокортикоидтар.
Г л ю к о к о р т и к о и д т а р   бүйрек үсті безінің қыртыс- 
ты  қабатының  ш аш ақты  зонасында  түзіледі.  Бұл  топқа  өте 
белсенді  горм он  —  корти зол,  го р м о н д ы қ  б елсен діліктері 
төмендеу  кортизон  мен  кортикостерон  жатады.
К ортизол  мен  кортизон  м олекуласы ны ң  С |7  бөлігінде 
окси  тобы  болғандыктан  оларды  17-оксикортикостероидтар
165

дейді.  Глю кокортикоидтар  зат  алмасуы ны ң  барлы қ  түріне 
ықпалын  тигізеді.  Тері,  бауыр,  ет,  май,  дәнекер  ж әне лимфа 
ұлпалары нда  бұл  горм онны ң  әсерін ен   бірқатар  фермент- 
тердің, яғни трансаминаза, оксидаза, гидролаза т.б.  фермент- 
тердің  белсенділігі  күшейеді.
Глю кокортикоидтарды ң  ықпалынан  барлы қ  ұлпаларда, 
әсіресе ет ұлпасында белоктың ыдырауы  күшейеді.  Қандағы 
ам ин  қы ш қы л д ары н ы ң   ж ә н е   н есеп тегі  азотты ң   мөлш ері 
көбейеді,  бауы рды ң  мочевина  бөлу  қызметі  артады.  Атал- 
ған  әсерлерге  байланысты  бала  органнзмінің  салмағы  азай-
ып,  өсуі  наш арлайды. 

Е ЦТ  іИіиД
Г л ю к о к о р т и к о с т е р о и д т а р д ы ң   м а й д ы ң   а л м а с у ы н а  
әсерінен  ұлпадағы  май  ыдырап,  май  қыш қылдары  бауырға 
өтеді.  Бұл  гормондар  көмірсутегінің  алмасуына  эсер  етеді. 
Олар  бауырдағы  глнконеогенезді  (грек,  гликос —  тәтті+нео- 
ж а ң а + ге н е зи с   —  т е к ,  б о л м ы с ,  п а й д а  б о л у )  к ү ш е й те д і. 
Сондықтан  гипергликемия,  тіпті  глюкозурия  (несепте  кант- 
ты н болуы) пайда болуы мүмкін.  Бүл топтағы гормондардын 
әсер ін ен   бауы рдан  басқа  барлы қ  м үш елердегі  клеткалы қ 
мембраналардың  глюкозаны  өткізу  қабілеті  төмендейді.  Ал 
бауырда,  керісінше,  глю коза мен  амин  қыш қылдарын өткізу 
аздап  артады. 
ц
Глю кокортикоидтардың қабынуға, аплергияға қарсы түру 
қаб іл еттер ін   артты руға,  и м м ун одеп ресси втік  (лат.  имму- 
нит ас — бірдеңеден босау, қүтылу + депрессия —  басу, тежеу) 
ә с е р л е р ін ін   м а ң ы зы   м ү л д е   е р е к ш е .  О л а р д ы ң   м ү н д ай  
қ аб іл еттер і  к л етк ал ы қ   м ем б ран ан ы ң   ө тк ізгіш тігі  төм ен- 
д еу ін е,  к л етк ал ар д ан   ж ән е  б асқа  қү ры лы м д ард ан   гиста- 
м иннің  босауы н  азай туға  антиденелердің  түзілуін  төмен- 
д е т у ге ,  ан ти ген   м ен  а н т и д е н е н ің   реакц и ясы н   теж еу ін е, 
д ә н е к е р   үлп адағы   коллаген   мен  м у ко п о л и сах ар и д тер д ің  
түзілуін  наш арлатуына  байланысты.
Глю кокортикоидтардың әсерінен  белоктың  ыдырауынан 
пайда  болған  заттардан   көм ірсутекті  заттар  түзіледі,  бүл 
әсір есе  ли м ф а  үлп алары н да  күш ті  болады .  Аз  м өлш ерде 
глю кокортикоидтар  басқа  гормондардын  әсерін  күшейтеді. 
Глю кокортикоидтардың синтезі  мен  секрециясы  гипофиздің 
кортикотропин  гормонымен  реттеледі.
Канадалық  зерттеуші  ғалым  Г.  Селье  алғаш   рет  бүйрек 
үсті бездерінің гормондары организмге түрлі қауы рт жагдай-

ларда  өте  қаж ет  екенін  көрсетті.  А дамның  қатты  күйзеліс 
кезіндегі тітіркендіргіштерді  ол  с т р е с с о р   (ағыл. 
ст ресс
-  
катты күйзелу, абыржу, қауырт жағдай) деп атады.  Бүйрек 
үсті бездерінің қыртыс  қабатының гормондары айтарлықтай 
азайса.  стресс  ж ағдайында  организм  өліп  кетуі  мүмкін.
М и н е р а л к о р т и к о и д т а р   бүйрек  үсті  безінің 
түйнекті зонасында пайда болады. Бүл топқа альдостерон мен 
одан  белсенділігі  20-30  есе  төмен  11 -дезоксикортикостерон 
жатады.  М инералкортикоидтар  бүйрек  үлпасына,  тер  ж әне 
сілекей  бездеріне,  ас  қорыту  жолының  шырышты  қабатын- 
дағы  клеткаларға  өсер  ету  арқылы  су  мен  түздардың  алма- 
суын реттейді.  Бүл топтағы гормон дар түздар мен судың ал- 
масуын  р еттеу ге  қаты сад ы .  Бүл  т о п ты ң   басты   горм оны  
ал ьд о стер о н н ы ң   ә с е р ін е н   н атр и й д ің   ал ғаш қ ы   н есеп тен  
б ү й р ектін   н е ф р о н д а р ы н а   қ ай та  с ің у ін   к ү ш е й те д і  ж ә н е  
калийдің  қайта  сіңуін  азайтады.  Натрийден  кейін  іле-шала 
су  бүйрек  каналш алары на  қайта  сіңеді,  ягни  альдостерон 
гормоны  натрийдің  қайта  сіңуін  күшейту  арқылы  судың  ал­
масуына  да  әсерін  тигізеді.  Альдостерон  жеткіліксіз  болтан 
жагдайда бүйрек арқылы  организмнен  натрий  көптеп шайы- 
лады ж эне дене сусызданады. Ал оның көбеюі денедегі қабы- 
нуларды  күшейтеді.
А д р е н о к о р т и к о и д т а р —  андростерон,  эстрол 
ж эн е  п р о г е с т е р о н   г о р м о н д а р ы   б ү й р е к   ү сті  б е зд е р ін ің  
ретикулярлы  (торлы )  зонасы ны ң  клеткалары нда  түзіледі. 
Ж ыныс  бездерінің  гормондары на  қаратанда  бүлар  анагүр- 
лым  ә л с ізд е у   келеді.  Д еген м ен ,  б ү л ар д ы ң   әсер і  ж ы ны с 
б езд ер ін ің   го р м о н д ар ы   т ә р із д і.  О лар  ж ас  ө с п ір ім д ер д е 
қосы мш а  ж ы ны с  белгілерінің  қалы птасуы на  көмектеседі. 
О лардың  маңы зы   әсіресе  балалы қ  ж ән е  картайган  ш ақта 
күшті  болады.  Адам  қартайып,  жыныс  бездерінің  қызметі 
тоқтатан  кезде  бүйрек  үсті  бездері  негізгі  жыныс  гормон- 
дарын  түзуші  қүрылым  болып  қалады.
Бүйрек  үсті  бездерінің  м и л ы   қабатыньщ  гормондары 
негізінен  екеу:  адреналин  ж эн е  норадреналин.  Адреналин 
бүйрек  үсті  бездерінде  тана,  ал  норадреналин  басқа  мүше- 
лерде  де  пайда  болады.  Бүлар  дофамин  гормонымен  бірге 
биогендік  катехоламиндерге  жатады.  Үшеуі  де  тирозиннің 
туы нды сы   болы п  есептеледі  де,  ти р о зи н аза  ф ерм ентінің 
әсерінен  ыдырайды.  Катехоламиндер  организмдегі  барлық
167

ұлпалар  мен  клеткаларға  эсер  етіп,  оларда  күрделі  биохи-
миялық әрекеттерді тудырады және көптеген физиологиялық 
қызметтердің  ерекшеліктерін  айқындайды.
Катехоламиндердің  эсер  етуі  түрлі  биохимиялық 
реакцнялармен  байланысты.  Бүлар  химиялық  үқсастығына 
қарамастан  организмге  әртүрлі  эсер  етеді.  Физиологиялық
әсерлері,  олардың  таңдамалылығына,  цитоплазмалық 
мембраналардың адренорецепторларымен қарым-қатынасы-
на,  түрлі  мүшелердің  қүрьшысына байланысты  келеді.
Катехоламиндер адренорецепторларға қысқа мерзім эсер 
етеді  және  ол  пайда  болған  өзгерісті  қалпына  келтіруге 
рефлекторлық  және  гуморальдық  (лат.  гумор  -   сүйық) 
механизмдер  арқылы  қатысады.  Катехоламиндердің  орга­
низмге әсері өте көп және жан-жақты.
Адреналин  жүрек-қан  тамырлар  жүйесіне  күшті  эсер 
етеді.  Ол  жүректің  жүмысын  күшейтіп,  соғу  ырғағын 
тездетеді,  қозғыштығын  үлғайтып,  импульстердің  өткізгіш 
жүйесі  арқылы  қозғалысын  жақсартады.  Қан  тамырларын 
тарылтып, ондағы қысымды өсіреді. Адреналиннің қан қысы- 
мына  әсері  көбінесе  қысқа  мерзімде  басылады.  Дененің  әр 
жеріндегі  қан  тамырларының  адреналинге  сезімталдығы 
әртүрлі. Мысалы, ішкі мүшелерді қанмен қамтамасыз ететін 
артериола тамырларының қабырғасын босатады, ал оған бай­
ланысты қаңқа еттеріне келетін қанның мөлшерін молайтады. 
Жүректің қан тамырлары адреналиннің әсерінен кеңейеді де 
жүрек  еттерін  қанмен  қамтамасыздандыру  жақсарады.
Адреналиннің  қанның  қысымына  әсері  көбінесе  қысқа 
мерзімді.
Адреналин  ішек  еттерінің  тонусын  төмендетіп,  қозға- 
лысын  басады,  бронх  еттерін  босатады,  көздің  қарашығын 
кеңейтеді,  жүкті  әйелдердің  жатыр  еттерін  жиырады,  тері 
түктерінің қапшықтарының етін жиырады, сондықтан күшті 
эмоция  кезінде  адамның  төбе  шашы  “тік”  түрады,  көмір- 
сутегінің  алмасуына  эсер  етеді,  бауыр  еттеріндегі  глико- 
генолизді  күшейтіп,  гипергликемия  мен  глюкозурияны 
тудырады.  Майдың  алмасуына  эсер  етеді,  оның  тотығуын 
күшейтеді. Мүньщ бәрі күшті тітіркендіргіштің әсері кезінде 
организмнің энергиялық мүмкіндіктерін толық пайдалануға 
бағытталған.  Әсіресе  қауырт  қиын  жағдайларда  бүлшық 
еттердің  жүмысын  күшейтіп,  рецепторлардың  сезімтал-
168

д ы ғьін
,  ө с ір е с е   к ө р у ,  е с т у ,  в е с т и б у л я р л ы қ   с е з ім д е р д і 
күш ейтеді.  Бүл  ө зг е р іс т е р   қи ы н   ж а ғд а й д а   о р га н и зм н ің  
кызметін сыртқы  ортаның өзгерген жағдайларына бейімдеу- 
ге бағытталған. Сондыктан бүйрек үсті бездерінің милы ж әне 
кы рты сты   қ аб аттар ы н ы ң   го р м о н д ар ы н   б е й і м д е у -
ш і  гормондар дейді.
Б ү й р е к   ү с т і  б е з д е р ін ің   г о р м о н д а р ы н ы ң   м ө л ш е р і
гипофиздің  АКТГ  гормоны  арқылы  реттеледі.  Оньщ  үстіне 
қанның мөлшері азайғанда ондағы натрийдің мөлшері кеміп, 
калий  к ө б е й ге н д е   қ ы р ты сты   қ а б а т т ы ң   го р м о н д а р ы н ы ң  
түзілуі  артады.  М илы  қабаттың  гормондарының  мөлшерін 
ж ү й к е  ж ү й е с ін ің   с и м п а т и к а л ы қ   б ө л ім і  р е т т е й д і.  Б үл 
бездердің  қы зметін  ж оғары   дәреж еде  гипоталамус,  торлы 
к ү р ы л ы м   ж ә н е   м и  қ ы р т ы с ы н д а ғ ы   н е р в   о р т а л ы қ т а р ы
реттейді.
Б ү й р е к  үсті бездерін ің  ж ас е р е к ш е л ік т е р і. Бүйрек үсті 
бездерін ін   ү л п ал ар ы   и н тер рен ал  ж ү й есін е  ж ататы н ,  ал 
милы  қабаты  адреналдар  ж үйесіне  ж ататын  клеткалардан 
түрады .  И н террен ал  клеткалары   адрен ал  клеткалары н ан  
бүрын  дам и  бастайды .  Ү ры қ  кезінде  бүл  бездерде  аздап 
гормондар түзіле бастайтыны анықталған.  Ү ры қ бездерінде 
түзілетін гормондар ересек адамдардың гормондары іспетті, 
бірақ жаңа туган  сөбилер ж ән е 3  ж асқа дейінгі  балалар  мен 
ересектердің  безінің  айы рмаш ы лы ғы   көп  болады.  Ж аңа ту­
ган  с ә б и д ің   без  к л е т к а л а р ы н д а   ү р ы қ ты қ   кезден  қалган 
клеткалары  50-54% .  Бала  туғаннан  кейін  ж аңа  клеткалар 
пайда  болады   да  бүл  клеткалар  ы гы сты ры лы п,  алгаш қы  
1  ж асқа  дейін  ж алпы  салмағы   төм ендейді,  бірак  көп  уза- 
май  бездің  ж аңа  клеткалары  өскендіктен  салмағы  қайтадан 
арта бастайды.  Без  клеткалары  күшті  өсіп,  жетіліп  жас  өспі- 
рімдік  мерзімде  ересектің  безінін  салм агы на  ж ақындаиды 
(5-кесте).  Ж алпы  алғанда  бүйрек  үсті  бездерінің  салмағы, 
кы зм еті  ж е н е   қы зм ет  б елсен д ілігі  тү р ақ сы з,  тез  өзгеріп 
түратын бездер. Сонымен қатар бүл бездердің қызметі сырт- 
кы  о р т а н ы ң   ә с е р ін е   (т е м п е р а т у р а ,  a y а  р ай ы ),  б ал ан ы ң  
ж ей тін   там ағы н ы ң   қүрам ы н а  тікел ей   бай лан ы сты .  Д ене 
енбегінің,  қара  ж үм ы сты н  әсерінен  без  үлпалары  үлғаяды 
да  о н ы н   қ ы зм е ті  а р т а д ы .  М үны   з е р т т е у ш іл е р   б ү л ш ы к  
еттердегі  зат  алмасуынан  деп  санайды.  Үзак  мерзім  түрақ- 
ты  спортпен  ш үғылдану  гипоф из-гипоталамус-бүйрек  үсті
169

ш ылық.
Ж аңа
етеді деген  мәліметтер
;ы.  1  ж астағы   баланың 
гынан  2  есе  қалыңырақ 
қабатты ң  без  үлпасы  Tt
қабаттан
Бүйрек  үсті  бездерінің  қы ртысты  қабаты ны ң  өсуі  11-12
ж асқа д е т н   аяқталады,  ал  милы  қабаты ның  өсуі  16-20  жас- 
Қа дейін созылады. Ж алпы алғанда бала туғаннан кейін оның 
безінің  қыртырты  қабаты ны ң  үры қты қ  кезде  пайда  болған 
үлпаларының  орнына  ж аңа  клеткалар  өніп,  ескілері  солып, 
жойылады.  Бездің салмағы 2-3  аптаның  ішінде 2  есе азаяды. 
М илы   қабатты ң  безі  бүл  кезде  ж етілм еген,  диф ф еренция- 
л а н б а ға н   ж е к е -ж ек е  к л е т к а л а р   то б ы н ан   тұ р ад ы .  6  ай ға 
т о л ғ а н д а   ү р ы қ т ы қ   қ ы р ты с т ы   за т т а р   3  есе  к е м іп ,  ж аңа 
клеткалары көбейеді де 7 ж асқа дейін жетіледі.  М илы қабат- 
ты ң  хромаффиндік  клеткалары  3-4  ж аста  дифференциация- 
ланады   да  тез  өсе  бастайды .  Осы  м ерзім нің  іш інде  милы 
қабатты ң  ж алпы   салм ағы ны ң  28-29%   қалы птасады .  Содан
қалған
жалпы
деш н  созылады.
Б ір   ж а с т а ғ ы   б а л а л а р д ы ң   х р о м а ф ф и н   ү л п а л а р ы
адреналинді  ж ақсы   өндіреді.  6-7  ж аста  норадреналин  мен
дофаминнің қанга ш ығуы күшейеді. Ал қыз балаларда 9 жас-
та,  ер  балаларда  10-11  ж аста  адреналиннің  мөлшері  екінш і 
рет  үстем  болады.
Қыртысты  қабаттың без клеткалары  9-11  жаста қайтадан 
күшті  осе  бастайды  д а  11-12  ж аста толы қ  өсіп  жетіледі.
Бүирек  үсті  бездерінің  қы зм етіне  байланы сты   аурулар 
олардың қыртысты ж эне милы қабаттарының гормондарына 
бай лан ы сты .  М илы   қаб атты ң   гор м он д ары   ж етісп еген д е, 
көбінесе  10  ж асқа  дейін  кіш кентай  балаларды ң  миы ндағы  
нерв  клеткаларына  қанттың  жетіспеуінен  талма  ауруы  бай- 
қалады .  С абақты   көп  оқы ган да,  үзақ  у ақы т  ж үгіріп ,  көп 
ойнағанда  бала  есінен  танып  қалады.  М үндай  ж ағдайда  ба- 
лаға  жиі-жиі,  әсіресе  сабақ  оқыр,  ойнар  алды нда  тәтті  та- 
ғамдарды молырақ немесе суға еріткен бал,  қант беру керек. 
Ауру  10  жастан  кейін  өзінен-өзі  басылып  кетеді.
70

Қьіртысты  қабаттың  г и п о с е к р е ц и я с ы н д а  ұзақ 
уақыт  гормондар  жетіспегенде  Аддисон  ауруы  дамиды.  Бүл 
ауру  ересек  адамдарда  көбірек  кездеседі  де  балаларда  өте 
сирек.  Ауру  баланын  денесінде  қоңыр  дақтар  пайда  болып 
(ен  алдымен  көп  үйкелетін  жерлерде:  шынтақ,  сан,  мойын, 
бел),  тез  шаршайды,  қимылдары  азаяды,  немқүрайлық  бай- 
калады.  жүдейді,  қаны  қою ланып,  оның  қысымы  азаяды. 
Аурудың денесінен натрий мен хлор шайылып, калий жинал- 
ғандықтан  жүрек  әлсіздігі  пайда  болады.  Көмір  сутегінің 
алмасуы  бүзылады.  Баланың  асқа  зауқы  төмендейді,  оның 
бүлшық  еттерінде  сіреспе  пайда  болып,  кей  кезде  тыныс 
етгерінің  сіресуінен  шетінеп  те  кетуі  мүмкін.
Кейбір  балаларда  туа  пайда  болған  қыртыс  қабатының 
г и п е р т р о ф и я с ы   байқалады.  Бүл  кемшілік  түқым 
қуалайды  деген  бірен-саран  мәліметтер  де  бар.  Аурудың 
белгілері ерте 2-3 жаста байқалуы мүмкін. Алғаш кезде жыл­
дам өсе бастағанымен,  кейіннен баланың өсу қарқыны баяу- 
лап,  бойы  аласа  болып  қалады,  2-3  жастан  бастап  ауру  қыз- 
дардын қолтығында,  шабында түктер өседі, бірақ емшектері 
өспейді, етек кірі келмейді.  Ауру ер баланьщ сырткы жыныс 
мүшесі тез өседі, эрекция пайда болады, сақал-мүрты, кеуде- 
сінде,  колтығьшда,  шабында түктері қальщ болып, ересек ер 
адамдарға  үқсай  бастайды.  Бүл  ауру  көбінесе  бүйрек-үсті 
бездерінің  үрыктық  мезгілдегі  кемшілігіне  байланысты.
Бүйрек  үсті  безінің  милы  қабаты ны ң  гипертроф иясы  
ісікке  байланысты  байкалады.  Қазіргі  кезде  оның  ісіктері 
балаларда ежептәуір  кездеседі.  Мүндай науқас бала тершең, 
көзі  бақырайған,  беті  шырайсыз  келеді,  тіпті  кішкентай  2-3 
ж астағы  баланы ң  өзінде  қанны ң  кысымы  ж огары лайды . 
Мүндай  балалар  жиі-жиі  басының  ауыратынын,  жүрегінің 
айныйтынын,  қагатынын  айтады.  Ісікті  алып  тастағаннан 
кейін  аурудың  белгілері  жо?

жүктеу 1.71 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет