Е. А. Бекетов атындағы Караганды профессоры, медицина гылымдарынын докторы А. Е. Коикабаева


5-7  жаста  орталық жүйке  ж үйесіндегі  қозуы  мен теж елуі



жүктеу 1.71 Mb.
Pdf просмотр
бет10/16
Дата03.05.2017
өлшемі1.71 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   16

102

5-7  жаста  орталық жүйке  ж үйесіндегі  қозуы  мен теж елуі 
түрақсыз болғандыктан бүл кездегі оқу, үйрету жүмыстарын 
баланың  бүлшық  ет  жүмыстарымен  үйлестірген  дүры с.  А й- 
талык,  сурет салу,  пластилинмен  жүмыс  істеу, ден е еңбегіне 
қатыстыру  т.б.
Бастауыш   сынып  окуш ы лары ны ң  ой  ең б егін   ж асы на 
лайык  гигиеналы қ  талаптармен  үш тасты ру  аса  маңызды. 
Ө йткені  б ү л   к езд е  ж оғары   ж ү й к е  ж ү й е с ін д е г і  қ о зу   мен 
теж елудің  жинақталуы  төмен  болады.
Саналы еңбекті дүры с үйымдастырудың маңызы жыныс- 
тық  ж ет іл у   м е р зім ін д е   (1 1 -1 5   ж ас  аралы ғы нда)  артады . 
Өйткені  бүл  кезде  бала  организмі  жыныс  мүш елерінін  өсіп 
дамуы  мен  ж етілуіне  көп  күш  жүмсайтьшдығынан  жоғары 
жүйке ж үйесіндегі  қозуы  мен  теж елуінің  өзара  қарым-қаты- 
насы  мен  талдау  ж ә н е   талқылау  қасиеттері  бүзы лады   да,
іс -ә р е к е т ін ің   н ә т и ж е с і  қанағаттаноаиты н  ж ағд аи д а ,  ж ас 
өспірімнің жагымсыз мінез-қүлыктары тез дамиды. Бүл кезде 
жас  ж еткінш ек  тез  ш арш айды,  жалқаулық  басы м  болады , 
ә с ір е с е ,  е р е се к т е р д ің   тапсы рм асы н,  өтін іш ін   ор ы н дауда 
қимы л  қ о зғ а л ы с т а р ы   с ы л б ы р ,  б а я у   б о л ы п ,  ө з а р а  
түсінбеуш ілік күш ейеді. Бүл кезде ми қыртыстарындағы еске 
сақтау  қабілеті  д е   нашарлайды,  бүрын  жақсы  оқып  жүрген 
балалардың  сабақ  үлгерімі  д е   төм ен дей ді.  Соны мен  қатар, 
басқа  жынысқа  деген   қүінтарлық  пайда  болып,  жастар  бір- 
б ір ім е н   оң аш ал ан ы п ,  сы р л а су ға   б е й ім   б о л а д ы .  Б үл ,  ө з 
кезегінде,  мүталімдер  мен  тәрбиеш ілердің,  ата-аналары  мен 
көрш і-қолаңдары ны ң  теріс  үғымын  туды ры п,  ж астар  мен 
ересектер  арасындағы  түсін ісп еуш іл ік   ш и еленісуі  мүмкін. 
Жастар  сьфттан  өзін  түсінетін  “жаны  ашитын  д о с ”  адамды
іздей ді. 
***..
Осы  айтылғандарға  байланысты  балаларға  қойылатын 
талаптар  д а   оларды ң  ж ас  ерекш еліктеріне  сай  болуы   тиіс. 
С о н д а   ған а  е ң б е г ін ің   н ә т и ж е с і  оларды   қ ан ағаттан ды ра
алады.
А д а м   —  қ о ғам и   ж ар аты л ы с,  со н д ы қ т а н   бал ан ы ң   іс - 
әр ек ет т ер ін ің   н ә т н ж е с і  қанағаттанарлы қтай  бол уы   үш ін  
әлеум еттік   әсер л ер д ің   д е   (ү й д егі  ж ә н е   мектептегі  тәр би е, 
достары ны ң  әсер і,  маңайындағылардың  ықпалы  т .с.с.)  ма-
Щ
ңызы  зор.
103

Үшінші  бөлім
ТАЛДАҒЫШТАР


- т а р а у 
Талдағыштар  туралы  жалпы  түсінік
1.  Талдагыштардың  кызметі  мен  құрылысы
Сыртқы  ж ә н е   ішкі  орталарды н  әсер л ер ін   қабы лдап, 
талдап,  талқылайтын,  олардың  жағдайлары туралы  сезім  ту-
дыратын  мүш елер  ж үйесін  т а л д а ғ ы ш т а р   немесе 
а н а л и з а т о р л а р   дейді.
Организмде  жеті  түрлі  талдағыштар  бар:  көру,  есту,  иіс, 
тері,  қозғалыс, д әм  ж әне  висцеральді  (лат. 
висцерсишс — ішкі 
мүшелерге қатысты), яғни ішкі мүшелерге байланысты жүйе.
Барлық талдағыштар 3 бөлімнен түрады:  1) сезгіш  немесе 
перифериялық  бөлім,  шеткі  немесе  рецепторлық  бөлім  деп 
те  атайды;  2)  өткізгіш  бөлім ,  сезгіш   нерв  деп   те  аталады;
3)  орталық  нем есе  қыртыс  бөлім і,  яғни  ми  қыртысындағы 
сезім  орталықтары,  сезім  аймақтары  деп  те  аталады.
Р е ц е п т о р л ы қ   бөлім  сезім  мүш елерінде  ж ән е  ішкі 
мүш елерде орналасқан  сезгіш рецепторлардан түрады.  Олар 
тітірк ен дір гіш тің   ә се р ін   қабы лдап,  қ озуға  айналдырады
(рефлекторлы доғаның сезгіш   немесе перифериялық бөлімін 
есіңізге  түсіріңіз  ).
Ө  т  к  і  з  г  і  ш  бөлім  рецепторларда  пайда  болған  қозуды
сезім мүшелерінен шығып, ми қыртыстарына таситын сезгіш 
жүйкелерден  түрады.
Талддғыштардың  қ  ы  р  т  ы  с  бөлімін  ми  сыңарларының 
қыртысында  орналасқан  сезім  орталықтары  қүрады.  Мыса­
лы,  көру  талдағышының  сезгіш   рецепторларына  көз  алма- 
сы нда  орналасқан  таяқша  ж ә н е   сауытш а  п іш ін ді  жарық 
қабылдағыш  рецепторлар  —  ф оторецепторлар  жатады,  ал 
өткізгіш бөлімі көру нервтерінен түрады да, қыртыс бөліміне 
ми  қыртыстарының  желке  түсында  орналасқан  ми  сыңарла-
104

рының көру орталығы,  яғни  Бродманның  17,  18,  19 аймақта- 
ры жатады.  Көру орталығында жоғары дәрежедегі талдау мен 
талқылау жасалады  және заттың бейнесі туралы  сезім  пайда 
болады.
Талдағыштардың  рецепторлық  бөлімінде  ең  алғашқы 
талдау  — алғашкы  саны  мен  сапалық  қарапайым  талдау 
жүргізіледі.
Т іт ір к е н д ір гіш т ің   ә с е р ін е н   р ец еп то р л ар д а  қозу 
толқындары  (қозу  импульстері)  пайда  болады.  Олардың
жиіліп  тітіркендіргшітің  күішне  оаиланысты  келеді.
Өткізгіш бөлімде шетте пайда болған қозуды өткізіп қана 
қоймай,  аралық  нервтерде  алғашқы  қарапайым  талқылау 
ж асалады .  А йталы қ,  көру  төм п еш ігін ің   ассоц и ати втік 
ядроларында  талкылағаннан  кейін  рецепторлардан  келген 
біраз  нерв  импульстері  қосылады.
Талдағы ш тарды ң  орталы қ  немесе  қыртыс  бөлімінде 
тітіркендіргіштердін  саны  мен  сапасына  ғана  қарап  талдау 
жасалып  қоймай,  жоғары  дәрежелі  биологиялық  манызына 
карай  талдау  мен  талқылау  жасалады.  Бұл  үшін  жеке  басы- 
ның  өмірден  алған  тәжірибесі  қажет.  Былайша  айтканда, 
шартты  рефлекторлы  талдау  мен  талқылауды  кажет  етеді.
Талдағыштардың  әрқайсысының  жеке-жеке  қасиеттері 
мен  қызметтері  болады.  Сонымен  катар,  олардың  ортақ, 
бәріне  бірдей  қасиеттері  де  бар:
1.  Талдағыштардың  рецепторлары  өзіне  ғана  тән  тітір- 
кендіргіш тердің  әсерін  қабылдайды.  Ондай  тітіркендір- 
гіштерді адекватты (лат.  адекватус —  теңгерілген, лайықты, 
сай  келетін)  тітіркендіргіш  деп  атайды.
2.  Талдағыштардың  рецепторлары  тітіркендіргіштердің 
күш і  ө зге р ген д е   т іт ір к е н д ір г іш т ің   ж аң а  кү ш ін е  тез 
бейімделеді.  Мысалы,  жарық  жерден  қараңғы  бөлмеге  кіріп 
келгенде  алғашқы  кезде  ештене  көрінбегенімен,  біраздан 
кейін  заттар  көріне  бастайды.
3.  Талдағыштар  бір-бірімен  байланысты  қызмет  аткара- 
ды.  Сондыктан  бірінің  қызметі  күш ейгенде,  екінш ісінің 
қызметі  төмендейді  және,  керісінше,  біреуінің  қызметі  на- 
шарлаған  кезде  екіншісінің  қызметі  күшейеді.
4. Бір талдағыштың кызметі бүзьшғанда қалғандары оның
кызметін  жартылаи  оолса да  өзіне  алады.
5.  Талдағыш тардың  рецепторларының  сезімталдығын
105

жаттықтыру  арқылы  не  күшейтіп,  не  төмендетуге  болады. 
Мысалы,  ғарышкерлер  зымыранда  ұзақ  болған  кезде  өте 
күшті  жылдамдыққа төзу  үшін,  тепе-теңдік сақтау  мүшесін 
үзақ жаттықтырады. Сол сияқты, әткеншекті көп тепкен бала 
транспортта үзақ жол жүре алады, яғни оның вестибулярлық 
аппараты  жаттығып,  өзінің  сезімталдығын  төмендет- 
кендіктен  шайқалысты  қозғалуды  сезу  қабілеті  төмендейді.
Талдағыштар  әр  түрлі  қашықтықта  орналасқан  заттар-
дың  бейнесін  қабылдауына  байланысты  оларды  екі  топқа
бөледі: дистантты (лат. дистантиа -   қашықтық), яғни  сезім
мүшесінен  белгілі  бір  қашықтықта  орналасқан  заттардың
әсерін сезу және контактты (лат. контактус -  түйіскен, жа-
насқан), яғни  сезім  мүшесіне  жанасқан  затты  сезетін талда- 
ғыштар.
Дистантты талдағыштарға көру,  есту,  иіс талдағыштары 
жатады, ал дәм, тері, висцеральдік, қозғалыс контактты тал- 
дағыштарға  жатады.  Дистантты  талдағыштар  қысқа 
мерзімнің  ішінде  әжептәуір  қашықта орналасқан  затгар  ту- 
ралы  көп  мәлімет бере  алады.  Бұл жағынан  көру және есту 
талдағыштарының  маңызы  зор.
Нерв  импульстері  орталық  жүйке  жүйесіңде  белгілі  бір 
тәртіппен  бір  бөлімнен  екінші  бөлімге  өтеді.  Олардың  ай- 
ырмашылығы  техникадағы  код  жүйесі  іспетті  белгіленетін 
болғандықтан импульстер сол тәртіппен беріледі деп айтуға 
болады.  Код —  белгілі  ережелер  бойынша  ақпаратты  шарт­
ты түріне түрлендіріп  аудару.
Қосақталған  код  арқылы,  яғни  әрбір  нейронда  серпініс 
дүркінінің болуы  немесе жойылуы түрінде  беріледі.
Тітіркенудің алғашқы коды әуелі қабыдцағыш деңгейінде 
жүзеге  асырылады.  Оларға  тән  физикалық  және  химиялық 
энергиялар түрлі жүйке серпінісіне айналады. Түрлендірілген 
хабарлар  талдағыштар  жүйесінің  келесі  деңгейіне  жетіп, 
коды  одан  әрі  өзгереді.  Бұл  бір  ерекшелік,  ал  екінші 
ерекшелік  -   ол  код  түрлерінің  жапсарластығы.  Тағы  бір 
ерекшелік  -   ол  көптеген  сезгіштік  жүйелердің  ақпаратына 
шудың  коп  араласуы,  яғни  мәлімет  тасушы  серпіністерге 
бедерсіз  серпіністердің  қосылуы.
Әр талдағышқа тән ұқсас сезімділіктің жиынтығын  б і р 
р  а  й 
jt
 ы  (модальді)  жиынтық дейміз.  Біррайлықтың  өзінің 
ішінде  бірнеше  сапалық қасиеттер  болады.  Бүл  касиетті  са-
106

палар  мыналар:  арнайылық,  ықпалдылық,  мерзімділік  ж әне 
ұзақтылық.  Мысалы, дыбыс  ақырын,  қатты,  сарт етіп,  у-ш у, 
жағымды,  жағымсыз,  алыс-жақын  т.б.  болады.
Тітіркендіргіштің бір түрінің өзінде көптеген физикалық,
биологиялық  сипаттары  болады.  Сол  қасиеттерді  қабылдай-
тын  арнаиы  қаоылдағыштар  бар.  Оларды  2  топқа  бөл уге 
болады:
а)  к езең ді  қабылдағыш   м ем брананы ң  алғашқы  ж ән е 
соңғы туған қимыл-қүбылысында өз ісін орындайды, қозады, 
бірақ  біресе  өшіп,  біресе  қозып  тұрады;
б)  ұдайылы  қабылдағыш  бүкіл  тітіркену  кезеңі  кезінде 
қозып  түрады,  мүнда  үздіксіз  қозу  орын  алады.
М г ь Ж .
2.  Көрү талдагышыныц  кұрылысы
Көру  талдагы ш ы ны ц  бөлім дері,  оларды ң  күры лы сы  
мен  қы зм еті.  Көру  талдағышының  сезгіш  бөлімі  коз  алма- 
сында орналасқан.  Оларға торлы қабықтағы таяқша ж әне са- 
уытша  пішінді  ф о т о р е ц е п т о р л а р   жатады.  Өткізгіш 
бөліміне  к ө р у   н е р в і   жатады.  Ол көз алмасынан шығып, 
сопақша  миға барып  бағытын  өзгертеді,  содан  соң  оң көзден 
шықкан нерв сол жақ ми қыртысының желке түсындағы көру 
аймағына,  ал  сол  көзден  шыққан  кору  нерві  оң  жақ  ми  қыр- 
тысындағы  көру  аимағына  қозуды  тасиды.  Көру  талдағы- 
шының  қыртыс  бөлім іне  ми  қыртысының  желке  түсында 
орналаскан  оң  ж әне  сол  жақ  к ө р у   о р т а л ы қ т а р ы  
жатады.
Коз өте сезімтал, нәзік ж ән е маңызды сезім мүшесі. Онын
дүние  тануда,  оқуда,  сыртқы  ортамен  байланыс  жасауда  ма- 
ңызы  зор. 
%  * 
^
Қүрылысы  бойынша  көру талдағышының сезгіш бөлімін 
3  топтагы  мүшелерге  бөлуге  болады:  көздің  қосымша  қүры- 
лымдары, жарық өткізгіш ж әне жарық сындырғыш күрылым- 
дары,  жарық  кабылдағыш  қүрылымдар.
Қ о с ы  м  ш а  қүрылымдарға қас,  кірпік,  кірпік еттері,  көз 
жасының безі  мен оның  қапшығы,  көз еттері  жатады.  Бүлар- 
дың  әрқайсысы  белгілі  бір  қызмет  атқарады.  Қас,  кірпік, 
кірпік  еттері  нәзік  көз  алмасын  сырткы  ортаның  жағымсыз 
әсерлерінен  (соққы,  түрлі  химиялық  заттар,  су,  шан-тозаң 
т .б .)  қорғаиды.  Көз  жасының  безі  мөлдір  сүйық  —  к  ө   з  -
107

ж а с ы н  түзеді. Ол көз алмасын суландыру арқылы оны көз 
алмасының  қозғалысына  байланысты  туатын  үйкелістен 
тозудан  сақтайды.  Оны  жуып-шайып,  тазартып  отырады 
және  сыртқы  ауадан  келген  микроорганизмдерді  өлтіріп, 
олардың  жағымсыз  әсерінен  қорғап  қалады,  яғни 
дезинфекциялық  (фран.  дез-қүрту,  жою+лат.  инфектио- 
жүқтыру) қызмет атқарады. Көз жасының артық мөлшері жас 
қапшығында  қорда  сақталып,  қажет  мезгілінде  пайдаланы- 
лады.  Тік  және  қиғаш  орналасқан  к ө з   е т т е р і к ө з  
алмасын  қозғауға  қатысады,  солар  арқылы  көз  бірнеше  ба- 
ғытта  қозғала  алады:  жоғарыдан  төмен  және  төменнен 
жоғары,  жоғарыдан  төмен  ішіне  қарай,  жоғарыдан  төмен 
сыртына қарай,  алдынан  артына қарай  (өте  аз  шамада).
Көру  талдағышының  қалған  екі  топ  қүрылымдары  көз 
алмасында  орналасқан.  Көз  алмасы  —
  күрделі  қүрылысты 
мүше. Ол бас сауытының көз шарасында орналасқан, пішіні 
шар тәрізді, тек алдыңғы жағы сәл дөңестеу келеді (15-сурет).
15-сурет
.  Көз  алм асы ны ң  қүры лы сы .
1  — тамырлы қабық;2-  көз  бүршағының тарамыстары;  3  *11— нұрлы 
қабық; 4 -   көз бұршағы;  5 -   түйінді  нүкте;  6 -  көру сызығы;  7 -  көз 
өсі;  8 -  қасаң қабат;  9,10- алдыңғы  және артқы  сұйық камералар, 
1 2 -   кёздің дәнекер қабығы;  1 3 ,14 -  ақ және тамырлы  қабыктар;
15 -  торлы қабық;  16 -  сары дақ;  17 -  көру нерві;  18 -  шыны тәрізді дене.
108

Көздің  сыртын  тығыз  а  қ  қ  а  б  ы  қ  қоршаған.  Ол  көз 
алмасының  алдыңғы  жағында  мөлдір,  дөң естеу  қ  а  с  а  ң 
қабыққа  айналады.  Ақ  қабықтан  соң  көз  алмасын  қанмен 
камтамасыз  етіп  тұратын  т  а  м  ы  р  л  ы  қабат  бар.  Ол  қан 
тамырларының  торынан  тұрады  десек  те  болады.  Тамырлы 
қабаттың  ішкі  бетінде  жұқа  бояу  зат — пигмент  болады.  Коз 
алмасының  алдыңғы  жағында  тамырлы  қабат  н  ү  р  л  ы 
к  а  б  ы  қ  қ  а  айналады.  Нұрлы  қабықтың  алдыңғы  дәл 
ортасында  тесік  болады.  Оны  көздің  қ  а  р  а  ш  ы  ғ  ы  деп 
атайды.  Қасаң  қабықтың  артқы  жағында  көздің  сұйық  екі 
к а м е р а с ы   ж әне  к ө з   б ұ р ш а ғ ы   орналасқан.  Көз 
алмасының  ішіндегі  қалған  кеңістік  қоймалжың,  іркілдеген 
мөлдір  ш ы н ы   т ә р і з д і   д е н е г е   толы болады.  Көздің 
ақ кабығынын артқы жағынан көзге көру нерві кіреді. Көздің 
нұрлы  қабығының  түсі  ондағы  бояуға  байланысты  болады. 
Оның  түсі  көгілдір  түстен   қою  қара  түск е  дей ін   болуы 
мүмкін.  Соған  байланысты  кара,  көк,  қоңыр  т.б.  көздерді 
кездестіруге  болады.  Кей  адамдардың  пигменті  мүлде  бол- 
майды.  Ондай  адамның  (альбиностың)  көзі  қызыл  болады.
Көздін  сүйық  камералары  мөлдір  сүйыққа  толы  болады. 
Бүл арнайы сүйық көз бүршағын  қоректендіруге (көз бүрша- 
ғының  қан  тамырлары  болм айды ),  шыны  т әр ізд і  ден ен і 
толықтыруға пайдаланылады.  Көз  бүршағы  екі  жақты дөңес 
келген  мөлдір  капшыктың  ішіндегі  өте  мөлдір  қоймалжың 
зат.  Көз  бүршағының  орта түсы  шетіне  қарағанда тығыздау. 
Оның  қапшығы  тарамыс  арқылы  жоғары  ж әне  төменгі  жа- 
ғынан бекітілген. Ол тарамыстарды Цинн тарамыстары дейді. 
Цинн  тарамыстары  көз  бүршағының  дөңестелуін  реттейді.
Ішкі торлы  қабығының қүрылысы ете күрделі ( 16-сурет). 
Негізінен  алғанла,  ол  жарық  сәулелеріне  сезімтал  ф о т о ­
р е ц е п т о р   деп  аталатын  таякша  ж әне  сауытша  тәрізді 
клеткалардан  түрады.  Ф оторецепторлар  торлы  қабықтың 
бойында орналаскан. Саны  137  миллион, рңын  130 миллионы 
таякша,  ал  7  м и л л и о н ы СаУьітша  клеткадар.  Торлы  қабық-
тың  дэл  ортасында  y i p   ы 
д  
бар.  Онда  тек  сауытша 
тәрізді  фоторецепторлар  Тюлады.  Сары  дақ  пен  оның  дел 
ортасында  терең  орналаскан  сауытша  клеткалары  түсті  жа- 
рык  сеулелеріне  сезімтал  келеді.  Торлы  қабыктың  шетінде 
таякша терізді  рецепторлар  көп  болады.  Сауытша  клеткалар 
к үн діз  мол  жарықта  түсті  сәу л ел ер д і  с е зе д і  д е,  таяқша
109

16-сурет.  Көздің торлы 
қабығы:
1- таяқшалар;  2  -   сауыт- 
шалар;  3 -   фоторецептор- 
лар  қабаты;  4,8  -   синапс- 
тык  байланыстар  қабат- 
тары; 5 -   биполярлы клет- 
калар  қабаты;  6  -   бипо­
лярлы  клеткалар;  7 -   ама- 
кринді  клетка;  9  -   ган- 
глиялы клеткалар;  10 -   кө- 
ру  нервінің талшықтары.
клеткалар  ымыртта  жарық  аз  кезінде  түссіз  жарық
толқындарын  қабылдайды.  Осыған  байланысты  сауытша
тәрізді клеткаларды күндіз көру, таяқша тәрізді клеткаларды
түнгі  көру рецепторлары деп  санайды.  Жарық  сәулелерінің
әсерінен  фоторецепторларда түрлі  физикалық  және  химия- 
лык өзгерістер туады. 
.,  ; 
:,  ■
 - 
.  j
Көздің  қорғаушы  қүры лы мдары   мен  оптикалы қ 
жүйе.  Қабақ  пен  кірпіктер  қорғаныс  қызметін  атқарады. 
Көзге қауіп төнгенде рефлекторлы түрде көз жүмылып, қабақ 
пен  кірпік  нәзік  көз  алмасын  сыртқы  ортаның  жағымсыз 
әсерлерінен  қорғайды.  Көз жүмылғанда көз жасы  көз  алма­
сын  суландырады  да  оны  қүрғап,  кеуіп  қалудан  сақтайды. 
Көз  жасы  өте  мөлдір  арнайы  сүйық.  Ол  көз  жасы  безінде 
түзіледі.  Оның  97,8  %  су,  1,4%  органикалық  заттар,  0,8% 
түрлі түздар.  Бүл сұйық көздің қасаң қабығын  ылғалданды- 
рып,  оның  мөлдірлігін  сақтайды,  зақымдайтын  заттарды 
шайып  тастап  отырады.  Бүған  қоса,  оның  қүрамындағы 
дезинфекциялық заттар микробтарды өлтіріп, оларды жояды.
Көздің қасаң қабығы, бүршағы және шыны тәрізді денесі 
негізгі  жарық  сындырушы  о п т и к а л ы қ   жүйе.  Олар
110

жарық  сәу л ел ер ін   жинақтап,  жарық  толқындарын  сын- 
дыру  қы зм еттерін  атқарады .  Жарық  сы нды ру  қ абілеті 
д и о п т р и я   деп  аталатын  сәулелердің  ауытқу  мөлшерін 
анықтайтын  өлш еммен  есептеледі.  1  диоптрия  фокустық 
нүктесі  1  м  қашыктықта  орналасқан  линзаны ң  жарық 
сәул ел ер ін   сы нды ру  күш іне  тең.  Жарық  сы нды ру  күші 
арткан  сайын  фокустық  қашықтық  азаяды.
• 
Өрбір  жарық  сындьфғыш  аппараттың  қабілеті,  қүрылы- 
сы әртүрлі екенін ескерсек, бүл жүйенің күрделілігін түсінуте 
болады.  Көздің  қарашығы  арқылы  жарық  сәулелері  көздің 
касаң  қабығы,  бүршағы,  шыны  тәрізді  денесі  арқылы  өтіп 
фокусты қ  н үк теде  жинақталы п  заттың  нақтылы,  бірақ 
кішірейген  бейнесін  торлы  қабыққа  түсіреді.
Әртүрлі  қашықтықта  орналасқан  заттың  бейнесін  торлы 
кабыкка  түсіру  үшін  көз  бүршағы  а к к о м о д а ц и я л ы қ  
кызмет  атқарады.  Аккомодация  деп  көзден  әртүрлі  қашық- 
тыкта  орналасқан  заттардың  бейнесін  қабылдау  қабілетін 
айтады.  Алыста  немесе  жақында  орналасқан  заттарды  кара- 
ганда  көз  бүршағының  әлпеті  өзгеріп,  жарық  сәулелерін 
торлы қабықка фокустық нүктеде жинайды.  Мүндай жағдай- 
да  заттың  бейнесін  дүрыс  көруте  мүмкіндік  туады.  Жақын- 
дағы  затты  карағанда  көз  бүршағы  дөңестеліп,  ал  алыста 
орналасқан  затты  қарағанда  жалпақтанады.  Бүл  көз  бүрша- 
ғының  Цинн  тарамыстарының  аккомодациялық  еттерін 
босатып  немесе  тартуы  арқылы  ж үзеге  асады.
Көздің  ш ы н ы   т ә р і з д і  
д е н е с і   жарық  сын- 
дырғыш  қүрылымдарының  іш ін д егі  ең  күш тісі.  М үнда 
жеткен  жарық  сәулелері  сынып,  торлы  қабықтың  үстінде 
фокустық  нүктеде  жиналады.  Егер  шыны  тәр ізді  дененің 
жарык  сы нды ру  қабілеті  тым  күш ейсе,  сәу л ел ер   торлы 
қабыкка  жетпей  фокусталып,  ал  нашарласа  —  одан  асып 
жиналады.  Мүндай  жағдайларда  заттың  бейнесі  бүлдырла- 
нып,  анық  көрінбейді.  Шыны  тәрізді  дене  кебе  бастаса  да 
көру  қабілеті  төмендейді.  Оның  1/3  бөлігі  жойылса,  көздің 
көру кабілеті де жойылады, ал одан аз мөлшері кемісе, көздің 
камераларының сүйығы арқылы толтырылады. Шыны төрізді 
ден еде  сеул ел ер дің   сынуына  байланысты  заттың  бейнесі 
аударылып  көрінеді.  Сондықтан  да  кішкентай  бөбектер  май 
шамнын  отына  кызығып,  қолын  созып  үстағанда  ол  отты 
емес,  май  шамнын  өзін  үстайды.
Ill

Көздің торлы қабығындағы таяқш а ж әне сауытш а тәрізді 
клеткаларда  (17-сурет)  ф окусты қ  нүктелерде  жинақталған 
сәулелердің  әсерінен  олардың  ішіндегі  ерекше  арнайы  зат­
тар  ф отохим иялы қ  реакцияларға  түсіп,  ыдырай  бастайды. 
Таяқша  клеткаларда родопсин,  сауытш а  клеткаларда  иодоп- 
син  деп  аталатын  заттар  болады.
3.  Ж а р ы к т ы   к абы л дау
Ж а р ы қ  к абы л дау  к ағи дасы . 
Таяқш а  клеткалардағы  
р о д о п с и н н ің   т ү с і  қ о ш қ ы л ,  ал  с а у ы т ш а   к л е т к а л а р д а ғ ы  
и о д о п си н н ің   тү сі  кү лгін .  Ж ар ы қ   с ә у л е л е р ін ің   әсер ін ен  
родопсин  ретинен  мен  опсинге  ыдырап,  пайда болған  заттар 
ж ары қ  толқы ндары ны ң  үзы нды ғы на  лайы қ  көру  нервінің 
үш тарында  қозу  тудырады.  Қ араңғыда  ретинен  мен  опсин 
қайта қосылып родопсинге айналады. Ретинен А витаминінің 
ту ы н д ы сы ,  қ ар аң ғы д а  А  ви там и н і  р ети н ен ге  ай н ал ад ы . 
Сондықтан  бүл  витамин  организмге  ж еткіліксіз  мөлш ерде 
болғанда  ондай  адамның  ымыртта,  қараңғы да  көру  қабілеті 
тө м ен д еп   ж о й ы л ад ы .  М үн д ай   к ем ш іл ік ті  ақ ш ам   со қ ы р  
нем есе  соқы р  тауы қ,  н ем есе  г е м е р а л о п и я   (лат. 
гемералопия — тауық  коз) дейді.  Таяқш а  клеткалар  өте  әлсіз
— 0,01  лю кстен  кем  ж ары қ  сәулелерін  сезеді.
Л ю к с — ж арық сәулелері  1 м қаш ықтықтан  1 м2 тегістікке 
тік  түскенде  пайда  болатын  ж ары қталуы ны ң  дүниеж үзілік 
олш ем і.  30  л ю кстен   астам   ж ар ы қты   сау ы тш а  кл еткал ар  
сезеді.  С ауы тш алард ағы   и одоп си н  сәу л е л ер д ің   әсер ін ен  
иодинен  мен  опсинге  ыдырайды.  Ф отохим иялы қ  реакция- 
ны ң  н егізін д е  п ай да  б о л ған   қ о зу   тая қ ш а  ж ә н е   сау ы тш а 
клеткаларымен байланысқан көру нервінің орталыкка тебетін 
а ф ф е р е н т т ік   ү ш т а р ы   а р қ ы л ы   о р т а ң ғ ы   м и д а ғ ы   к ө р у  
төмпеш іктеріне  жетіп,  одан  әрі  ми  сы ңарларының  қыртыс- 
тарының  желке  түсы нда  орналасқан  көру  орталы ғы на  бара- 
ды.  Онда  талқыланып,  жинақталып,  заттың  бейнесі  туралы 
с е з ім   т у а д ы .  К ө р у   т а л ш ы ғ ы н ы ң   т о р л ы   к а б ы ғ ы н д а ғ ы  
рецепторлары   аф ф еренттік  нерв  талш ы ғы   арқы лы   затты ң 
б ей н есін ен   келген  с ә у л е н ің   ә с е р ін ен   п айда  б о л ған   қозу 
им пульстерін  бір-ақ  рет  орталы ққа  ж ібереді.  С одан  кейін 
ортальгққа сол заттың өзгерістері туралы  ғана м әлім ет тасы - 
лады.  М ысалы,  сол  затта  пайда  болган  өзгерістерді  немесе
112

заттың  б ей н есін ің   ж ой ы луы   т.б.  ақ п ар аттар   ж іб ер іл ед і. 
Сондықтан  затты  көру  сезімі  ең  алғаш   көзді  сол  затқа  тігіп 
карағанда,  яғн и   көз  тү с к е н д е  ға н а   п ай д а  б о л ад ы .  К өру 
талдағышыньщ  қозғы ш ты ғы   торлы   қабы қтағы   ж ары қ  сез- 
гіш  заттарды ң  ф отохи м и ялы қ  р еакц и ясы н а  байланы сты . 
Ф отохим иялы қ  р еак ц и ян ы ң   п ай д а  б о лу ы н а  б ай лан ы сты  
көздің  қозғыш тығы  төмендейді.  М үны  ж ары ққа  бейімделу 
немесе  ж ары қ  адаптациясы   (лат.  адаптация  —  бейім делу, 
үйрену)  дейді.  М ы салы ,  қараңғы   ж ерден  ж ары қ  бөлм еге 
кіргенде  алғаш қы  кезде  ештеңе  көрінбейді  де,  сәл  уақыттан 
соң бөлмедегі  заттар  мен  отырған  адамдар  көріне  бастайды. 
Жарық  неғүрлым  көп  болса,  соғүрлым  көздің  қозғыш тығы 
төмен  болады .  Қ араң ғы да  көздің  қозғы ш ты ғы   күш ейеді, 
со н д ы қ тан   қ а р а ң ғ ы ғ а   б е й ім д е л у   б а й қ а л а д ы .  М ы с а л ы , 
біраздан  сон  қараңғы   ж ердегі  заттарды ң  көріне  бастауы . 
Қаранғыда  сауы тш а  клеткалардың  сезімталдығы  20-50  есе, 
таяқша клеткалардың -   200-400 есе артады. Ж ары ққа немесе 
қараңғыға бейімделу ж әне  көру қабілеті түрлі ж ағдайға бай­
л ан ы сты .  Ж е й т ін   т а м а қ т ы ң   к ү р а м ы н д а   А  в и т а м и н і  аз 
болғанда,  оттегі  жетіспегенде,  ш арш ағанда  көздің  өткірлігі 
нашарлайды.  Дегенмен  жаттыктыру  арқылы  оны  күш ейтуге 
де,  бейімделу  қабілетін  арттыруға да  болады.  Ж алпы  алған- 
да  көз  әрбір  25  мсек  сайын  сөл  қимылдап  түрады.  Егер  зат 
козғалмаса,  ол  затты  аздан  кейін  көрмей  қалар  едік.  Сон-
дықтан  қозгалмайтын  затты  көруде  көз еттерінің кызметінің 
маңызы  зор.
Көздін  заттың  түсіне  бейімделу  қабілетінің  де  маңызы 
бар.  Затты ң  түсі,  бояуы   туралы   сезім   көру  талдағы ш ы н а 
үзындығы  әртүрлі  ж ары қ  толкындары  есер  еткенде  туады. 
К өздің  ж ары  к  т о л қ ы н д а р ы н   қ аб ы л д ау   қ аб іл еті  3 9 0 -7 6 0  
нанометр (нм)  шамасында.  Олардың әр толкыны  үзындығы- 
на байланысты  бір түсті  сезім  тудырады.  М ысалы,  көк  түсті
сезім   4 5 0 -4 8 0   нм ,  күлгін   тү сті  3 9 0 -4 5 0   нм,  қы зы л  тү сті 
620-760  нм  т.с.с.  ж ары қ сәулелерінің толқы ндары ны ң  үзын- 
дығына  байланысты.
Т үсті  ж ары қты   қ аб ы л д ау   іл ім ін ің   н егізін   алғаш   рет 
М.  В.  Ломоносов  1756 ж  калаған.  Т.  Ю нг  пен  Г.  Гельмгольц 
(1801)  мүны  өрмен  қарай  дамытқан.  О лардың  үш  қүрамды 
жарық  қабылдау  қағнласы  бойынш а  торлы  қабы қта  сауыт­
ша  тәрізді  клеткалар  3  түрлі  болады.  О нын  бірі  кызыл  түсті

жүктеу 1.71 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   16




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет