Е. А. Бекетов атындағы Караганды профессоры, медицина гылымдарынын докторы А. Е. Коикабаева



жүктеу 1.71 Mb.
Pdf просмотр
бет14/16
Дата03.05.2017
өлшемі1.71 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16

Д әм ді  сезу 
т а л д а ғ ы ш ы .  А дамны ң  д әм   сезімі  арнайы 
д ә м   сезгіш   б ад ан ал ар д ы ң   қ ы зм етін е  б ай л ан ы сты   пайда 
болады.  Д әм  баданалары  ересек адамның тілінде, таңдайын-
141

4 л
IV
ташіаиын
орналасқан
қуы сы ны ң  іш інде  барлы қ  жерде,  қатты  ж әне  ж ұм сақ  таң- 
дай да,  ж ұ тқы н ш ақ  үстінде,  артқы   қабы рғасы н да,  еріннін
іш кі  ж ағы нда,  үртының 
ішінде  болады.  Д әм   сезу 
б а д а н а с ы   көп  қаб атты  
э п и т е л и й д е н  
тү р ад ы . 
О л а р   а у ы з  қ у ы с ы н ы ң  
кабы рғасы нда  жапырак- 
ша ж әне сауытш а тәрізді. 
К ө п ш іл іг і  т іл д е ,  оны ң 
ж а н -ж а ғ ы н д а ,  т ү б ін д е  
ж ә н е   ұ ш ы н д а  орналас- 
қ ан .  Б ір а з ы   т а ң д а й д а , 
ж үтқы нш ақты ң  бастала- 
ты н   ж е р ін д е   кездеседі. 
О с ы л а р д ы ң   ж и ы н ты ғы  
д әм   рец еп торлары н   қү- 
райды.  О лардың  көлемі 
мен  піш іні  әртүрлі  бол- 
ған ы м ен   ж ал п ы   ұ қсас- 
тығы  да  бар. 
Ц
20-сурет.
  Д әм   сезімін  қабылдау:
1  — қыртыс орталығы, 2 — таламус орталы 
ғы, 3 — сопақша мидағы орталық, 4 —  тіл.
19-сурет
.  Тілдегі  дәм   сезу  рецепторлары:
I ~ дәм баданасы;  II — жапырақша бүр;  III — жылғалы  бүр;
—дөңесті бүр.  а — дәм клеткасы, б — тірек клеткасы,  в — нерв үшы.
142

,г  
. . 
I
Дәм  рецепторларын  жекелеп  қарасақ,  мынандай  құры- 
лы м ы н  б а й қ а у ғ а   б о л а д ы .  Ұ ш ы н д а   д ә м   с е з г іш   к л е т к а , 
оның  айналасы н  қорш аған   д эн ек ер   клеткалар,  арасы н да 
саңлауш алар,  эп и тели й   кл еткал ар ,  нерв  үш тары   болады  
(19-сурет).
Еріген  заттар  саңлау  арқылы  бадананың  ішіне  енеді  де 
нерв ұштарын тітіркендіреді. Тіл астындағы, тіл-жүтқынш ақ 
және  бет  нервтері  арқылы  қозу толқыны  кезеген  нервте  жи- 
накталып,  сопакш а  миға  өткізіледі.  Содан  соң  таламустың 
арнайы  ж олдары м ен  ми  қы рты сы на  ж етеді.  О сы нда  қозу 
толқындары іріктеліп, талданып, дәм  сезімі туады (20-сурет).
Тәтті заттың әсері тілдің үшындағы ж әне жан-жағындағы 
дәм  бүрш іктері  арқы лы   сезіледі.  А щ ы  —  тілдің  түбіндегі 
бүршіктерімен,  қы ш қы л  — тілдің  ш етімен  ж әне  көмеймен 
сезіледі  (21-сурет).  Тілдің  алдыңғы  бойына бет  нерві,  артқы 
бойына тіл-жүтқынш ақ  нерві,  көмей түсына кезеген  нервтің 
ұштары  келеді.  Ә ртүрлі  заттарды ң  әсері  осы  нервтерм ен 
орталық  жүйке  жүйесіне  жіберіледі.
Тәттілік  сезім  қант,  немесе  қүрамында қанты  бар  тағам- 
ды жегенде туады. Түздалған тағамды жегенде ащылау сезім 
байқалады. Ж емістер — дәмді, бірақ қышқылдау, оның ішінде 
гр ей п ф р у т 
(4-кесте).
ащ ы ,  қ ы ш қ ы л ,  т ә т т і  с е зім д е р ін   ту д ы р ад ы
Д әм  рецепторларын да  қозу  тамақтың  немесе  басқа  зат- 
тардың  құрамы ндағы   хим иялы қ  заттардың  әсерінен  туып, 
тіл-жүткыншақ  жүйесінің  нерв  талш ықтары  арқылы  мидың
1
21-сурет.
  Дәм сезгіш
рецепторлардың тілде
орналасуы.

— қышқыл, 
2 —  тұзды, 
3 —  ащы, 4 -   тәтті.
143

%
4 - к е с т е
Кейбір за ггардын дәмдері
Заттар
Моль/литр
Дам сезімі
Хинин, никотин
0,000008 
,
ащы
Ac тұзының қышқылы
0,0009
қышқыл
Лимон  қышқылы
1,0023
қышқыл
Глюкоза
0,08
тәтті
Сахароза
0,1
тәтті
Сахарин
0,000023
тәтті
Ac тұзы
0,01
тұзды
Хлорлы кальций
0,01
тұзды
төме^гі  сатылы  орталықтарына,  одан  әрі  қарай  ми  қырты- 
сына тасылады (20-сурет). Дәм сезімінің нағыз орталығы ми 
қыртысының  қай  жерінде  екені  әлі  күнге  дейін  толық 
дәлелденбеген.  Дегенмен,  көпшілік  зерттеушілер  арткы 
ортальщ  қатпардың төменгі жағында және ми қыртысының 
лимбика  аймағында  орналасады  дейді.
Дәм  сезімі  4  түрлі:  тәтті,  тұзды,  ащы  және  қышқыл. 
Басқа  дәм  сезімдері  осылардың  бір  мезгілде  тітіркену 
санына  байланысты  Дәм  сезімдері  тактильді  және  иіс 
рецепторларының  қатысуымен  біртүтас  сезіледі.  Дәм 
сезімінің  күші  заттардың  концентрациясына  байланысты, 
бірақ тікелей тәуелді емес. Мысалы, ас түзы белгілі мөлшерде 
тағамға өте жағымды дәм береді, түзсыз пісірген астың дәмі 
кем  болады.  Ал оның  мөлшері тым  көп  болса,  піскен тамақ 
ащы болып кетеді. Тамақтың эмоциялық мәні де бар. Тамақ- 
тың дәміне байланысты дастархан басында адам көңілденіп, 
шаршағанын  басып,  жайбарақат  отырады.  Тамақ  жеп 
отырғанда көп түрлі дәм сезімдерін қабылдауда астың түрін 
кору,  оның  иісін  сезу  сияқты  әсерлердің  маңызы  бар.  Дәм 
сезімі  ас  қорытуға  күшті  эсер  етеді.  Оның  вегетативтік 
эфференттік жолы ас қорыту сөлдерін шығаратын бездермен 
байланыста болады және сөл бөлінудің қарқынына ғана эсер 
етіп  қоймай,  ас  қорыту  сөлінің  қүрамына  да  ықпал  етеді. 
Астың дәміне сай  сөлдің қүрамы әртүрлі  болады  .
Дәмді  сезу  талдагышының  жас  ерекшеліктері.  Жаңа 
туған  нәрестенің  аузындағы  дәм  сезгіш  рецепторлар  бүкіл 
ауыз  қуысына жайылған,  бала  осе келе,  1  жастан  асқан  соң
144

дэм  рецепторлары  тілдіц  әр   жерінде  ш оғырлана  бастайды. 
Олар біртіндеп азаяды да ең алдымен жоғарғы ж әне төменгі 
еріндерінің ішкі жағын д  ағы , содан соң көмейдегі, ұртындағы, 
ен  соң ы н да  тіл д ің   о ртасы н д ағы   д ә м   сезгіш   рец еп торлар 
жоиылады. М ысалы, жыныстық ж е п л у  мерзімі кезінде тілдің 
ортасында  д әм   сезгіш  рецепторлар  болмайды.
Ж аңа туған сәбидің дөм рецепторларының қызметі айтар- 
лықтай жетілген. Т іп п  уақытьшан бүрын ерте туған нәрестеде 
де  дөм  рецепторлары  қызмет  атқарады.  Олар  мерзімінде  ту- 
ған  балалардай  ащ ы -тәтоні,  қьппқылды  айыратындай  ишара 
оілдіреді: көзін жұмып, бетін тыржитып, ернін жымырып, т.с.с. 
әрекеттер жасайды. Туғаннан кейін 9-10 күндерінде нәрестенің 
мүндай жауап беру қимылдары тітіркендіргішке сәйкес түрде 
б о л а д ы ,  б ір а қ   ж а у а п   б е р у   у а қ ы т ы   (р е ф л е к с   у а қ ы т ы ) 
мерзімінде  туған  балалармен  салыстырғанда  ұзағырақ:  2-3 
секунд  болады.  М ерзімінде  туған  балаларда  1,5-2  секунд.
Баланың 2  айлығында дәмді тітіркендіргіштерге  шартты 
рефлекстер  тудыруға  болатыны  аныкталды,  бірақ  бұл  кезде 
олар  әлсіз  ж әне  тұрақсыз  болады.  Өсе  келе,  дәм дік  шартты 
рефлекстер тез пайда болып, түрақталады.  3-5  пен  8-9 жасар 
балалардын  ш артты  реф лекстерінде  еш бір  айырмаш ылық- 
тар  болмайды.
Ж аңа  туған  сөбидің  д әм   сезім дері  болады   ж ән е  ащы, 
түзды, қышқыл, т ә т п  дәмдерді сезеді, бірақ олар дәмнің түрін 
айыруды білмейді. Ондай қабілет д әм  сезімдеріне байланыс­
ты  шартты  рефлекстер  пайда  болғаннан  кейін  дамиды.
Бала  2  айлығында  тәтті  суды  дәм сіз судан  жақсы  айыра 
алады.  Ал  3  айлығында  басқа тагамдардың дәм   айырмашы- 
лығын  анғарады.  Яғни  алғашқы  айдың  өзінде  олар  тәттіні, 
ащыны  сезіп,  дәм іне  қарай  әсерленеді.  Сондыктан  алғашқы 
күндерден  бастап жаңа туған  сәбиге тәтті  ана сүтінен  басқа, 
т ә т п   емес  қайнаған  суды  аздап  ішкізудің тәрбиелік  маңызы 
үлкен. 3  айда нөрестенін дәмді ажырату шартты рефлекстері 
туады, бірақ олардын пайда болуы үшін тітіркендіргіш тердің 
әсер ін   5-27  рет  қайталауды   қаж ет  етеді,  яғни  баяу  пайда 
болады .  Д а м   сезім ін е  б ай л ан ы сты   аж ы рату  р еф лексін ің  
толы қ  жетілуі  8-9  айда  қалыптасады.
Бала  2-6  ж асы нда  д ем   сезіміне  қай  затты ң  қалай  өсер 
еткенін дүрыс  айта алады.  Бүл  кезде дөмді  ажырату  шартты 
рефлекстерінің  пайда  болу  жылдамдығы  да  артады.
10—182
145

Бастауыш  сынып  оқуш ы лары ны ң ж асында  баланың 
дәм 
сезімі  толы қ  дамып  үлгереді:  олар  барлық  дәм нің  түрлерін 
анықтай  алады.  Бүл  кезде  балалардың  д әм   сезімдері  ересек 
адамдардың сезімімен  бірдей  болады,  ал  дәм нің түрін  анық- 
тау қабілеті  ержеткенге дейін дами  береді. Дегенмен,  мектеп 
ж асы н дағы   балаларды ң   д әм   сезгіш   қабілеті  ересек  адам-
дардікіндеи  толы қ  ж әне  жан-жақты  жетіліп  дамыған  деуге 
болады.
А дамның жасы үлғая келе дәмді ажырату қабілеті нашар- 
лайды.  Д әрі-дәрм ектер,  ш әй  мен  кофедегі  кофеин,  шылым 
ш егу  д әм   сезімталдығын  төмендетеді.
Адам  баласы  бірнеше  мың дәм нің түрін  аж ырата алады. 
Бірақ дәм нің түрлерін жүйеге келтіру жүмысы әлі күнге дейін 
қолға  алынбаған  деп  саналады.

ф
 
-
3. Иіс сезімі және оның жас ерекшеліктері
Иіс сезу талдағышы. 
Иіс сезімінің рецепторлары мүрын 
қ у ы с ы н ы ң   ж о ғ а р ғ ы   ж а ғ ы н д а   о р н а л а с қ а н ,  о н ы ң   ж алп ы  
аумағы  5  см2.  Иіс  — химиялық  заттардың  қасиеті,  кеңістікке 
жайылып,  мүрын  қуысына жеткенде ондағы  иісті  қабылдай- 
тын түкті  бүрлерді  тітіркендіреді.  Олар  сарғыш   қоңыр  түсті 
болып,  мүры нны ң  кілегейлі  қабығынан  ерекш еленіп  түра- 
ды.  Иіс  рецепторлары ны ң  аксондары   ж іңіш ке  талш ы қтар 
ретінде  бір-бірімен  қосылып,  ми  сауытына кіріп,  ондағы  иіс 
бадандарымен байланысады.  Екі  иіс бадандарынан нерв тал- 
ш ықтары  ш ығып  жуан  будаға  айналады  да  иіс  жолын  қүра- 
ды.  Ол  жол  ми  қыртысының  мандай  бөлігіндегі  иіс  аймағы- 
на  (11  аймақ)  барады.
Иіс  сезімдері  екі  түрлі  сенсорлық  рецепторлар  арқылы 
қабылданады: иіс нервімен байланысқан ж әне үш кіл нервпен 
үш тасқан  сенсорлы қ  клеткалар.  Тек  қана  иіс  нервіне  эсер 
ететін  заттарды  ольфактивті,  ал  үш кіл  нервіне  эсер  ететін 
заттарды  тригеминальді  химиялық  заттар  дейді.
О льф активті  заттарға  анис,  лаванда,  бензол,  қалампыр 
т.б.,  ал  три гем и н альды ларға  хлороф орм ,  кам ф ара  сияқты  
хи м и ялы қ  заттар  ж атады .  И іс  рецепторлары   тек  қана  газ 
түріндегі  жеңіл  заттардың  әсерін  қабылдайды.
Иіс  талдағы ш ы н ы ң   сезім талды ғы   өте  ж оғары .  Заттың 
1  молекул асы бір рецепторды қоздырады.  Ол  ми қыртысына 
ж етіп  и іс  о р тал ы ғы н д а  қозу  туды рады   ж ән е  ол  түрақты
146

болуы  мүмкін.  Оның түрақсыздануы  рецептордың зақымда- 
луына,  не  басқа  күиггі  иістің  эсер  етуіне  байланысты.

Иістін  негізгі  5  түрі  бар:  жүпар,  күйік,  шірік,  эфир  және
баска  ерекш е  иістер  тобы.  М ысалы,  жемістің,  шөптің,  газ- 
дын иістері.  Иіс эпителийінен тіркелген электр потенциалын 
э л е к т р о о л ь ф а к т о г р а м м а  дейді.  Оның тербелісі
10  мВ,  көбінесе  теріс  толқыннан  түрады.  Оның  азды-көпті 
және  таралу  ж ы лдам ды ғы   иіс  ш ығаратын  заттарды ң  күші 
мен  эсер  ету уақы ты на  байланысты.
Иіс  р е ц е п т о р ы н ы ң   б е й ім д е л у   қ а б іл е т і  өте  ж о ғар ы . 
Көптеген  иісті  заттарға  тез  арада  толы қ  бейім деледі.  Ал 
б ір қ а т а р   з а т т а р д ы ң   и іс ін е   б а я у   ж ә н е   іш ін а р а   ғ а н а  
бейімделеді.  К ейбір  ж ағдайда  тек  бір  затқа  емес,  бірнеш е 
ұксас  әрекетті  иістерге  де  бейімделу  байқалады.  Бейімделу 
иістін  кайталап  үзақ  эсер  етуіне  де  байланысты.  М ысалы, 
зоопаркке  барғанда  ондағы  аңдардың  жаман  иісі  мүрынды 
“жарып”  жібере  жаздайды.  Ал  ондағы  әбден  үйреніп  алған 
жүмысшылар  сол  жағымсыз  иіске  көңіл  аудармайды.
Бірнеше иіс косылып, жаңа бір иіс сезімін тудырады, бүл 
парфюмерия  өндірісінде  пайдаланылады.
Стереохимиялық қағида бойынш а заттың иісі онын қүра- 
мьшдағы  бөлш ектердің  мөлшері,  пішіні  ж әне  көлемімен  ай- 
кынлалады. Рецептор мембранасыньщ бетінде белгілі пішінді 
о й ы с  к е л г е н   ж е р і  б а р .  Е ге р   о л а р д ы ң   п іш ін і  з а т т ы ң  
молекуласының белгілі  пішініне сәйкес  келсе ғана  иіс сезімі 
туады.  Олардың  нақтылы  рецепторы  мен  әрекеті  қабылда- 
ғыш  қуатын  тудырады.
Иіс сезу басқа  мүшелер жүйелерімен байланыста қызмет 
етеді.  Иіс  талдағыш ының  лимбия  жүйесімен  тікелей  байла- 
нысы  иісті  сезуде  эмоциялық  әсерлер  белгілі  шамада  орын 
алатынын  білдіреді.  Сонымен  қатар  бүл  талдағыш   дәм   сезу 
талдағышымен байланыста қызмет атқарады да дәмді қабыл- 
дауға.  ажыратуға тікелей  эсер  етеді.  Иіс  сезімдеріне  жыныс 
гормондарының  ықпалы  да  бар.
Иіс  сезу  талдаг ы ш ы ны н  ж ас  ерекш елігі. 
Балалардын 
иіс  талдағы ш ы   ту ған н ан   кейінгі  алғаш қы   кү н д ерін д е-ақ 
қызмет аткара бастайды.  Олар хош иісті  гүлдердін иісіне бет 
әлпетінің  қимылымсн  немесе  түшкіріп  жауап  береді.  Кейде 
жағымсыз иіске кол-аяқтарының корғаныс  кимылымен,  бетін 
бүры п  әкетіп ,  көзін  аш ы п-ж үмы іі,  не  дауы стап  қорғаны с
147

әрекеттер  жасайды.  Ж ағы м сы з  иістер  нәрестеге  күшті  эсер 
етеді, оның тынысы  өзгеріп, жүрегінің соғуы  жылдамданады, 
м аң дай  ең б егін ің   пульсі  қ атты -қ атты   соғады .  М езгілінен 
бүрын  туған  баланың  иіс  сезімі  болғанымен  мезгілінде туған 
баладан  наш ар  болады.  Ж аңа туған  баланың  иіс  сезу  қабілеті 
өте түрақсыз, тез өзгеріп, кейде сезімталдығы төмендеп, кейде 
мүлде  ж ойы лы п  кетеді.  С әби   өсе  келе  иіс  талдағы ш ы ны ң 
сезімталдығы  күшейеді  де  5-6  жаста толы қ  жетіледі.
Иіске деген  ш артты рефлекстері балада 2 айлы қ өмірінде 
т у а д ы ,  б ір а қ   п а й д а   б о л у   қ а р қ ы н ы   б а я у   ж э н е   ө л с із , 
рефлекстері  тез  оңай  жойылады.  Н эресте  өскен  сайын  оның 
ш артты  иіс  рефлекстері  ны ғаяды ,  баланың  өміріндегі  маңы- 
зы  артады.  А ж ы рату  ш артты   реф лекстері  пайда  болы п,  әр 
түрлі  заттар д ы ң   иісін  қател есп ей   аж ы р ату ы н а  қаты сады . 
3  айлы қ  бала  бірнеш е  заттарды ң  иісін  қателеспей  ажырата- 
ды,  ал  4  айлы ғы нда  өте  нәзік  иістерді  де  сезе  алады.
4-5  ж астағы   б а л а д а   а ж ы р а т у   ш ар тты   р е ф л е к с те р ін ің  
д әр еж есі  31% -ға  тең,  ал  6-6,5  ж асы нда  100%,  яғни  ересек 
адамдарды ң  иіс  сезу  дәреж есіне  жетеді.
Қазіргі  кезде  иістің  баланы ң  дене  ш ы ны ғуы   мен  ақыл- 
ойы ны ң  қабілетіне,  оны ң  көңіл-күйіне  ж ән е  организм інің 
ж а ғ д а й ы н а   э с е р   е т е т ін і  а н ы қ т а л д ы .  Ә с ір е с е   ж ы н ы с т ы қ  
ж етілу  м ерзім інде  ж ас  ж еткінш ектерге  түрлі  иістер  күшті 
эсер етеді. Бүл кезде бойжеткен қы здарды н иіс сезімталдығы 
к ү ш ей ед і.  Ж ағы м д ы   и істер   б а л а л а р д ы ң   о қ у   ж ә н е   ең бек 
қабілетін  арттырып,  ж ағы м сы з  иістер —  төмендетеді.  Адам- 
ның  денсаулы ғы   да  иіс  сезу  қабілетіне  эсер  ететіні  белгілі. 
А уы рған  кезде  иіс  сезімталдығы  күш ейіп,  кейбір  жағымды 
иістердің  өзі  ж ағы мсы з  эсер  етуі  ықтимал.
И істің  ж ағы м ды ,  я  ж ағы м сы з  болы п  сезілуі  әр   адамда 
әртүрлі.  Бір адам ға ж ағы мды   иіс  екінші  бір кісіге жағымсыз 
эсер  етуі  де  мүмкін.  Қазіргі  заманда  мектеп  жасындағы  ба- 
лаларда  ж әне  ересек  адамдарда  иіс  аллергиясы  (грек, 
аллос

басқан- 
ергон
 — әрекет) жиі байқалады. С онды қтан мектептің 
сынып  бөлмелерінде,  аллергиясы  бар  балалар  түраты н  үйде 
хош   иісті  гүлдерді  өсіруге  болмайды.  Белгілі  бір  иісті  затка 
ал л ер ги ясы   күш ті  б ал ал ар   сол  затты ң   су р етін   көр ген н ің  
өзінде түш кіріп, басы айналып, кезі қарауы та бастайды, яғни 
аллергияның белгілері пайда болады. Сонымен қатар, сынып- 
та  көп   п а й д а л а н ы л а т ы н   б ор  ү н т а қ т а р ы н ,  ш а ң -т о з а ң д ы  
мезгілімен  ж әне  ылғал  ш үберекпен  тазартып  оты ру  қажет.
148

Ішкі  секрециялық бездер  және  олардың  қызметінің 
жас  ерекшеліктері
1. Бір  секрециялы бездердің  гормондарының манызы және
олардың жасқа сай  мөлшері
Ішкі  секрециялық  бездер  ж әне  олардың  маңызы туралы 
жалпы түсініктеме.  Организмде бездер көп,  барлық бездерді 
ішкі  ж әне  сыртқы  секрециялық  бездер  деп  екі  топқа бөледі. 
С ы р т к ы   с е к р е ц и я л ы  қ  (лат. 
секреция —
 сөл шығару) 
бездердің өзектері арқылы олардың өнімдері, яғни секреттері 
(лат. 
секрет -без
  өнімдері)  қуыс  мүшелерге  қүйылады  (мы­
салы,  ауыз қуысына сілекей безінің өнімі —  сілекей  )  немесе 
дененің  сыртына  ш ығады  (мысалы,  тер  безінің  өнімі  — тер 
д ен ен ің   с ы р т ы н а   ш ы ғад ы ).  С о н д ы қ т а н   о л ар д ы   сы ртқы  
секрециялық немесе экзогендік (грек, 
экзо
 — сыртқы, сыртқа 

ген  —
  тек,  болмыс)  бездер  деп  атайды.  Бүларға  сілекей, 
қарын,  май,  тер,  ішек  ж әне  қарын  асты  бездері,  бүйрек,  ба- 
уыр  т.б.  жатады.  Ал  і  ш  к  і  секрециялы қ  немесе  э  н  д  о  - 
к  р  и  н  д  і  к  (грек, 
эндон  —
  ішкі  + 
крино  —
  бөліп  шығару) 
бездердің  өнімі  тікелей  қанға  қүйылатын  ерекше  мүшелер 
жүйесіне  жатады.  Олардың  өз  өнімдерін  сыртқа  шығаратын 
өзектері  болмайды.  О лардың  өнімі  тікелей  қан  тамырлары 
а р қ ы л ы   қ а н ғ а   с ің е д і  д е  қ а н м е н   б ү к іл   д е н е г е   т а р а п , 
мүшелердің  қызметіне  эсер  етеді.  Ішкі  секрециялық  бездер 
зат  алм асуы на  қаты сады ,  сөйтіп  адам  организм інің  күллі 
тірлігіне  өз  ықпалын  тигізеді.
Ішкі  секрециялық  бездердің  өнімдерін  г о р м о н   (грек. 
горм о
  —  іске  қосамын,  қозғаймын)  деп  атайды.  Гормондар 
жүйке  ж үйесім ен  бірге  организм нің  өсуін,  дамуы н,  оның 
физиологиялы қ  қызметтерін  үйлестіруге,  зат  алмасуы  мен 
энергияның алмасуына, мүшелердің қызметін реттеуге каты- 
сады .  1980-2000  ж ы л д ар ы   го р м о н д а р д ы ң   м о л ек у л а л ы қ  
тетіктерде  түқы м   қуалау  м әлім еттерін  тасуга  ж әне  орга- 
н и зм н ің   б и о л о г и я л ы қ   ы р ға ғы н   а н ы қ т а у ғ а   қ аты саты н ы  
дөлелденді.  С оны м ен,  горм ондар  ж үйке  ж үйесім ен  бірге 
о р ган и зм н ің   қ ы зм еттер ін   р еттей д і.  Қ азіргі  кезде  4 0-тан
V III  - т  а  р  а у
149

астам  горм ондар  бары  белгілі.  О ларды ң  көбі  ж ақсы   зерт- 
телген  ж әне  адамдарды  емдеуге  қолданылады.  Ішкі  секре- 
циялық  бездерге  гипофиз,  эпифиз,  қалқанш а,  калқан  серік, 
айы рлы   (ти м ус),  бүй рек  үсті,  үйқы   (қары н  асты )  безінің 
Лангерганс  аралш ықтары,  жартылаи  жыныс  бездері  жатады 
(22-сурет). Қарын асты ж әне жыныс бездері қос секрециялық 
бездерге  жатады,  себебі  олар  әрі  сыртқы,  әрі  ішкі  секреция- 
лы к қыздоет атқарады.  Соңғы  кездерде жартылай  ішкі  секре- 
циялық  безге  бүйректерді  де  жатқызып  жүр,  өйткені  оларда 
қан н ы ң   қы сы м ы н   артты раты н   ренин  ж ән е  эритропоэтин 
деген  заттар  түзіледі.  Бүлар  бүйректің  нефрондарының  та­
мырлы  полю стерінде  орналасқан  ю кстагломерулалық  аппа- 
ратында  өндіріледі.  Баланың  үры қты қ дамуы  кезінде  кейбір 
ішкі  секрециялық  бездер  қызмет атқара  бастайды  да жатыр- 
дағы   баланы ң  дамы п,  ж етілуіне  эсер  етеді.  Бала  туғаннан 
кейін  ол  бездердің  қы зм етінің  басталуы  әр  безде  әртүрлі. 
Түрлі  эндокриндік  бездердің  қызмет  дәреж есі  баланың  өсуі 
мен  дамуы   барысында  оның  жасына,  жынысына,  ауа  райы- 
ның  ж ағдайына  ж әне  басқа  мүшелері  мен  мүшелер  жүйеле- 
рінің  қы змет  қабілетіне  байланысты  болады.
Бала организміндегі гормондық тепе-теңдік оның жоғары 
ж ү й к е  ә р е к е т ін е   э с е р   етеді.  С еб еб і  д е н е д е   эн д о кр и н д ік 
ж ү й ен ің   ы қп алы н ан   ты с  қалаты н  еш қан дай   қы зм ет  жоқ. 
Дегенмен, ішкі секрециялық бездердің өзінің қызметін жүйке 
ж үй есі  р еттей д і.  О лай  болса,  о р ган и зм д егі  б ар л ы қ   қы з- 
меттерді реттейтін біртүтас жүйкелік-гормондық реттелу бар 
деп  айтуға  болады.
С оңғы   зерттеулер  бойы нш а  горм ондарды ң  көбі  жүйке 
жүйесіндегі  күллі  жүйке  клеткаларының  қы змет  жағдайын 
өзгертетіні  м әлім   болды.  М ы салы ,  бүйрек  үсті  бездерінің 
гормондары  қозу мен тежелудің күшін өзгертеді,  егер жану- 
арлардың  бүйрек  үсті  бездерін  тәж ірибе  жасау  үшін  сылып 
алып  тастаса,  ішкі  тежелу  мен  қозу  нашарлайды  да  жоғары 
жүйке  эрекетінің  терең  өзгерістері  пайда  болады.
Г ипбфиз безінің гормондары аз мөлш ердің өзінде жоғары 
жүйке әрекеттерін күшейтіп,  көп мөлш ерде оны тежейді. Ал 
қалқанш а безінің гормондары  аз мөлш ерде жүйке жүйесінің 
қозуы   мен  теж елуін  күш ейтіп,  көп  мөлш ерде  оны  нашар- 
л а т а д ы .  С о н ы м е н   б ір г е ,  қ а л қ а н ш а   б е з ін ің   г и п о -  ж э н е  
гиперсекрециялары   адамны ң  жоғары  жүйке  әрекетін  бүза-
150

Г ипоталамус
Э п и ф и з   ' 
м елатон и н )
Тимус
(Тимозин
Т и м о н о ззи н )
Г з«окаг°и
карьитасты
ги п о ф и зтр о гп ы к  горм он дар 
(л и б ер и н д ер ,  статиндер)
22-cvpem.
 
Іін кі  секрециялы к бездер 
ж эн е
олардьщ  
гормондары
ды  Ж ыиыс  бсздсрініи  гормондары  козу 
м е н  
тежелуге ж эне 
жүйке  к л 
е т к а л  
ары п ы и  қызмет  қабілетіне  айтарлықтаи  ос ер 
стеді.  Ғресек  адам ны ң  жыныс  бездерін  сылып  алып  таста- 
ганда  нсмесе  aypvra  байланысты  олар дамымаган  жагдайда 
о и ы н  
мінез-күлығын озгсртсді.  Бала кезден отек болган жаг- 
д а и іа   ақыл  ксмдігі  байкалады.  Қ ыздардын  стеккірі  келген
IP
WI
 

Үъі

кезде ішкі  теж елуі  төмендейді,  ш ар гіы   реф лекстерінің пай­
да  болуы   н аш ар лай д ы ,  ж алпы   ж ұм ы с  қабілеті  мен  сабак 
үлгерімі  том ендейді.
О сы л ар д ы ң   бәрі  ішкі  секрец и ялы к  б езд ер д ін   гормон-
дары ны ң адам  өм ірінде  маңызы  күшті  екенін  білдіреді.
Ішкі секрециялы қ бездердін дам уы нда гетерохрондылык
заңы айқы н сезіледі.  Ең ерте диф ф еренциацияланы п, кызмет 
атақара бастайты н бездер -  эпифиз, Л ангерганс аралшалары
ж ән е б ү и р еқ үсТі  бездерінің  кейбір жері.  Ал балалы қ шақта 
ж ән е ж ы н ы сты қ ж етілу  кезенінде  қалқанш а безінің қызметі
інші ж әне екінші балалы қ шақ- 
та көп түзіледі, ал кальцитониннің өндірілуі ж аңа туған сәби
мен ж ы ны сты қ ж етілу кезіндегі жас өспірім дерде күшейеді;
үирек үсті бездерінщ  қызметі екі рет күшейеді -  біреуі үрық-
ты к  ш акта,  екінш ісі  ж ы н ы сты қ  ж етілу  м ерзім інде.  Гипо-
физдің  сом атотропин  гормоны ны ң  белсенділігі  жыныстық
ж етілгенге дейін  күшті.  Ішкі  секрециялы қ бездердің  ішінде
ең кеш дам иты ны  -  ж ы ны с бездері.  О ларды ң дам уы  алдын-
Да  гипофиздің  гонадотропты қ  горм ондары ны ң  қызметі  ап- 
тады. 
'

С оны м ен,  н ей рогорм он альды қ  реттеу  алды м ен  өсуді, 
оала деиесінің дам уы н ж әне сыртқы ортаға бейімделуін  кам- 
тамасы з  етеді  де  кейінірек  үрпак  ж апғастыру  қызметін  да- 
мытады. Өсіп келе жатқан организмде эндокриндік бездердін 
кызметі  өзгермелі  келеді,  ал  гормондарыны ң  қы зм ет  коры 
онш а  көп  емес.  С онды қтан  түрлі  аурулар,  сол  сияқты ,  та- 
мақтың құрам ы ньщ  дүры с болмауы,  шектен ты с дсне еңбегі
бала  о р га н и зм ін ің   эн д о к р и н д ік   қы зм еті  мен  ж ы н ы сты қ  
жетілуіне  аитарлы қтай  әсср  етеді.
Іш к і  с е к р е ц и я л ы к   бездердің   г о р м о н д а р ы ,  о л а р д ы ң  
к ы зм е т і.  Ішкі  секрециялы қ бездердің өнімі  г о р м о н -   өте 
белсенді  хим иялы к  зат.  Ол  ішкі  секрециялы қ  безде  түзіліп 
к а н ғ а   н е м е с е   л и м ф а ғ а   с ің іп ,  м ү ш е л е р   м е н   м ү ш е л е р  
ж үиелеріне,  тіпті  күллі  организмге  эсер   етеді.  Осыған  бай­
ланы сты   ішкі  секр ец и ял ы қ  бездер  қан  там ы рлары н а  бай 
келеді.
Г орм он дарды ң   қасиеттері:  а)  олар  оте  белсенді,  тым 
азғантаичдіөлш ерде  (м икрограм м ,  нанограмм,  пикограм м ) 
эсер   ете  алады ;  ә)  әсері  арнайы   бағы тталғап,  бір  гормон 
ж е т іс п е г е н д е   е к ін ш і  б е зд ің   горм он ы   н е м е с е   б а с к а   бір
152

белсенді  х и м и ял ы қ   зат  о н ы ң   қы зм етін   атқара  алм айды ; 
б)  үлпаларға, мүш елерге өзінің пайда болатын жерінен дис- 
тантты, яғни  қаш ық түры п,  алыстан эсер  етеді.
Х и м и ял ы қ  қүр-амына  қарай   олар  белок,  поли пепти д, 
липидтер  нем есе  с т е р о и д т а р ға   ж атады .  Г орм он дар  ішкі 
секрециялы қ  бездерде,  ас  қоры ту  ж олы ны ң  мүш елерінде, 
оүйректе,  бауы рда  да  түзіледі.  Барлы қ  гормондар  денедегі 
зат  алмасуына  эсер  етеді.  О лар  алдымен  қанға  сіңгенімен, 
тек  к а н а   к л е т к а н ы ң   м е м б р а н а с ы м е н   к а б ы с к а н д а   ған а
белсецді  болады.
Горм ондарды ң  биосинтезі  адам ны н  түқы м  қуалайты н 
а п п а р а т т а р ы н д а   ж о б а л а н ғ а н ,  с о н д ы қ т а н   ә р б ір   іш к і 
секрециялык бездер тек қана нақтылы гормондарды ондіреді.
Адам организміндегі гормондардын ішінде гипоталамус - 
гипофиз-бүйрек үсті бездері гормондарының маңызы өте зор. 
Олар  өздері  ж еке  жүйе  ретінде  карастырылады.  Бұл  жүйе 
о р ган и зм н ін   б ір тү тасты ғы н   с а к тау ға   қаты саты н  ф изио- 
логиялык кызметтердін негізгі, орі  маңызды реттеушісі. Бүл 
жағдайда мидыц гипоталамус бөлігі жоғары дәрежедегі кыр- 
тыс  асты  ішкі  секрецияны н  реттеуш ісі  болып  есептеледі 
(22-сурег). О ны ңбүл кызметі гипофиз безінін жүмысына дем 
беруші  химиялык онімдер 
н с й р о с е к р е т т е р д і   (грек. 
нейрон
 -   нерв  клеткасы-с е к р е т ) ендіру және  шыгару аркы- 
лы  орындалады.  Г ипоталамуста  пайда  болған  нейросекрет 
гигюфизге  қүйылып,  оның  басқа  бездерге  әсерін тудырады. 
Л р а л ы қ   м и д а  о р н а л а с к а н   г и п о т а л а м у с   б а р л ы қ   іш кі 
мүш елердім  ж ен е  іш кі  секр ец и ял ы к  бездердін  қы зм етін 
реттейді.  Сонлыктан  ол  мидыи  барлық  бөлімдерімен  жоне 
ги п о ф и з  б с зіи іи   ар тк ы   б о л ім ім е н   тікелсй  б ай л аи ы сы п
жатыр.
Мида көптеген гормондар бар екені табылды. Олар жүйкс 
имиульстерін  сниаистар арқылы  откізуді  озіертеді.
1’ормондар үлпаларга немесе мүшелерге  гікслей эсер етіп. 
о л а р д ы
н
  кызметін  күшей геді  немесе  теж сйді,  я  болм аса 
жүйке жүйесі аркылы  жанама  эсер етгді.  Кейбір  гормондар 
(бүйрек  үсті  бездерінін  стероидты   гзрмондары,  калқаниіа 
безіиім гормондары) клсткалык мембранадан отеді де клетка 
ішіидсгі  фсрменттер  жүйслерімен  арексгтесіп,  оилагы  зат 
алм асуы и а  ы кпалы н  ти гізеді.  Ірі  молекул а л ы  пепгидтік 
г о р м о н д а р   к 'іс т к а л ы қ   м е м б р а н ад а н   ото  а л м а й д ы   д а.
153

клеткадағы зат алмасуына клеткалык мембрананын сыртын- 
д а  орналасаты н  арнайы   рец еп торлар  арқы лы   эсер   етеді.
М ұн дай   го р м о н д ы қ -р е ц е п то р л ы қ   т ізб е к т е р   клеткадағы  
аденозинмонофосфорлық қыш қылды белсендіреді, ал ол, өз 
кезегінде, клеткалық ферменттерге эсер  етіп, ондағы зат пен 
эн ер ги ян ы н   алм асуы н   ө згер тед і.  Бір  с ә т т е   клеткаларға 
көптеген гормондар эсер етеді,  бірақ клеткадагы  заттар мен 
энергияның  алмасуына  ең  нәтиж елісінін  әсері  ғана  қабыл- 
данады. О лардың қайсысы нәтиж елірек екені арнайы заттар
ростогЛандиндерді
Б ы л а й ш а
простогландиндер  нақтылы  сәтте
:рін  тежейтін  реттеуші  қызметін  а
Гормондардың жанама әсерін тұж ы ры мдай  келгенде, ол
клеткадагы
белгілі  болды.  Бірақ бұл эсер жүйке  жүйесінің  қатысуымен
оры ндалады .  Соңғы  ж ы лдары   горм он дарды н   клетканы ң
ішіндегі РНК мен белоктың синтезделуіне қатысатыны анық- 
талып  отыр.
Ішкі  секрециялык бездердің  қызметі  өзара ты ғы з байла­
нысты. Олар бір-бірінің қызметіне белсенді түрде тікелей де, 
жүйке  жүйесі  арқылы  жапама  да  эсер  етеді.  Мүндай  озара
баиланыстын  нэтижесінде  олардын  кызметі  жүйке  жүйесі 
арқы лы   к е р і   байланы с  ж олы мен  реттеліп  оты рады   да 
денедег і  гормондардың молшері  түрақты  мөлшср  калпында 
сақталады.  Егер оүл байланыс бүзылса, организмде түрлі зат 
а л м а с у г а   б а й л а н ы с т ы   а у р у л а р   п а й д а   б о л а д ы .  Ж ү й ке 
жүйесінің  ішкі  секрециялық  қызметті  реттеуі  өткен  ғасыр- 
дың 50-і жылдары анықталды.  Қазіргі түсініктеме бойынша,
нейрондар өздерінің негізгі  қызмстіне  коса,  физиологиялык 
белсенді заттар -  ней росе креттерд і түзеді. Нейросекреттердін 
түзілуінде  гипоталамустын  нейролдары  маңызды  орын  ала­
ды,  ол  қүрылысы  бойынша  гипофиз  безімен  тікелей  бай­
ланы сты .  О ны ң  нейросекреттсрі  гипоф из  безін ің ,  ал  ол 
аркы лы   баска  да  ішкі  сскр ец и ял ы қ  б езд ер д ін   қы зм етін 
өзгертеді.  Гипоталамустын нейросекреттерін  р и л и з и н г -  
г о р м о ңкд а р деп атайды. Оларға либериндер мен статиндер 
жатады.  Лнбериндер  гипофиздің  тропты қ  гормондарыныи 
оидірілуін,  ал  статиндер -  тежелуін  реттейді.  Осылай  гипо­
таламус  бүрын  айтылып  кеткен  қызметтерінсн  басқа,  імікі 
секрециялық бездердің де  кызметін  реттейді.

жүктеу 1.71 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет