Е. А. Бекетов атындағы Караганды профессоры, медицина гылымдарынын докторы А. Е. Коикабаева



жүктеу 1.71 Mb.
Pdf просмотр
бет15/16
Дата03.05.2017
өлшемі1.71 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16

154

Ішкі  секрециялы қ  бездердің  қы зм еті  сонш ам а  ж ақсы 
реттелгенімен олардың  қалпына және  қызметіне түрлі  ауру- 
лар  эсер  етеді.  Г о р м о н д ар д ы ң   ө н д ір іл у і  н аш ар л аған д а 
г и п о с е к р е ц и я   (грек, гипо-аз, төмен) және күшейгенде 
г и п е р с е к р е ц и я   (грек,  гипер-артық,  жоғары,  шегінен 
тыс)  байқалады.  Демек,  ішкі  секрециялы қ  бездердің  қыз- 
метінің  бұзылуы  организмнің  тірш ілігіне  эсер  етіп,  қауіп 
төндіреді.
Гипофиз  ж ән е  оны ц  горм ондары ны ң  бала  организ- 
іиіне 
әсер і.  Г и п оф и з  нем есе  төм ен гі  ми  қосалқы сы   бас 
сүйегінің “түрік ері” деп аталатын сүйегінде орналасқан.  Ол 
ортаңғы  мимен  көрші  орналасады  ж әне  онымен  екі  жақты 
көптеген  б ай л ан ы сы   бар.  С оң ғы   ж ы л д ар д агы   м ә л ім е т  
бойынша  гипофиз  бен  аралық  мидың  гипоталамус  бөлігінің 
арасында  100  м ы ңга  дейін  байланы с  ж үйке  талш ы қтары  
бар.  Жаңа  туған  нәрестенің  гипофизінің  салмағы  10-15  мг, 
оірақ  10 жасқа дейін 30 мг-ға дейін өседі де жас өспірімдерде 
ер есек   ад ам н ы ң   м ө л ш е р ін д е й   б о л ад ы .  Е р е с е к   а д а м д а  
50-65  мг,  пішіні  сопақшалау  болады.  Гипофиздің  көлемі  де 
баланың  ж асына  лайы қ  үлғаяды.  Оның  көлемінің  өзгеруі 
“түрік ері” сүйегінің өсуіне байланысты. Ж аңа туған сәбидің 
бүл  сүйегі  2,5  х  3  мм,  1  жасқа  жеткенде  4 x 5   мм,  ал  16-18 
жасқа дейін  9 x 1 1   мм  болады.  18  жастан  кейін  әр  адамның 
о р ган и зм ін ің   е р е к ш е л ік т е р ін е   сай  ө згер ед і.  Е м хан ад а 
гипофиздің  мөлшерін  “түрік  ерінің”  мөлшеріне  қарап  анық- 
таиды.  Қүрылысы  жагынан  гипофиз  3  бөліктен  түрады:  ал- 
д ы ң ғы ,  о р таң ғы   ж ә н е   ар тқ ы   б ө л ік т е р .  А л д ы ң ғы   ж ән е 
ортаңғы бөліктерін  а д е н о г и п о ф и з   деп, артқы бөлігін 
н е й р о г и п о ф и з   деп атайды.  Г ипофиздің бар  салмағы- 
ның  75%  алдыңғы,  1-2  %   ортаңғы,  18-23  %  артқы  бөлікке 
ж атады .  Гипоф издің  мөлш ері  ж үкті  әй елде  біраз  артып, 
босанғаннан кейін бүрынгы қалпына келеді.  Гистологиялық 
күрылысы күрделі апдыңгы бөлімі негізінен хромофобты без 
клеткаларынан,  ортаңғы  бөлімі  — базофильді  клеткалардан, 
артқы 
бөлімі 
питуицидтер  мен  жүйке  талшықтарынан  түра- 
ды .  Ж алпы   алған да  ги п о ф и зд ің   ортаң ғы   бөлім і  адам да 
нашар дамыган 
ж әне 
кызметі 
әлі  күнге дейін  толық  айкын- 
далған  жоқ 
деуге 
болады.
А деногип оф и зде  22  горм он  түзіліп   канға  күйы лады . 
Бүлар химиялық күрылысы бойынша троптық гормондар, аса
155

м аңы зды лары :  сом атотропин  нем есе  өсу  горм оны   (СТГ), 
тиреотропин  (ТТГ),  адренокортикотропин  (А КТГ)  ж ене  үш 
т ү р л і  г о н а д о т р о п и н д е р   (Г Т Г )  —  л ю т е и н д е у ш і  (Л Т Г ), 
л ю тео тр о п ты қ  (Л С Г),  ф олликулстим улдеуш і  (Ф С Г)  ж әне 
ортаңғы  бөлімінде  түзілетін  меланотропин  (МТГ).
СТТ,  яғни  өсу  гормоны  белоктың  алмасуын  ж әне  үлпа- 
ларды ң  өсуін  реттейді,  май  мен  көмірсутегінің  алмасуына 
эсер  етеді.  Өсу  гормоны  балалардың  бойының  өсуіне  эсер 
етіп,  ерес^к  адамдарда  майдың  алмасуына  ықпал  ету  аркы- 
лы  энергияның  пайда  болуы на  мүмкіндік  тудырады.  Соңгы 
зер ттеу л ер ге  қ а р а га н д а   С Т Г   д ен ед егі  м айды   ы ды раты п , 
организм  оны  энергия  ретінде  пайдаланады да  глю коза  қан- 
тын жүйке ж үйесінің қорегі ретінде сақтайды. Соматотропин 
гормоны  әйелдің  сүт  безінде  сүттің  түзілуіне  де  эсер  етеді 
деген  мәліметтер  де  бар.
Ө су  го р м о н ы   ү л п а л а р г а   т ік е л е й   э с е р   етп ей ,  д е л д а л  
(келістіруш і)  заттар  арқылы,  ягни  медиаторлар  арқылы эсер 
етеді.  Бүл  го р м о н д ар д ы ң   м ед и ато р ы н ы ң   қы зм етін   сом а- 
томединдер  — бауырда  түзілетін  полипептидтер  атқарады.
Ө су  горм оны ны ң  м өлш ері  ж аңа  туган  сәби де  өте  көп 
(60 ммкг/мл),  3  айда біраз төмендеп (16  ммкг/мл),  ересек ба-
л ал ар д а  10,8  м м кг/м л  болады   да, 
ерж еткенде  не  бары  0,55  ммкг/мл 
гана болады. Бүл гормонды тек қана 
1945 ж. Еване пен Л и ж эне Симпсон 
малдың  безінен  тапқан,  ал  1948  ж. 
жануарлардың,  1956-1968 жылдары 
адамның  безінен  кристалл  түрінде 
б ө л іп   а л ы н д ы .  Қ а з ір г і  к е з д е   ол 
о р г а н и з м д е г і 
м а ң ы з ы  
ж а қ с ы  
зе р т т е л ге н   го р м о н д а р д ы ң   б ір ін е 
жатады. СТГ-ның гиперсекрециясы 
адамның бойын тез өсіріп жібереді, 
алы пты қ  пайда  болады  (23-сурет). 
Б о й ы   2  м е т р д е н   а с қ а н   а д а м д ы  
а  л  ы  п  деп  атайды .  Бойы   наш ар 
ө скен   б ал ал ар д ы   бүл  го р м о н м ен  
е м д е с е ,  о л а р д ы ң   б о й ы   6  а й д ы ң  
іш інде  5-6  см  өседі.  О р ган и зм д е 
б ай қал аты н   С Т Г -н ы ң   ги п о сек р е-
23-сурет.
Г ипоф изарлы қ  алып. 
А лы пты ң ж аны нда
орта  бойлы   әйелдер
156

циясында баланың бойы өспей  е р г е ж е й л і   болып  қала- 
ды  (24-сурет).  М ысалы,  египеттік  ергежейлі  әйел  Агибенің 
бойы  не  бары  38  см,  ал  Рим  императоры  М аксимилианньщ 
бойы 250 см, орыс шаруасы М ахнов 285 см, швейцарлық эйел 
Аманның  бойы  235  см  болған.  Өсу  гормоны  көбейген  жағ- 
дайда көбіне а к р о м е г а л и я  (грек, 
акрон —
  соңғы, ақырғы, 
м ега с
  -   үлкен)  байқалады   (25-сурет),  яғни  адамны ң  бет, 
кол-аяқ,  ж ақ  сүйектері  күш ті  өсіп,  үзарады .  Бүл  горм он 
шемірш ек  клеткалары н  өсіріп,  сүйектің  өсуіне  эсер  етеді, 
жаңа қан капиллярларының пайда болуъша ықпалын тигізеді.
А К ТГ  бүйрек  үсті  бездерінің  қыртыс  қабаты ны ң  го р ­
м о н д а р ы   г л ю к о к о р т и к о и д т а р   м ен  
андрогендердің өнуіне эсер етеді ж әне 
к ө м ір с у т е г ін ің   а л м а с у ы н   р е т т е й д і.
Ж алпы алғанда, АКТГ-ның бүйрек үсті 
б езд ер ін е  е с е р і  ж ан -ж ақ ты .  М үны ң  
ги п ерсекрец и ясы   бүйрек  үсті  безде- 
рінің  қызметін  күшейтіп,  заттың алма­
суын  бүзады, қанда қанттың мөлшерін 
көбейтеді,  канның  қысымын  арттыра- 
ды,  сүйектің  қүрам ы н  өзгертіп,  бор- 
пылдақтанды рады ,  сүйек  тез  сынғыш 
болады,  Иценко-Куш инг  ауруы  пайда 
болады,  адамны ң  денесі  толады,  беті 
дөңгелектеніп,  шабының,  қолтығының 
терілері  жарылады.
2 4-су р ет .
  Г и п о ф и за р л ы қ   е р ге ж е й л і  14  ж а с т а ғ ы   ер   б ал а
25-сурет.
  А кром е­
галия.  Ж ақ сүйегі 
қалы птан  үлкен
157

ТТГ  қалқанша  безінің  қызметіне  эсер  етеді:  иод 
элементінің  без  клеткасында  жиналуына,  тотығуына  эсер 
етіп, қалқанша безінің гормондарының түзілуін реттейді. Ол 
қалқанша  безінің  клеткаларының  өсуіне,  қызмет  атқаруына 
ықпалын  тигізеді.  Бұған  қоса,  қалқансерік  бездеріне  де 
сондай  эсер етіп,  қанда кальций тұзын  көбейтеді.
Гонадотроптық  гормондар  (ЛТГ,  ЛСГ,  ФСГ)  балалық 
кезде  өте  аз  мөлшерде  түзіледі,  сондықтан  физиологиялық 
мәні онш^бола қоймайды.  Тек жыныстық жетілу басталган 
мерзімнен  кейін  оның  организм  үшін  маңызы  арта  бастай­
ды. Жалпы алғанда, бүл гормондар ерлерде сперматогенезді 
күшейтеді,  әйелдің  етеккірін  мезгілінде  келтіріп,  жыныс 
гормондарының түзілуін,  бала емізетін әйелдің сүтінің пай­
да болуын реттейді, жыныс бездерінде гормондардың пайда 
болып,  организмге эсер етуін  бақылайды.
МСГ адам терісінің түсін жонге келтіреді. Оның мөлшері 
көбейсе, дене терісінде сүттей ақ, ал азайса -   қоңыр дақтар 
пайда  болады.  Егер  ол  мүлде  түзілмесе,  адамнын  барлық 
денесінің  терісі  сүттей  аппақ  болып,  күн  шалмайды  (күнге 
күймейді). Бүган қоса, меланотропиндер көздің жарық қабыл- 
дағыш  аппараттарының  қызметін  күшейтіп,  қараңгылыққа 
бейімделуге  және  естің қалыптасуына  қатысады.
Н е й р о г и п о ф и з д е   вазопрессин мен окситоцин деп 
аталатын  нейросекреттер  белсенді  қалыпқа  келтіріледі. 
Химиялық  қүрамы  жагынан  бүлар  нанопептидтер,  ягни 
аминқышқылдарының  9  қалдығынан  қүрылган.  Бүлар 
супраоптикалық  және  паравентрикулярлық  ядроларда 
түзіледі  де  аксондар  арқылы  нейрогипофизге  келеді. 
Нейрогипофиз  бүл  гормондарды  қор  етіп  сақтайтын  орын. 
Бүл  жерде  олар  белсенді  қалыпқа  келіп,  қанга  қүйылады 
және  қан  арқылы  бүкіл  денеге  тасылады.  Вазопрессинді 
антидиурездік  гормон  (АДГ)  деп  те  атайды.  Ол  бүйрек  ка- 
налшаларында  судың  қанға  қаита  сіңуіне  эсер  етеді. 
Нейрогипофиздегі бұл гормонның гиперсекрециясында қант- 
сыз диабет ауруы пайда болып, тәулігіне бірнеше литр несеп 
бөлінеді.  Оның  ықпалынан  тегіс  мускулатураның  және
ішектің  артерияларының  қызметі  күшейеді,  қанның  арте- 
риялық  қысымы  артады.
О к с и т о ц и н   жатырдыңжиырылуынқамтамасызетіп, 
әйел  босанып  жатқанда  баланың  сыртқа  шығуына
158

көм ектеседі.  С о н ы м ен   қ атар ,  о к си то ц и н   сүт  б езд ер ін ің  
альвеолаларының эпителий клеткаларын жиырып, сүттің сүт 
жолына,  одан  баланы   емізгенде  емш ектен  сүттің  ш ығуын 
реттейді.  О к си то ц и н н ің   қан ға  құй ы луы н а  бала  сорған да 
емшектің  үшын  тітіркендіруі  арнайы  қоздыруш ы  рөлін  ат- 
қарады.
М ектепке  дейінгі  балаларда  гипофиз  безінің  аурулары 
басқа  аурулармен  салы сты рғанда  онш а  маңызды  орын  ала 
қой м ай ды .  Д е г е н м е н ,  к ел есі  а у р у л а р д ы   м ы сал   р е т ін д е  
келтіруге  болады.  Айталық,  кішкентай  балаларда кездесетін 
жартылай (парциалды) гигантизм немесе жартылай алыптық. 
Бүл ауруды көп емдеген В. И. М олчанов оны ту а пайда болған 
кем ш ілікке  ж атқы зады .  Ж арты лай   алы пты ң  бүкіл  денесі 
емес,  тек  қана  кейбір  мүш елері  (саусақтары,  бір  аяғы,  бір 
колы) тез өсіп, басқа денесінен ерекшеленеді. Қантсыз диабет 
ауруында  бала  ш өлдей  береді,  суды  өте  көп  10-15  литрге 
дейін  ішеді,  жиі  дәретке  отырады,  жүдейді.
Бастауыш сынып оқуш ыларында гипофиз безінің қызметі 
ересек  адамнын  безінің  қызметіне  ж уы қ  деуте  болады.
Эпифиз безінін ж ас  ерекш елігі  мен  гормондары . 
Эпи­
физ немесе домалак бездің пішіні домалақ, бірак жалпайған. 
Ол 
о р т а ң ғ ы   м и д ы ң   ж о ғ а р ғ ы   б ө л ік т е р ін ің   а р а с ы н д а  
орналасқан.  Ж аңа туған  нәрестеде оның үзындығы 3  мм,  ені
2,5  мм,  қалыңдыгы  2  мм.  4  ж асқа  дейін  эпифиз  өсіп,  оның 
көлемі артады. 4 жаста үзындыгы 9 мм, ені 6 мм, қалындығы
3  мм  болады.  Ересек  адамда  осы  көрсеткіштер  онш а  озгере 
коймайды,  бірақ  салмагы  аздап  қосылады.  Эпифиз  4  жас ка 
дейін  ғана  дамығанымен,  одан  әрі  қарай  оның  клеткалары 
кішірейіп,  қарапайымдалады,  ал  содан  соң дәнекер ткандері 
көбейеді.  8  ж астан  кейін  без  тыгы здалады .  Д егенмен,  жас 
ө с п ір ім д е р   мен  ж іг іт т е р д е /б о й ж е т к е н д е р д е   без  кл етка- 
ларының  қызметінің белсенділігінің барлық  белгілері  орын 
алып,  протоплазмасындагы  түйіршіктер дамиды  ж әне  ядро- 
лары  бөлінеді.  Ересек  адамдарда  бүл  бездің  клеткаларының 
тіршілігі түрақталады, цитоплазмадағы түйірш іктерінің саны 
аздап  кемиді.  К ейбір  ғалы м -м ам ан дар  мүны  без  үлпала- 
ры ны ң  белсенді  секреторлы қ  қы зм ет  атқаруы ны ң  белгісі 
санайды.
Эпифиздің  ішкі  қабаты  жалпак эпителий  клеткаларымен 
комкерілген.
159

<
С о ң ғ ы   ж ы л д а р д а ғ ы   ғ ы л ы м и   м ә л ім е т т е р   б о й ы н ш а  
эпифизде 3 гормон — меланин, гломерулокортикотропин және 
контргипоталамус-гипофизарлы қ  гормондар  өндіріледі.
Г и п о ф и з д ің   м е л а н о ц и т о т р о п и н   г о р м о н ы   т е р ін ің  
пигменттік  қасиетін реттесе,  меланин теріні түссіздендіреді, 
демек  екеуінің  арасында  қарама-қайш ы лық  бар.
К он трги п оталам ус-ги п оф и з  горм оны   гипоф издің  қыз- 
метін  тежейді,  сөйтіп  гипофиздегі  гонадотропин  гормоны- 
ның  онддоілуін  азайтады.
Эпифиздің ертінді тұнбасы н денеге  еккенде бүйрек үсті 
безінің аумагы  кішірейіп,  ондагы  аскорбин  кы ш қылы  (вита­
м ин  С)  ж ә н е   м а й л ы   заттар д ы ң   м өлш ері  азаяд ы ,  өйткені 
г л о м е р у л о к о р т и к о т р о п и н   го р м о н ы   б ү й р е к   үсті  б езін ің  
қызметін тежейді. Ал бүйрек үсті безінің қызметі күшейгенде 
эпифиздің  қызметі,  керісінше,  төмендейді.  Олай  болса,  осы 
екі  бездің  арасында  кері  қарым-қатынас  бар.
Қ алканш а  безі  мен  оны ң  горм ондары ны ң  бала  орга- 
низм іне  әсері. 
А дамны ң  қалқанш а  безі  сыңар  мүше.  Оньщ 
аты  1956  ж ы лдан  бастап  әйгілі  болганы мен,  организмдегі 
ішкі  секрециялық  қызметі  жайлы  алғашқы  болжамдар  1838  ж 
тәж ір и б ел ер   н егізін д е  көрсетілген .  Б үл  без  көм ей дің   ал- 
ды нда  орналасқан  екі  бөліктен  ж әне  оларды  қосып  түрган 
без  сабынан  түрады.  Безді  қорш аған  дәнекер  үлпасы  ішіне 
қарай  өтіп,  оны  бірнеш е  бөлш екке  бөледі.  Бөлш ектер  адам- 
н ы ң   ж асы   ү л г а й ғ а н   с а й ы н   ө с іп ,  к ө б е й е д і.  Ж а ң а   т у г а н  
нәрестенің қалқанш а безінің салмагы  1  г,  6  айда 2  г.  Алғаш- 
қы  ж ы лғы   баланы ң  өм ірінде  без  үлпасы   айтарлы қтай  өсе 
қоймайды да салмагы  1  ж аста 3  г гана болады.  3-4 жаста 7 г,
5-6  ж аста  10  г  болып,  12-15  ж аста  без  клеткалары  жылдам 
өсіп жетіліп,  16-20 жаста 25 г болады. Ал ересек адамда бездің 
с а л м а гы   3 5 -3 7   г.  Ж ы н ы с т ы қ   ж е т іл у   к е зін д е ,  н е гізін е н , 
бойжеткендердің қалқанш а безінің  көлемі  үлгаяды,  бірақ ол 
уақы тш а болады, себебі  қыздардың жыныс гормондары іске 
қосы лады   ж ән е  аналы қ  бездердің  гормондары ны ң  циклды 
өзгерістері  туады.  Без  клеткаларының  қанга толуы на  байла­
нысты  мөлшері  өзгермелі  келеді.  Бүл  без  пішіні  мен  көлемі 
жагынан  әртүрлі  түйы қ  көпіршіктерден,  яғни  фолликулдан 
түрады.  Ф олликулдар  дөңгелек,  сопақш а  немесе  көп  қырлы 
болуы   м үм кін.  Ф олликулдар  бір-бірінен  д ән ек ер   үлпала- 
ры м ен  бөлінген,  олар  қан  там ы рлары   мен  н ервтерге  бай
160

келеді. Бездің қызметі баланың үрық кезінде басталады.  Қал- 
канша  безінде  3  гормон  түзіледі:  тироксин,  трийодтиронин 
және  кальцитонин.  Бұл  горм он д ар  зат  алм асуы н  үдетіп, 
б и о х и м и я л ы қ   р е а к ц и я л а р д ы   т е з д е т е д і.  О л а р   б а р л ы қ  
мүш елерге,  ө сір есе  о р тал ы қ   ж үйке  ж үй есін е  э с е р   етеді. 
Тироксин  ж үй ке  ж ү й есін ің   қалп ы н   сақ тау ға  күш ті  эсер  
еткендіктен  оның  қандағы  мөлшері  өзгергенде  ең  алдымен 
жүйке  ж үй есін ің   қы зм еті  наш арлайды .  Ж екелеп  алғанда 
тироксин  судың  алмасуын  реттейді,  бүйректе  судың  қанға 
кайта  с ің у ін е   ы қ п а л ы н   т и г із е д і,  б е л о к т ы ң ,  м а й д ы ң , 
көмірсутегінің  алмасуына,  организмдегі  негізгі  зат  алмасу- 
ына.  кан  клеткалары ны ң  пайда  болуы на  эсер   етеді.  Тіпті 
журектщ кызметіне де күшті әсері бар. Бүл гормонның үрық- 
тың дамуында маңызы тіпті зор. Оның үлпаларының өсуі мен 
қызмет  атқаруға  бейімделуін  күш ейтеді.  Қ алқанш а  бездің 
гормондары  организмдегі  иммундық  қасиеттерге  эсер  етіп, 
аллергиялық жағдайдың  ж әне  инфекцияның дамуына  ықпа- 
лын  тигізеді.
Қалқанша  безінің  тиреоидты  гормондары  үрықтың  өсіп 
дамуына күшті эсер етеді. Әсіресе үрықтың жүйке жүйесінің 
д ам у ы н а  о н ы ң   ә с е р і  ө те  м аң ы зд ы .  Б үл  г о р м о н д а р д ы ң  
жеткіліксіз  болуы  кретинизмге  үшыратады.
Ж аңа  ту ған   с ә б и д ің   т и р о к с и н д ік   б е л с е н д іл ігі  күш ті 
болады,  яғни  физиологиялық  гипертиреоз  байқалады.  Мүн- 
Дай  қалып  2  аптаға дейін  сақталып,  содан  соң біртіндеп азая 
бастайды  да  6  жастан  соң  ересек  адамның  калқанш а  безінің 
белсенділігіндей болады.  Бүл организмнің қажеттілігін және 
күш ті  ө с у ін   қ а м т а м а с ы з   е т е д і.  А л г а ш қ ы   ж ы л д а р д а ғ ы  
стероидтық гормондардың секрециясы жогары болғандықтан 
балалардын қалқанш а безінің мөлшері де үлкен болады. Қал- 
қанша  безінің  гормондарының  қүрамы нда  йод  бар.  М ыса­
лы, тироксиннің 65%  йод.  Сондықтан организмге  йод жетіс- 
пегенде  бездің гипосекрециясы  байқалады.  Ал  пайда болған 
ауруды  з н д е м и я л ы   з о б   деп  атайды  (грек, 
эндемос
 — 
жергілікті).  Эндемия деп  атау себебі  ауру белгілі  бір жердің 
маңайында,  топы рағы нда  йод  ж еткіліксіз  ж ерлерде  пайда 
болады .  М ү н д ай   ж ер д егі  т ү р ғ ы н д а р д ы ң   қ а л қ а н ш а   безі 
үлкейіп,  онын  кызметі  төмендейді.  Қазақстан  топырағының 
кей  жерлерінде  йод  жеткіліксіз.  Сондықтан  біздің  ел  де  сол 
елдердің  катарына  қосылады.  Бүл  ауру  топы рақта  йодтың
1 1 - J 8 2  
1 6 .

жетіспеуіне байланысты  болғанымен, оның пайда болуында 
баска  да  себептер  бар.  Қуатты  тағамдармен  тамақтанатын 
балаларда бұл ауру кездеспейді.  Йодтың жеткілікті болуына 
астың құрамындағы витаминдердің, тұрмыс жағдайларының, 
тазалықтың маңызы зор. Бұған қоса, сыртқы ортадағы фтор, 
кобальт микроэлементтерінің маңызы да бар екені анықтал- 
ды. Ғалымдардың зерттеуі бойынша эндемиялық зоб ауруы- 
ның  алғашқы  жеңіл  түрлерінің  өзінде  бұл  науқасқа  байла­
нысты  >қүрек-қан  тамырлар  кемшілігі,  жүйке  жүйесінің 
кемшілігі  және  зат  алмасуының  өзгеретіні  анықталды.  Бұл
ауруды  емдеуде  маңызды  орынды  профилактикаға,  яғни 
аурудың  алдын  алу  жүмыстарына  көп  көңіл  бөлінеді.  Жал- 
пылай  профилактика арқылы  балалардың зоб  ауруын  20-30 
есе  азайтуға  болады.  Эндемиялық  зобтың  пайда  болуына 
жүқпалы аурулар жиі себеп болады. Инфекция өзінің тікелей 
әсеріне  қоса,  қалқанша  безіне  орталық жүйке  жүйесі  арқы- 
лы эсер етеді. Себебі барлық инфекция ең алдымен орталык 
жүйке  жүйесін  уландырады,  оның  қызметін  езгертеді,  ал 
жүйке  жүйесінің  өзгерісі  тікелей  қалқанша  безінің  ауруын 
тудырады.  Сондықтан мектепке дейінгі  балалар мен бастау- 
ыш  сынып  оқушыларымен  тәрбие  жүмыстарында  оларды 
жүқпалы  аурудан  сақтауға көбірек көңіл  аудару керек.
Қалқанша  безінің  кальцитонин  гормоны  қанның  қүра- 
мындағы  калыщйдің  мөлшерін  азайтады.  Оның  бүл  әсері 
сүйектің  минерал  заттары  — оксиапатитті  сүйек  үлпасына 
жинауына  байланысты.  Соңғы  кездерде  кальцитонин 
көптеген ас қорыту бездері мен ішкі секрециялық бездердің 
өндіру  қызметін тежейтіні  анықталып  отыр.
Қалқаншабезінің  г и п е р с е к р е ц и я с ы н д а   Базед
немесе  тиреотоксикоз  ауруы  байқалады.  Наукастың  көзі
шарасынан шыға үлкейіп, бадырақ көз болады, қалқанша безі
өседі,  зат алмасуы  күшейіп тез  жүдейді,  пульсы  жылдамда-
нады, тез шаршайды, үйқысы бүзылады, бала жылауық, ашу- 
ланшақ  болады.
Қалқанша безінің г и п о с е к р е ц и я с ы н д а  микседема, 
яғни  Шырышты  ісік  пайда  болады.  Науқас  баланың  асқа 
тәбеті  болмай,  температурасы  төмендеп,  немқүрайлы,  сыл- 
быр  болады,  психикасы  бүзылады,  еске  сақтау  қабілеті 
төмендеп,  ақылы  кем  болады.  Егер  бала  ауруға  кішкентай 
кезінде  үшыраса  к р е т и н и з м   ге  айналады:  жыныс
162

мүшелері  жетілмеиді,  ақылы  кем  болып,  дене  пропорциясы
бүзылады,  жүрегінің  қызметі  күрт  өзгереді  (жүрек  тахикар- 
диясы).
Гипосекреция  жағдайында байқалатын  қалқанш а безінің 
кемшіліктері  — гипотиреоз  екі  түрлі  болады:  а)  туа  болтан, 
яғни  қалқан ш а  безі  болм ай ,  не  наш ар  д ам ы ған   балалар; 
ә)  жүре  б о л ған ,  яғни  ги п оф и з  б езін ің   ти р ео тр о п и н   гор- 
монының  түзілуі  токтаған ды қтан   осе  келе  пайда  болған. 
Қазіргі  кезде жүре болған түрін ертерек емдей бастаса, ауру­
ды  аскьгадырмауға  болады.
Қалкан  серік  бездері 
қалқанш а  безінің  артқы  қабырға- 
сында орналасқан кішкентай түйме тәрізді 4 (2 жоғарғы ж әне
2  т ө м е н г і)  к ей   а д а м д а   6  б е з  б о л а д ы .  Ж а л п ы   с а л м а г ы  
0 ,1-0,3  г, үзындығы 6-7  мм,  ені  3-4 мм,  қалыңдығы  1,5-2  мм. 
Жас  өспірім  балаларды ң  қалқансерік  безі  сәл  қы зғы лттау 
болады, кейіннен саргыш тартады да қартая келе қоңыр түсті 
болады.  О ларды ң  сыртын  қорш аған  ж ақсы   капсуласы  бар 
және қалқанша безінен сол қапш ығымен бөлектенеді. Бездің 
пішіні, саны  мен қалқанш а безінің үстінде орналасуы түрақ- 
сыз,  әртүрлі  болады.  Олардың  пішіні  дөңгелекше,  сопақша, 
үзынш а,  бү рш ақ  іспеттес  болады .  Без  ү л п ал ар ы   әртүрлі 
клеткалардан  түрады:  гликогені  бар  негізгі  клеткалар  мен 
эо зи н о ф и л д ер і  бар  о к с и ф и л ь д і  к л е т к а л а р .  Б а л а л а р д ы ң  
қалкансерік бездері негізгі клеткалардан түрады. Ж асы үлгая 
келе  о к с и ф и л ь д і  к л е т к а л а р   к ө б е й іп ,  ж ы н ы с т ы қ   ж е тіл у  
кезінде олардьщ мөлшері негізгі клеткалардан басым болады. 
Қалкансерік безінде п а р а т  г о р м о н немесе паратиреокрин 
деп аталатын гормон өнеді. Оның маңызы  1925 ж. Коллиптің 
зерттеулері  арқылы  анықталған.  Паратиреокрин  кальцийдің 
алм асуы на  өсер  етіп,  он ы ң  қан д ағы   м өлш ерін   реттейді. 
Калыдийдің  негізгі  қоры   сүйек  болганды қтан  бүл  гормон 
организмдегі фосфордың алмасуына да әсерін тигізеді. Мүны 
к а н н ы н   к ү р а м ы н д а ғ ы   к а л ь ц и й д ің   м ө л ш е р і  к ө б е й г е н - 
де  ф о с ф о р д ы ң   м ө л ш е р ін ің   а за ю ы   а р қ ы л ы   б а й қ а й д ы . 
Паратгормон  сүйек  үлпасы ны ң  ыдырап,  кальцийдің  қанға 
ш ыгуына  мүмкіндік  жасайды.  Бүл  гормонны ң  ж еткіліксіз 
оолуы  қандагы  калыдийдіи  мөлшері  кемігендіктен  сіңірдің 
тарты луы н  туды рады .  О л  қалқанш а  безінің  кальцитонин 
гормонымен  ж ене Д   витаминімен  бірге  бала  организміндегі 
кальцийдің  алмасуының  дүрыстығын  қадағалайды.
163

Паратиреоидтік гормонның г и п е р с е к р е ц и я с ы н -
фосфаттар
жиналады
к а л ь ц и е м и я  байқалады.  Паратиреокриннің г и п  о с е- 
к р е ц и я с ы  көбінесе қалқанша безіне операция жасағанда. 
оған  қоса  қалқансерік  бездерін  байқамай  алып  тастағанда, 
кей  кезде йнфекцияға байланысты пайда болады.  Балаларда 
туа пайда болған гипофункция без ұлпаларының болмауынан 
немесе  еркін  дамығандықтан  кездеседі.  Кейбір  жаңа  туған 
сәбиде  ұрықтық  мезгілінде  анасының  паратгормонының 
гиперсекрециясына  байланысты  қалқансерік  бездерінің 
қызметі  нашарлайды.  Мұндай  гипосекреция  туғаннан  кейін 
де  сақталады.  Қандай  болмасын  гипопаратиреоз  жағдайын- 
да  баланың  қанындағы  кальцийдің  мөлшері  азайып, 
организмдегі  калий-натрий  тепе-теңдігі  бұзылады  да, 
гипопаратиреоздың белгісі -  бұлшық еттердің тетанусы (лат. 
тетанус -   сіреспе) пайда болады,  кейін тісі  бүлінеді,  шаш-
тары  мен тырнақтарында  кемшіліктер  пайда  болады.
Қалқансерік  бездерінің дамуы  үрықта  басталады.  Оның 
өсу барысында без  клеткалары дамып,  паратгормон  түзіліп, 
қанға  қүйыла  бастайды.  Бүл  үрықтың  қаңқасындағы  каль­
ций  түздарының  жиналуымен  қатар  жүреді.  Бала  туғаннан 
кейін  өсіп,  жетіліп,  кальцийдің  алмасуына  қатысады.  Бала- 
нын  сүйектерінің  катуы  кобінесе  осы  бездердің  қызметіне 
байланысты.
Бүйрек  үсті  бездері  және  оның  гормондары.  Бүйрек 
үсті  бездері  қос  мүше.  Олар  оң  және  сол  жақ  бүйректердің 
жоғарғы  жағында орналасқан, салмақтары  6-12  г.,  әрқайсы- 
сы қыртысты және милы қабаттан түратын қос бездер.  Қыр- 
тысты  қабатының  салмағы  4,5-10  г,  милы  қабаты  1,2-2,4  г. 
шамасында болады (5-кесте), яғни қыртыс қабаты 2/3 бөлікке
тең.
Бұл — салмағы аз болғанымен ішкі секрециялық бездердің 
ішіндегі  тіршілік  үшін  маңызы  өте  зор  бездердің  бірі.  Егер 
жануарлардың екі  безін де сылып алып тастаса, ол бір апта- 
ның  ішінде  өліп  қалады:  жануар  тез  әлсіреп,  астан  қалады,
о
арыктап,  салмағы  азаяды,  кеиіннен  ещірі  тартып,  ішкен  та-
мағын  қүсып,  жүрек-қан тамырлар жүиесінщ,  тыныс  мүше- 
лерінің, ас қорыту мүшелерінің, бүйректің қызметтері нашар­
лайды,  қан  тамырларының  қабырғасының  өткізгіштігі

жүктеу 1.71 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет