Диссертациялардың негізгі ғылыми нәтижелерін жариялауға арналған басылымдар тізіліміне енгізілген Қр бғм бғсбк 30. 05. 2013 ж


Уголовное право и уголовный процесс



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет7/21
Дата17.05.2017
өлшемі5.01 Kb.
түріДиссертация
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   21

43
Уголовное право и уголовный процесс
блики  Казахстан,  целостности,  неприко-
сновенности 
и 
неотчуждаемости 
ее 
территории, 
подрыв 
национальной 
безопасности 
и 
обороноспособности 
государства,  насильственный  захват  власти 
или 
насильственное 
удержание 
власти, 
создание,  руководство  и  участие  в  незаконном 
военизированном  формировании,  организация 
вооруженного  мятежа  и  участие  в  нем, 
разжигание  социальной,  сословной  розни 
(политический 
экстремизм); 
разжигание 
расовой,  национальной  и  родовой  розни,  в  том 
числе  связанной  с  насилием  или  призывами 
к  насилию  (национальный  экстремизм); 
разжигание  религиозной  вражды  или  розни,  в 
том числе связанной с насилием или призывами 
к  насилию,  а  также  применение  любой 
религиозной  практики,  вызывающей  угрозу 
безопасности, жизни, здоровью, нравственности 
или  правам  и  свободам  граждан  (религиозный 
экстремизм)» [8].
На  сегодняшний  день  именно  в  нашей 
стране недопущение терроризма и экстремизма 
должно занять важное место и значение, так как 
в эпоху глобализации сырьевые запасы страны, 
ее  многонациональность  легко  могут  стать 
причиной таких вспышек [9].
В целом, культурно-просветительская работа 
с  молодежью  в  ВУЗах  Казахстана  выступает 
важным  моментом  в  деле  предотвращения 
терроризма 
и 
экстремизма 
путем 
профилактических  мероприятий.  Это  особенно 
актуально  в  свете  предстоящих  парламентских 
выборов 20 марта 2016 года, а также выборов в 
маслихаты.
Что  касается  противодействия  терроризму, 
религиозному  экстремизму,  то  есть  выявлению 
факторов,  порождающих  негативные  явления, 
их 
предупреждению, 
нейтрализации 
и 
пресечению,  то  по  нашему  мнению,  на  эти 
вопросы  обращается  недостаточное  внимание, 
а проводимые государствами профилактические 
работы, как правило, пассивны и неэффективны 
[10].
ПУТИ  ПРЕДОТВРАЩЕНИЯ  ТЕРРО-
РИЗМА И ЭКСТРЕМИЗМА:
1.  Разработка  действенной  политики 
государственного  противодействия  терроризму 
и экстремизму.
2.    Активное  взаимодействие  и  коорди-
нация 
усилий 
гражданского 
общества, 
заинтересованного  в  решении  актуальной 
проблемы.
3.  Совершенствование  процедуры  экстра-
диции преступников.
НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКИЕ ВЫВОДЫ:
1. 
Отсутствие 
четкого 
определения 
«терроризма»  и  «экстремизма»  становится 
важнейшим 
препятствием 
в 
разработке 
международного 
антитеррористического 
законодательства.  Терроризм  и  экстремизм 
целесообразно  относить  к  категории  особо 
опасных  государственных  преступлений,  т.к. 
речь идет о подрыве и ослаблении конституцион-
ного и общественного строя.
2.  В  основе  многих  случаев  терроризма  и 
экстремизма  лежат  конфликты,  являющиеся 
средствами  отстаивания  интересов  противо-
борствующими  сторонами  конфликта.  Поэтому 
окончательное  искоренение  терроризма  и 
экстремизма  может  обеспечить  смягчение 
вековых  конфликтов,  очагов  сепаратизма  и 
последующее их разрешение.
3.  Терроризм  является  элементом  внешней   
или  внутренней  политики  в  тех  регионах, 
где  имеются  неразрешенные  конфликты, 
воспроизводимые 
каждым 
следующим 
поколением. 
4.  Межконфессиональные  противоречия  и 
конфликты угрожают безопасности государства 
и  создают  угрозу  миру  и  безопасности 
человечества. 
5.  Изучение  проблемы  противодействия 
терроризму, религиозному экстремизму целесо-
образно включить в программу высших, средних 
и среднеспециальных учебных заведений стран 
СНГ.
6. Необходимо изучение феномена терроризма 
и экстремизма с теологической точки зрения, т.к. 
до  сих  пор  представители  ни  одной  конфессии 
не  пытались  теологически  систематизировать 
теорию терроризма.
7.  Применение  политики  насилия  в  рамках 
военных  действий,  т.е.  терроризма,  вызывает 
необходимость  новых  подходов  и  новой 
политики безопасности. 
8.  Для  того,  чтобы  успешно  противо-
действовать 
терроризму, 
государству 
необходимо  создать  постоянно  действующую 
систему  предупреждения  этого  феномена, 
например,  Центр  прогнозирования  назревания 
религиозного экстремизма и терроризма.
9.  Главной  целью  противодействия  терро-
ризму  является  защита  личности,  общества  и 
государства от терроризма во всех его формах и 
разновидностях.

№1 (42) 2016 ж. Қазақстан Республикасы Заңнама институтының жаршысы  
44
10.  Для  укрепления  государственности 
и  правовой  системы  официальная  политика 
в  отношении  ислама  должна  обеспечивать 
использование  его  позитивного  духовно-
нравственного  и  культурно-интеллектуального 
потенциала в общественной жизни. 
В заключение подчеркнем, что разработка и 
реализация  общегосударственной  комплексной 
программы  мер  противодействия  терроризму 
и  экстремизму  должна  строиться  на  основе 
следующих 
принципов: 
превентивные 
мероприятия;  оперативное  пресечение  на 
стадии  их  реализации;  учет  различных 
моделей  антитеррористической  деятельности; 
централизация  руководства  всеми  действиями; 
неуклонное 
обеспечение 
неотвратимости 
наказания.
Список литературы
1. Дикаев С.У., Турецкий Н.Н. Терроризм: понятие и классификация. – Алматы: 2005. – 96 с.
2. Закон Республики Казахстан от 13.07.1999 года «О борьбе с терроризмом // Информационная 
система «Параграф», 2012.
3.  Интернет  ресурс:  выступление  Президента  Н.А.  Назарбаева  перед  работниками  право-
охранительных органов.
4. Предупреждение терроризма в Казахстане. – Алматы, 2008.
5.  Закон  Республики  Казахстан  от  11  октября  2011  года  «О  религиозной  деятельности  и 
религиозных объединениях» // Информационная система «Параграф», 2012.
6.  Роль  традиционных  религий  в  противодействии  экстремизму  и  терроризму:  сборник 
методических материалов. – Алматы: Институт философии и политологии КН МОН РК, 2011. –           
150 с.
7. Требин М.П. Терроризм в XXI веке. – Минск: Харвест, 2004. – 81 с.
8.  Закон  Республики  Казахстан  от  18.02.2005  года  «О  противодействии  экстремизму»  // 
Информационная система «Параграф», 2012.
9. Современный терроризм: взгляд из Центральной Азии: А.Г. Косиченко, М.С. Ашимбаев и др. 
– Алматы: Дайк-Пресс, 2002. – 213 с.
10.  Антонян  Ю.М.  Терроризм.  Криминологическое  и  уголовно-правовое  исследование.  –  М., 
2008. – 291 с.
В  данной  статье  проведен  анализ  социо-культурных  основ  терроризма  и  экстремизма,  а 
также путях их предотвращения. Усиление террористической активности  в мире в 2015-2016 
годах требует большого осмысления, как причин этого явления, так и его механизмов. Поскольку 
осуществленных  терактов  до  этого  времени  в  Казахстане  было  не  так  уж  и  много,  а  точнее 
почти не было, опыта столкновения с террористами у нашего общества крайне мало. Особенно 
важно понять, как именно функционирует террористическое движение, основываясь на событиях 
в Сирии, и как оно будет развиваться в последующие годы. 
Ключевые  слова:  экстремизм,  терроризм,  нетрадиционные  религиозные  течения, 
толерантность,  межконфессиональное  согласие,  социальные  корни  религии,  гносеологические 
корни религии.
In this article was made analysis of the socio-cultural bases of the terrorism and extremism, and also 
the ways of their prevention. Strengthening of terrorist activity all over the world in 2015-2016 demands 
careful research, first of all, the reasons of this phenomenon, their mechanisms. As well known, terrorism 
in Kazakhstan was not so often spread, only couple times; the experience of collision with terrorists in 
our society is very tiny. It is quite important to understand the reasons of the terrorist movement, based on 
events in Syria, and its future development in the nearest years.
Keywords: extremism, terrorism, non-traditional religious trends, tolerance, interfaith consent, social 
roots of religion, gnoseological roots of religion.
● ● ● ● ●

45
Уголовное право и уголовный процесс
Зәуре Кәрімқызы Аюпова, 
з.ғ.д., профессор, АҚШ Үкіметінің Фулбрайт Бағдарламасының шәкіртақы алушысы
Дәуренбек Өмірбекұлы Құсайынов, 
Абай  атындағы  Қазақ  ұлттық  педагогикалық  университеті  саясаттану  және  әлеуметтік 
философиялық пәндер кафедрасының профессоры, филос.ғыл.докт.
Терроризм және экстремизмнің әлеуметтік-мәдени негіздері және оларды болғызбау туралы 
мәселесіне 
Аюпова Зауре Каримовна, 
д.ю.н., профессор, стипендиат Программы Фулбрайт Правительства США
Кусаинов Дауренбек Умирбекович, 
докт.  филос.  наук,  профессор  кафедры  политологии  и  социально-философских  дисциплин 
Казахского национального педагогического университета им. Абая
К вопросу о социо-культурных основах терроризма и экстремизма и путях их предотвра-
щения 
Aiupova Zaure Karimovna,
Professor, Fulbright Scholar Programs US Government, d.j.s.
Kusainov Daurenbek Umirbekovich,
Professor of the Department of socio-humanitarian disciplines of the Kazakh National Pedagogical 
University named of Abay, d.filos.s.
On the issue of socio - cultural foundations of terrorism and extremism and how to prevent them

№1 (42) 2016 ж. Қазақстан Республикасы Заңнама институтының жаршысы  
46
КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ 
ТОПТЫҚ ҚЫЛМЫСТЫҚ ҚҰҚЫҚ
БҰЗУШЫЛЫҚТАРЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Қазақстан 
Республикасы 
Президенті 
Н.Ә.Назарбаевтың  Қазақстан  халқына  Жолда-
уының  қайсысын  алып  қарасақ  та,  олардың 
барлығы дерлік халықтың жағдайын жақсартуға, 
әлеуметтік,  экономикалық  салалар  мен  жас 
ұрпақтың  болашағына  арналғанын  көреміз. 
«Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты Қазақстан 
халқына Жолдауында (2007) біздің және сыртқы 
саясатымыздың 30 басты бағыттары анықталып, 
сараланғаны  белгілі.  Елбасы  «өз  назарымызды 
кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыстың 
өcyi  проблемасына  аударып,  мұны  кеміту 
шараларын  колдану  міндет»  екенін  баса 
көрсеткен болатын [2]. 
Елбасының  одан  кейінгі  «Қазақстан  жолы 
–  2050:  Бір  мақсат,  бір  мүдде,  бір  болашақ» 
(17.01.2014)  және  «Нұрлы  жол  -  болашаққа 
бастар  жол»  (11.11.2014),  «Қазақстан  жаңа 
жаhандық  нақты  ахуалда:  өсім,  реформалар, 
даму»  (30.11.2015)  атты  Қазақстан  халқына 
Жолдаулары  да  Қазақстан  болашағын  өрге 
жетелейтін жас өрендер болашағын байланысты 
істелер  істерді  саралаған  Жолдаулар  [3]. 
Талпынған  жастар  үшін  істеліп  жатқан, 
істелетін, кезегін күткен істердің барлығы өресі 
кең  еліміздің  қанатын  кеңге  жая  алатындығын 
көрсетсе керек.
Қазіргі  кезде  әртүрлі  бағдарламалардың 
деңгейінде білімін басқа елде жетілдіріп жатқан 
жастарымыз  қаншама,  десеңізші.  Бұл-әрине, 
көңілге қуаныш ұялататын жайт. Десек те, көңілге 
кірбің  түсіретін  жайттардан  да  кенде  емеспіз. 
Ол – ат төбеліндей аз ғана жастарымыздың ағат 
басып, қоғамға жат әрекеттерге барып, өзіне ғана 
емес, өзгеге де өз зиянын тигізуі.
Қалай  десек  те,  олар  да  қоғамның  белді  бір 
мүшесі  болғандықтан,  шеттете  алмайтынымыз 
анық.  Сондықтан,  оларды  түсіну  үшін  кейде 
олардың  орнына  өзімізді  қойып  көргеніміз  де 
жөн сияқты болып көрінеді, бұл әрине, мүмкін 
емес.  Содан  болар  тағы  да,  біз  ғалымдар 
зерттеулеріне,  олардың  нақты  тұжырымдары 
мен пікірлеріне жүгінеміз, жүгініп қана қоймай, 
өз пікірімізді де, қосуға ниеттенеміз.
Жалпы  кәмелеттік  жасқа  толмаған  балалар 
қылмыстық  құқық  бұзушылығының  жағдайын, 
салалығын  түсіну  үшін  ең  алдымен  олардың 
жас  шамасын  анықтау  басты  орын  алады. 
Яғни 
жеткіншектер 
қылмыстық 
құқық 
бұзушылығының  түсінігі  жас  мөлшерімен 
тығыз байланысты (14-тен 18 жасқа дейінгілер).
Осы  орайда  жасы  толмағандар  қылмыстық 
құқық  бұзушылығының  өсуіне  10-13  жастағы 
жасөспірімдер  де  құқық  бұзушылығымен  өз 
үлесін қосып отырғанын айта кетсек артық емес.
Жоғарыда  айтып  кеткеніміздей,  жасы 
толмағандар  қылмыстық  құқық  бұзушы-
лықтары  туралы  түсінік  14  пен  18  жас 
аралығындағылардың  жас  тобымен  тығыз 
байланысты.  Осы  жас  аралығындағы  (14-18) 
жасөспірімдер  қылмыстық  құқық  бұзушы-
лықтарының  өсуіне  әсер  етушілік  –  10-13  жас 
аралығындағы  жасөспірімдер  тарапынан  орын 
алып  отырғанын  өмірлік  тәжірибе  дәлелдеп 
отыр.  Сондықтан  да,  бұл  мәселені  құқық 
бұзушылық,  қылмыстық  құқық  бұзушылықпен 
күрес  шараларын  ұйымдастырған  кезде  есепке 
алып отырған абзал.
Қазақстан 
Республикасының 
белгілі 
криминолог-ғалымдары 
(Ө.С. 
Жекебаев, 
Е.І. 
Қайыржанов) 
назарынан 
кәмелетке 
жасы  толмағандардың  қолымен  іске  асқан 
қылмыстарға  қоса,  олардың  топ  болып 
қатысуымен  іске  асқан  қылмыстық  әрекеттері 
де  тыс  қалмағанын  олардың  ғылыми  зерттеу 
жұмыстары дәлелдегендей.
Орсаева Раиса Ануарқызы,
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан Мемлекеттік университеті 
қылмыстық құқық және қылмыстық іс жүргізу кафедрасының доценті,
заң ғылымдарының кандидаты

47
Қазақстан  Республикасының  Қылмыстық 
кодексінің  27  бабына  сәйкес,  екі  немесе  одан 
да көп адамдардың қасақана қылмыстық құқық 
бұзушылық  жасауға  қасақана  бірлесе  қатысуы 
қылмыстық  құқық  бұзушылыққа  сыбайлас 
қатысу деп танылады [1]. 
Қылмыстық  құқық  теоретиктері  соттық 
тәжірибеге  үн  қата  отырып,  қылмысқа  қатысу 
формалары, қылмысқа қатысушылардың түрлері 
оларға  жүктелетін  қылмыстық  жауаптылық, 
қылмысқа  қатысқан  үшін  жаза  тағайындау 
қағидаларын  терең  зерттеп,  мұқият  көңіл 
аударуда.
Профессор  Ө.С.  Жекебаевтың  пікірінше, 
қылмыстық  топты  криминологиялық  тұрғыдан 
қарасақ,  «ол  қылмыс  істеу  мен  басқа  да 
қылмыстық құқық бұзушылыққа бағытталып, өз 
құрамындағы мүшелеріне кері әсерін тигізуімен 
сипатталатын кішкене ғана тұйық топ» [5] .
Одан 
әрі 
профессор 
Ө.С.Жекебаев 
қылмыстық  топты  бөліп  алып  көрсетеді,  яғни 
қылмысқа  қатысушылар  қылмыстық  мақсат 
жағынан  бірімен-бірі  байланысты  болса  да, 
олардың әрқайсысы қылмысқа қатысушылардың 
көмегінсіз-ақ,  қылмыстық  нәтижеге  жете 
алды.  Ондай  топта  «кету»,  «бас  тарту»,  «қате» 
сияқты  ұғымдарды  сезіну  өте  төмен  деңгейде 
болғандықтан,  қылмысқа  қатысушылардың 
қайсысы болса да зиянын тигізбей, қылмыстық 
топтың  қызметін  тоқтата  алмайды.  Бұндай 
топтардағы  мүшелердің  бір-бірімен  қарым-
қатынасы  тұрақтылығымен  ерекшеленбейді, 
сондықтан қылмыстық топ қылмыстық нәтижеге 
жеткен  соң  тарап  кетеді.  «Бастаушы»  болып 
қылмысқа қатысушылардың бірі кездейсоқ тұлға 
болғандықтан,  социологияда  оны  ситуациялық 
лидер [4] деп атайды.
Көптеген  тәжірибе  көрсеткендей,  кәмелетке 
жасы  толмағандардың  қылмыстық  құқық 
бұзушылығы  үнемі  топтық  сипат  алатындығы 
белгілі. 
Олардың 
жастары 
арасындағы 
айырмашылық,  психологиялық  және  басқа  да 
жеке бастарының ерекшеліктері біріккен топтың 
қимылын, іс-әрекетін көрсетеді.
Топтық  сипат  алатын  жасы  толмағандардың 
қылмыстық 
тобының 
алған 
бағыты-
пайдакүнемдік, бас пайдасын ойлаушылық екені 
айтпаса да түсінікті. Содан болар, бас пайдасын 
көздегендіктен,  олар  қоғамға  қарсы  жат 
әрекетті  көздеп,  өздеріне  ғана  пайдалы,  талап-
тілектерін қанағаттандыра алатын ұрлық, тонау, 
қарақшылық сияқты қылмыстың ауыр түрлеріне 
барады.
Жалпы,  қылмыстық  топтың  құрылуы  жай 
құрылудан  басталып,  күрделі  құрылыммен 
аяқталады.  Жай  құрылым-кездейсоқ  кездес-
кендерден  құрылып,  кездейсоқтық  сипат  алса, 
күрделі  құрылым  –  алдын  ала  келісілген, 
ұйымдасқан топ болуы мүмкін.
Сондықтан да, олардың қылмыстық қызметі 
нәтижелі  болып,  қылмыстық  топтың  істеген 
әрбір қылмысынан кейін қоғамдық қауіп күшейе 
түсері айдан анық.
Қылмыстық топтың кез келген мүшесі істеген 
қылмысынан  кейін  өзіне-өзі  сенімі  артып, 
келісіп  жасалатын  қылмысқа  нық  сеніммен 
баратындықтан,  олар  көбінесе,  ауыр  қылмыс 
істеуге ниеттенеді. Соның нәтижесінде олардың 
қылмыстық  «тәжірибесі»  тез  жетіліп,  істелген 
әрекеттері арқылы тигізер зияннын өсіре түседі.
Кәмелетке жасы толмағандардың қылмыстық 
тобы  бірнеше  адамнан  құралатындықтан,  2-3 
адамнан құралған топ аз топ, 4 немесе одан да 
көп адамнан құралса, орташа топ деуге болады. 
Аралас  топқа  атынан  көрініп  тұрғандай,  жас 
жағынан ересектер адамдар да кіруі мүмкін. 
Мәселен,  2012  жылы  Шығыс  Қазақстан 
облысы  бойынша  кәмелетке  толмағандар 
қолымен жасалған қылмыстық құқық бұзушылық 
576  рет  орын  алса,  соның  196-ы  Өскемен 
қаласына  тиесілі  екенін  көрсетті.  2013  жылы 
бұл көрсеткіш 702-ге жеткендігімен алаңдатып, 
Өскемен қаласы бойынша 185 қылмыстық құқық 
бұзушылықтың  орын  алғанын  дәлеледеді.  Осы 
қылмыстық құқық бұзушылықтардың ішінде 35 
қылмыстық әрекеттің кәмелетке толмағандардың 
2-3-тен  бірігіп,  топ  болып  қылмыстық  құқық 
бұзушылыққа  барғанын  паш  етті.  2015  жылғы 
көрсеткіш кәмелетке толмағандардың топ болып 
жасаған  қылмыстық  құқық  бұзушылығына 
қоса, 
ересектердің 
жас 
жеткіншектерді 
«қылмыс  құралы»  ретінде  пайдалануымен  де 
ерекшеленгенін айтпасқа болмайды. 
Жалпы  екі  немесе  оданда  да  көп  жасы 
толмағандардың 
қатысуымен 
жасалатын 
қылмыстық  құқық  бұзушылықтар  үнемі 
қоғамға  жоғары  қауіп  төндіретіні  белгілі.  Топ 
құрамындағылардың біріне-бірі қолдау көрсетуі-
қылмыс  жасауға  тез  шешім  қабылдауын 
нығайтып,  күш  пен  мүмкіндіктерін  күшейте 
түседі.  Бұл  –  заңмен  қорғалатын  кез  келген 
нәрсеге үлкен зиян келтіру қауіпін туғызады.
Топқа біріккен жасы толмағандарға көбінесе, 
тұрақсыздық басым, десек те, олар аз уақыт болса 
да,  құрамын  сақтап,  «уыстарына»  түскендерді 
жібермеудің амалын қарастырады, тек нәтижеге 
жеткенде ғана тарап кетуі мүмкін. Дегенмен де, 
олардың  ішінде  ұзақ  уақыт  бойы  «қызметін» 
Уголовное право и уголовный процесс

№1 (42) 2016 ж. Қазақстан Республикасы Заңнама институтының жаршысы  
48
жалғастыра беретін тұрақтылары да кездеседі.
Ресейлік  ғалым  Н.И.Гуковская  жасы 
толмағандар  қылмысының  себептерін  ашуға 
ниеттенген  еңбегінде  топтық  қылмыстың 
жасөспірімдердің өмірінде үлкен орын алғанын 
айта  кетіп,  сотталған  ересектердің  басым 
көпшілігінің  жасөспірім  кезінде  қылмыстық 
топ  құрамында  болғанын  ашып  көрсеткен. 
Ғалымның зерттеулері көрсеткендей, 40% ересек 
қылмысқа қатысушылар 20 жаста немесе одан да 
жасы үлкен болғанын көрсеткен.
Н.И.  Гуковская  сонымен  қатар,  тергеу 
органдары  мен  кәмелетке  жасы  толмағандар 
ісі  жөніндегі  комиссияның  бұл  бағыттағы 
профилактикалық  жұмыстарының  жеткілік-
сіздігін айта келіп, ол жеткіліксіздіктің күнделік-
ті  жасөспірімдердің  қылмыстық  әрекетімен 
дәлелденіп отырғандығын баса көрсетіп, тағы да 
алаңдатушылық білдірді.
Қылмыстық 
құқық 
ғылымы 
жасы 
толмағандардың  қылмыстық  топқа  тарту 
тәсілінің  қызметіне  баса  назар  аударып, 
аралас  қылмыс  құрамын  шектеу,  жаза  мен 
жауапкершілікті  жеке  дараландыру  мәселесін 
қояды.  Тек  бұл  жерде  қылмыстық  топтың 
ерекшеліктерін еске сақтаған абзал.
Ересектердің  жасөспірімдерді  өздерінің 
қылмыстық  топ  құрамына  тартуы  көп  болмаса 
да,  кездесетіні  өмір  шындығы.  Соңғы  кезде, 
10-13  жас  аралығындағы  жасөспірімдердің  топ 
құрамына кіріп, олардың еліктеушілік танытуы, 
саның көбейе түсуі алаңдатарлық нәрсе. 
Қылмыстық  топта  жас  ерекшеліктерінің 
үлкен  орын  алатынын  мәлімдеген  ғылымдар 
(Н.С.  Лейкина,  М.М.  Бабаев,  Н.Ф.  Кузнецов, 
Г.И. Шинкова, Г.М. Мудюгина, В.Н. Кудрявцев) 
бұл  орайда  ересектер  ықпалының  зор  екенін 
мәлімдей  келіп,  алдын  -  алу  шараларын 
қарастыруды алдыға қояды.
Жасөспірімдерге ересек балалардың ықпалы 
зор екенін жоғарыда айтып кеттік. Ересектер топ 
құрамын құрған 18 жастағылар - 33%, 19 жаста-
ғылар – 28% болған болса, олардың өздерін 10-13 
жасында дәл өздері сияқты ересектер өз қатарына 
қосып,  қылмыстық  әрекетке  пайдаланған  екен 
[6].
Бір  көңіл  аударарлық  жайт,  қоғамға  жат 
қылмыстық  әрекет  жасаған  балалардың 
көпшілігі  оқуға  ынтасының  жоқтығымен, 
немқұрайлығымен 
ерекшелінген. 
Көбісі 
мектепке  бір  барып,  бір  бармаса,  енді  бірінің 
мектептен  кетіп  қалуы  не  болмаса  барса  да, 
өз-өзімен  жекеше  күй  кешуі  анықталған.  Ал, 
қоғамдық  пайдалы  іспен  айналысу  деген 
олардың ойына кіріп те шықпаған.
Жалпы  топтық  қылмыстың,  адам  өміріне 
болсын,  қоғамға  болсын  қауіптілігінің  зор 
екені  айтпаса  да  түсінікті.  Топтық  қылмыстың 
қоғамға  қауіптілігі  олардың  қолымен  іске 
асқан  қылмыстың  сипатымен  ерекшеленіп,  үш 
көрсеткіш негізінен бағаланады, ол: қылмыстық 
топтың істеген қылмысының саны, қылмыстық 
топтың  өмір  сүруінің  ұзақтығы,  топ  құрамына 
кіретін  адамдар  шаралардың  тиімілігіне  қоса, 
нәтижесін көрсетсе керек.
Қылмыстық  топтың  әрекетін  зерттеген 
зерттеулер  қылмыстық  топтың  тек  бірден 
ғана  қылмыс  жасап,  одан  кейін  өз  әрекетін 
тоқтатқанын көрсеткен.
Жалпы  қылмыстық  топтың  өмір  сүруінің 
ұзақтығын зерттеп, зерделеген белгілі ғалымдар 
(И.И. Карпец, С.С. Остроумов) 75% қылмыстық 
топ  бір-екі  күннен  өмір  сүрсе,  9  %  топтың  екі 
айдан  астам  тұрақтылығын  сақтағанның  тілге 
тиек  еткен.  Оған  «Қырғызстандағы  екі  айдан 
астам өз күшін сақтаған 21% топтың қылмыстық 
әрекеті дәлел болатынын» атап көрсеткен [8, 9]. 
Ресейлік  ғалым  Н.Н.Мидлер  қылмыстық 
топтың  қатыгездік  әрекеті  осы  тұрақты 
топтармен жүзеге асатынын айта келіп, олардың 
алдын  алмаса,  болашақта  ересектер  тобының 
санын толықтыратынын атап өткен [10].
Заң  ғылымдарының  докторы,  профессор        
Е.І.  Қайыржановтың  пікірінше,  «қылмыстық 
топтың  құрамын  анықтау  барысында,  34% 
топтың екі адамнан, 32% топ құрамы үш адамды 
құрағаны анықталған. Ал, топ құрамына кірген 
34%  -  3    адам,  9%  -  5  адам  санын  құрап,  өз 
әсерлерін  маңайындағыларға  тигізуімен  қатар, 
қылмыстық  топқа  жаңа  балаларды  тартумен 
ерекшеленген» [7].
Заң  ғылымдарының  докторы,  профессор           
Ө.С.  Жекебаев  топ  құрамына  кірген  кәмелетке 
жасы  толмағандардың  жас  мөлшері  әр  жас 
өкілдерінен тұратынын айқындап берген [6].
Сонымен 
қылмыстық 
топ 
құрамы 
ауытқушылық  танытып,  бірде  біркелкі  жас 
өкілдерін топтастырса, бірде әр жастағы балалар 
аумағын  қамтып,  өзгертіп  отыратындығымен 
белгілі болды.
Біздің  зерттеулердің  дәлелдеп  бергеніндей, 
көптеген  жағдайлар  жасы  толмағандардың 
қылмыстық  тобы  кездейсоқ  құрылса,  кейде 
тұрақсыздығымен  ерекшеленеді.  Кездейсоқ 
құрылған  топтардың  қоғамға  қауіптілігінен 
гөрі  тұрақты  қылмыстық  топтың  айналасына 
қауіптілігі  басым  болғандықтан,  ол  олармен 
профилактикалық жұмыстың үздіксіз жүргізілуін 

49
қажет етеді. 
Кездейсоқ  құрылған  топтар  көбінесе,  жасы 
толмағандардың  бос  уақытының  көптігінен 
құрылып,  «уақыт  өткізушілер»  құрамын 
толықтырған.  Мұндай  топтар  10-15  адамның 
құрылып,  екі  жұма,  бір  ай,  кейде  ғана  2-3  ай 
«өмір сүрген».
Топтық қылмыстылық ерекшеліктерінің бірі-
бір қылмыс істегеннен кейін басым көпшілігінің 
өмір  сүруін  тоқтататындығы.  Сондықтан  да, 
мұндай  топтардың  жай  қылмысқа  қатысулары 
формасында болатынын тағы да еске сала кеткен 
артық емес.
Белгілі 
ғалым 
К.Бегалиев 
қараусыз, 
қадағалаусыз қалған балалар қылмысына тоқтала 
келіп,  жеке  жүріп  істеген  жасы  толмағанның 
әрекетінің зардабынан, топ болып істеген жасы 
толмағандар  қылмысының  зардабы  басымырақ 
болатынын дәлелдеген [4]. 
Жалпы  қылмыстық  топтың  мақсаты-
қылмыстық  топқа  бірігіп,  қылмыстық  әрекет 
жасау. 
Өмірлік тәжірибе көрсеткендей, көп уақытқа 
дейін  тұрақтылығын  сақтаған  қылмыстық 
топтар  ұсталып,  жазаға  тартылмаса,  олар 
өздерінің жазаланбайтындықтарына сенімдікпен 
қарап,  сенімі  нығая  түсетіндіктен,  ұйымдасқан 
сипатқа  ие  болады.  Сөйтіп,  олардың  істеген 
қылмыстарының  саны  өсе  түсіп,  ауыр  қылмыс 
жасауға ниеттенеді. Тұрақсыз топтарға тез тарап 
кету тән болса, тұрақты топ керісінше, өздерінің 
қылмыстық  топ  лидерлерімен  немесе  оның 
орынбасарымен  басқарылып,  олар  өздерінің 
ұйымдастырушы 
не 
болмаса  қылмысқа 
басшылық жасаушы ретінде көрінеді. 
Қазақстан  Республикасының  Қылмыстық 
кодексінің  28-бабы  3-тармағы  бойынша, 
«қылмыстық  құқық  бұзушылық  жасауды 
ұйымдастырған  немесе  оның  орындалуына 
басшылық  еткен  адам,  сол  сияқты  қылмыстық 
топты  құрған  не  оған  басшылық  еткен  адам 
ұйымдастырушы деп танылады» [1].
Белгілі  криминолог-ғалым  Ө.С.Жекебаевтың 
ғылыми  тұжырымы  бойынша,  кәмелетке 
жасы  толмағандар  қылмыстық  топта  лидерін 
тағайындамайды,  ол  топтың  өсу,  қалыптасу 
кезеңінде  стихиялы  түрде  бөлініп  шығады. 
Яғни, лидер болу үшін белгілі бір қасиеттерімен 
ерекшеленуі  қажет.  Лидерлікке  көбінесе  20-22 
жасар жастар алынып, олар өздерінің қылмыстық 
тәжірибесінің 
біршамалығымен, 
өмірге 
көзқарасының  өзгешелігімен,  шешімділігімен, 
өжеттілігімен,  белсенділігімен  көзге  түседі 
[5].  Барлық  топтағылар  оның  идеяларына 
бағынып,  оның  айтқанын  істейтіндіктен,  лидер 
топтағы  тәртіпті  белгілеп,  «жаза»  мөлшерін 
тағайындайды немесе жанжалды шешеді.
Сонымен  қатар,  лидер  топ  арасындағы 
байланысты  ұстап,  жаңа  хабарлар  болса 
құлаққағыс жасап, үнемі топ, мүшелерінің көңіл-
күйін, өзара қарым-қатынасын бақылап отырады. 
Десек те, лидердің топқа қаншалықты пайдалы 
екені  көріне  бастағаннан-ақ,  қылмыстық  топ 
арасында  «үкімет»  үшін  күрес  басталып,  ол 
жанжал,  келіспеушілік  туғызатындықтан,  бұл-
көбінесе  ол  топтың  ыдырауына  алып  келеді. 
Тағы  бір  айта  кететін  жайт,  лидердің  басқару 
ерекшелігіне  жасы  толмағандар  тобының 
тұрақтылығы  көп  әсер  етеді.  Мәселең,  топ 
басында бірбеткей лидер тұратын болса, топтың 
ұйымдасқанын көрсетеді.
Қылмыстық топ арасында жанжалдың болуы 
- болып тұратын құбылыс. Оған басты себеп-топ 
мүшелерінің  арасында  теңдіктің  жоқтығынан 
болса керек.
Қатардағы  мүше  бала  өз  пікірімен 
санаспайтын лидердің үнемі берген бұйрығынан 
шаршауы  мүмкін,  содан  барып,  наразылықтан 
жанжал  шығуы  да  ықтимал.  Жанжал  кейде 
бөліске түскен зат үшін де болуы мүмкін. 
Қылмыстық топ мүшелерінің лидер болғысы 
келуі  немесе  оған  жақындай  түсуі-әртүрлі 
жанжалды шиеленістіре түседі.
Егер  қылмыстық  әрекет  жемісті  болған 
жағдайда, бірте-бірте топ мүшелері өз рөлдерін 
бөліседі: бір тікелей орындаушы болса, екіншісі 
қылмыс  объектісін  іздейді,  үшіншісі  ұрланған 
заттарды бөледі. Осылайша, олардың арасындағы 
қарым-қатынас  тек  «жұмыс»  жөнінде  болып, 
негізін біріккен қылмыстық әрекет құрайды.
Криминологиялық маңызға ие болатын нәрсе-
оларды топқа бөлу. Осыған байланысты олардың 
түрлеріне:
- кездейсоқ топтар;
- бұзақылық бағыттағы топтар;
-  ұйымдық  дәрежесі  жоғары  ұйымдасқан 
топтар жатады.
Бұлардың ішіндегі қауіптісі-ұйымдасқан топ 
болса,  оған  өзіндік  көзқарас,  тәртіп  нормасы 
қалыптасқандар  ғана  кіреді.  Олардың  басты 
мақсаты-үлкен  пайда  келтіретін  бірнеше 
қылмыс  жасау.  Бұндай  топтарда  пайданы  бөлу 
де,  топ  мүшелерінің  алатын  орнына  қарай 
үлестіріледі.  Лидер  түскен  пайданың  негізгі 
бөлігін алатындықтан, қалғандары үнсіз келісуге 
мәжбүр болады.
Қылмыстық  топтардың  маңызды  элемент-
терінің  бірі-қылмысты  іздеу  тәсілі  болғандық-
Уголовное право и уголовный процесс

№1 (42) 2016 ж. Қазақстан Республикасы Заңнама институтының жаршысы  
50
тан,  дайындау  әрекеті  қосымша  келісім  мен 
қылмыстық топ құрудан, қылмыстық функцияны 
бөлуден,  құралдары  дайындаудан,  қажетті 
жабдықтарды  алу  мен  барлап  келу  сияқты 
әрекеттерден тұрады. 
Кей  кездері  жоғарыда  айтып  кеткендей, 
кәмелетке  жасы  толмағандар  қылмыстық 
құқық  бұзушылықтары  стихиялы  түрде  болуы 
да  мүмкін,  сондықтан,  бірден  тұтанып,  бірден 
жүзеге  асатындықтан,  олар  қылмыс  орнын, 
іздерін анда-санда ғана жойып үлгереді, көбінесе, 
қылмыс  істеп,  асығыс  кетіп  отыратындықтан, 
ұрланған  заттарды  көбінде  үйдің  төбесінде, 
құрылыс  немесе  салынып  жатқан  үйлерде 
тығатындықтардан,  ол  қылмыс  ашылған  кезде 
белгілі болады.
Топтық  қылмыстық  күннің  қай  мезгілінде 
болсын  бірден  ұйымдастырылып,  бірден 
әрекетке  көшуі  таңқаларлық  нәрсе  емес.  Десек 
те,  өшпенділік,  қатыгездікпен  істелген  топтық 
қылмыс көбінесе, кешкі мезгілде болады. Жасы 
толмағандардың  топтық  қылмысы  орын  алған 
жерді тексеру барысында табылатын шырынның 
бос  шынылары,  тәттінің  қалдықтары  соны 
айғақтай  түседі.  Ұрлық  істеуге  барған  жасы 
толмағандарға  тән  белгі  ретінде  -  олардың 
ұрлық  істеген  жерінде  ыдыстарды  сындыруын, 
тауарлар  мен  азық  -  түлікті  шашуды  айтсақ  та 
жеткілікті.  Жас  ерекшеліктеріне  қарай,  олар  өз 
талап-тілектерін  қанағаттандыру  мақсатына  ең 
бағалы заттарды, ұялы телефон, ноутбук сияқты 
тауарларды алып етуді бірінші кезекке қояды. 
Оған  қоса  соңғы  кезде  олардың  есірткі 
шегуге  әуестігі  де  жиі  кездесуде.  Бұл  -  жасы 
толмағандардың  ересектерден  көргенін  істеуге 
талпынуынан болуы да мүмкін.
Кәмелетке  жасы  толмағандардың  тонау, 
қарақшылық  кезінде  аяусыздық  танытып, 
зиян  келтіріп,  денеге  жарақат  салуы  қоғамға 
төнер  қауіпті  күшейте  түскендей.  Көптеген 
топтың  қылмыстық  ниеті-ашу,  кек,  өзінің 
маңайындағыларға «күшті» ретінде өзін көрсету. 
Сөйтіп,  өзін  қоршаған  ортада  танылып,  өзіне 
назар аударту.
Біз  белгілі  ғалымдардың  баға  жетпес  құнды 
зерттеулерін  тілге  тиек  ете  отырып,  топтық 
қылмыстық  құқық  бұзушылыққа  қатысушы 
кәмелетке жасы толмағандардың қылмыстық іс-
әрекетін  зерттеу  арқылы,  олардың  қоғамға  жат 
қауіпті  әрекетін  қарастыра  отырып,  көздеген 
ниеті мен мақсатына тоқталып, сараладық.
Жалпы  сәл  кейін  шегініп,  2015  жылдың 
1-ші  қаңтарынан  қолданысқа  енген  Қазақстан 
Республикасының Қылмыстық кодексінің басты 
жаңалықтардың  бірі  -  «қылмыстық  құқық 
бұзушылық» институтының енгізілуі [11] болып 
табылатынын  тілге  тиек  етсек,  артық  болмаған 
болар еді. 
Заңға 
сәйкес, 
қылмыстық 
құқық 
бұзушылықтың екі түрі: қылмыс пен қылмыстық 
теріс  қылыққа  тұрады.  Жаңа  қылмыстық 
кодексте  барлығы  156  қылмыстық  теріс  қылық 
енгізілген,  оның  ішіне  қазіргі  47  әкімшілік 
құқық  бұзушылық  қылмыстық  теріс  қылықтар 
қатарына  жатқызылған.  Бұл  қылмыстық  теріс 
қылықтар  қатарына  жатқызылған  әкімшілік 
құқық  бұзушылықтардың  көбісі  жеке  тұлғаға, 
кәмелетке 
толмағандардың 
құқықтарына, 
қоғамдық  тәртіпке  қол  сұғатын  және  отбасы-
тұрмыстық  саласындағы  құқыққа  қарсы 
әрекеттер және т.б. табылады [11].
Көптеген  мәліметтер  кәмелетке  толмаған-
дарды кей кездері топ болып қылмыстық құқық 
бұзушылық  жасауға  итермелейтін  ересектер 
ықпалының  да  зор  екенін  де  көрсетуде.  Оның 
айқын  айғағы  ретінде  Өскемен  қаласы  Сол 
жағалау  полиция  бөліміне  соңғы  бір  айда 
тіркелген 10 қылмыстық құқық бұзушылықтың 
осы  ересектердің  тікелей  ықпалымен  жүзеге 
асқандығын тілге тиек етіп, айтуға болады.
Қазақстан  Республикасының  Қылмыстық 
кодексінің 
2-тарауы 
«Отбасына 
және 
кәмелетке  толмағандарға  қарсы  қылмыстық 
құқық  бұзушылықтарға»  арналып,  132-бабы 
кәмелетке  толмаған  адамды  қылмыстық  құқық 
бұзушылықтар жасауға тарту үшін жауаптылық 
белгілегені белгілі. Қазақстан Республикасының 
Қылмыстық кодексінің 132 - бабының 3-тармағы 
«...  күш  қолданып  немесе  күш  оны  қолдану 
қатерін  төндіріп  жасаған  іс-әрекеттерді...», 
4-тармағы  «...  кәмелетке  толмаған  адамды 
ауыр  немесе  аса  ауыр  қылмыс  жасауға  тартуға 
байланысты іс-әрекеттерді...» саралаған. 
Біздің 
пікірімізше, 
5-тармағында 
қарастырылған  «...он  жылдан  он  бес  жылға 
дейінгі  мерзімге  бас  бостандығынан  айыруға 
жазалау»  жеңіл  жаза  сияқты,  сондықтан,  бас 
бостандығынан  айыру  мерзімін  «өмір  бойына 
бас  бостандығынан  айыруға»  ауыстырса, 
дұрыс  болған  болар  еді.  Олай  деуге  басты 
себеп,  Қазақстан  мемлекеті  өзінің  жарқын 
болашағын  бүгінгі  бала  ертеңгі  жастармен 
байланыстырғанын ескерсек, болашақта санасы 
таза, ойы тұнық ұрпақтың өсі жетілуі үшін оларды 
қылмыстық  құқық  бұзушылыққа  итермелейтін, 
еліктіретін,  тура  жолдан  тайдырып,  өмір 
тәлкегіне  ұшырататын  жат  қылыққа  жаны 
жақын  адамдардан  алшақ  ұстау  керек  сияқты. 

51
Болашақта  жалпы  қылмыстылықтың  санын 
толықтыратын  осы  жеткіншектер  болатын 
болғандықтан,  олардың  қолымен  істелген 
қоғамға  жат  іс-әрекетке  тойтарыс  беру  – 
баршаның  ісі  болмақ.  Осы  орайда,  Қазақстан 
Республикасының Тұңғыш Президенті - Елбасы 
Н.Ә.Назарбаевтың  «болашақ  тізгіні  бүгінгі 
жасөспірімдермен  тікелей  байланысты»  деген 
сөзін айтпасқа болмайды.
Бүгінгі  күн  тұрғысынан  қарасақ,  кәмелетке 
жасы 
толмағандар 
қылмыстық 
құқық 
бұзушылығы  күн  тәртібінен  түспейтін  өзекті 
мәселеге  айналып,  істеліп  жатқан  ауқымды 
істерге  істелер  істер  шеруін  қосады  десек, 
қателеспейміз.  Кәмелетке  жасы  толмағандар 
қылмысы  болашақта  ересектер  қылмысының 
орнын  толықтырмас  үшін  олармен  үздіксіз 
жұмыс жүргізу – өмір талабы.
Сондықтан,  біздің  пікірімізше,  мектептерде 
аптасына бір рет қана өтетін «Құқық негіздері» 
пәнінің  ауқымын  кеңейтсек,  құқықтық  сана 
мен  құқықтық  мәдениетті  жетілдіру  саласы 
бойынша  қосымша  сабақтар  жүргізу  үрдісін 
қалыптастырсақ,  құқық  бұзушылықты  жойып 
жібермесек те, азайтуға үлес қосарымыз сөзсіз. 
Сондай-ақ,  мектеп  инспекторлары  сынып 
жетекшісі  мен  тәрбие  ісі  жөніндегі  мектеп 
директорының  орынбасарларымен  бірлесе 
отырып,  айына  бір  рет  болса  да,  құқық 
тақырыбына байланысты бастауыш және жоғары 
сынып оқушылары арасында дәрістер, дебаттар, 
сұрақ-жауап  түріндегі  әртүрлі  деңгейдегі 
ойындар, викторина, қылмыстық жауаптылыққа 
қатысты конкурстар өткізіп отырса, азда болса, 
нәтижесін  берер  еді.  Ол  нәтиже  –  бала  қандай 
да  болмасын  құқық  бұзушылыққа  барар  кезде 
көмегін  тигізіп,  баланың  ол  қылмыстық  құқық 
бұзушылықтан  бас  тартуына  себеп  болуы 
мүмкін. Ол нәтиже- баланың құқықтық білімінің 
жетіліп,  құқықтық  санасының  толысуына  да 
бірден-бір себепкер болуы мүмкін.
Қалай болғанда да, біздің ойымызша, құқық 
бұзушылық  ары  қарай  қылмыстық  құқық 
бұзушылықтың  жалғасы  болмас  үшін  жалпы 
қылмыстық  көрсеткішті  толықтырмас  үшін 
ересектер  тарапынан  да  қырағылықтың  болуы 
міндетті.  Қырағылық  –  әрбір  ата-анаға  тән 
қасиет болса, сол қырағылық үнемі жүзеге асса, 
өз нәтижесін беретініне күмән жоқ. 
Сонда  ғана  қылмыстық  құқық  бұзушылық 
жайлы сөз қозғамай, керісінше, жасөспірімдердің 
жарқын  болашағы  жайлы  ғана  сөз  қозғайтын 
боламыз.  Сонда  ғана  салихалы  ой  толғайтын 
талғампаз, жасампаз жасөспірімдер жайлы ғана 
ой толғайтын боламыз. Көп болып жұмылсақ, ол 
істердің ауылы да алыс емес сияқты.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі (қолданыстағы редакциясы 01.01.2015 ).
2.  Послание  Президента  Республики  Казахстан  Нурсултана  Назарбаева  народу  Казахстана: 
«Новый Казахстан в новом мире» от 28 февраля 2007 г. // Казахстанская правда. - 2007. - 1 марта.
3. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә Назарбаевтың «Нұрлы жол - болашаққа бастар 
жол» атты Қазақстан халқына Жолдауы. - 2014 жыл 11 қараша. 
4. Бегалиев К. Предупреждение безнадзорности и правонарушений несовершеннолетних.- Алма-
Ата, 1980.- С.35 
5.  Жекебаев  У.С.  О  социально-психологических  аспектах  преступного  поведения.-  Алма-Ата, 
1971. - С. 27.
6. Жекебаев У.С и др. Соучастие в преступлений. - Алма-Ата, 1981. - с. 31.
7.  Кайржанов  Е.И.  Назначения  по  делам  несовершеннолетних.  –  В  сб.:  Вопросы  борьбы                                 
с преступностью. - Алма-Ата, 1988. - С. 20.
8. Карпец И.И. Наказания: социальные, правовые и криминогенные проблемы. -М., 1981. - С. 23.
 9.Остроумов С.С. Некоторые вопросы изучения правонарушений среди несовершеннолетних. 
- В сб.:Изучение, предупреждение правонарушений среди несовершеннолетних. - М, 1990. - С. 18.
10.  Мидлер  Н.Н.  Характеристика  групповых  правонарушений  младших  подростков.  -  В  кн.: 
Научная информация по вопросам борьбы с преступностью. - М., 1980, № 6.
11. Нурпейсова К.Б. Қазақстан Республикасының жаңа қылмыстық кодексіндегі соны өзгерістер.- 
Қайнар: 2014, 24 қыркүйек. (http://kzl.sud.kz)
Уголовное право и уголовный процесс

№1 (42) 2016 ж. Қазақстан Республикасы Заңнама институтының жаршысы  
52
Мақалада автор кәмелетке толмағандардың топтық қылмысына қылмыстық-құқықтық баға 
беріп, оның ерекшеліктерін көрсете отырып, алдын-алу жолдарын қарастырған. 
Түйін сөздер: қылмыстылық, топтық қылмыс, жасөспірім, ескерту, алдын-алу, профилактикалық 
шаралар.
 
В  статье  рассматриваются  особенности  групповых  уголовных  правонарушений  среди 
несовершеннолетних и их причины. Также рассматривается вопрос о предупреждении преступ-
ности несовершеннолетних.
Ключевые  слова:  преступность,  групповое  преступление,  подросток,  предупреждение,  меры 
профилактики.
In the article an author examines the features of group crimes of minor and her reason. Also given 
уголовно-правовые features of criminal responsibility minor.
Keywords: The criminality, the batch crime, teenager, notice, measures of the prophylactic.
 
Раиса Ануарқызы Орсаева, 
С.  Аманжолов  атындағы  Шығыс  Қазақстан  Мемлекеттік  университеті  қылмыстық  құқық 
және қылмыстық іс жүргізу кафедрасының доценті, з.ғ.к.
Кәмелетке толмағандардың топтық қылмыстық құқық бұзушылықтарының ерекшеліктері
Орсаева Раиса Ануаровна,
доцент кафедры уголовного права и уголовного процесса ВКГУ им. С. Аманжолова, к.ю.н.
Особенности групповых уголовных правонарушений  среди несовершеннолетних
Orsaeva Raisa Anuarovna, 
Candidate of Law, associate professor of the Department of Criminal Law and Criminal Procedure 
EKSU. S.Amanzholov
Features group of criminal offenses among minors
● ● ● ● ●

53
ОСОБЕННОСТИ МОШЕННИЧЕСТВА, ПРИСВОЕНИЯ 
ИЛИ РАСТРАТЫ ВВЕРЕННОГО ЧУЖОГО ИМУЩЕСТВА, 
СОВЕРШАЕМЫХ ЛИЦОМ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ 
СВОЕГО СЛУЖЕБНОГО ПОЛОЖЕНИЯ
Признак 
«с 
использованием 
своего 
служебного положения» фигурирует в качестве 
квалифицирующего  признака  во  многих 
составах  Уголовного  кодекса  Республики 
Казахстан. 
В 
различных 
нормативных 
постановлениях  Верховного  Суда  РК  субъект 
такого 
квалифицированного 
уголовного 
правонарушения  характеризуется,  как  правило, 
следующим  образом:  должностное  лицо,  лицо, 
занимающее  ответственную  государственную 
должность, лицо, выполняющее управленческие 
функции в коммерческой или иной организации, 
лицо, 
уполномоченное 
на 
выполнение 
государственных  функций,  лицо,  приравненное 
к  лицам,  уполномоченным  на  выполнение 
государственных 
функций. 
Повышенная 
общественная 
опасность 
преступления, 
совершенного  с  использованием  своего 
служебного  положения,  очевидна,  так  как 
происходит  подрыв,  дискредитация  легальных 
служебных отношений при использовании не во 
благо, а во вред полномочий данного субъекта, а 
также авторитета и возможностей его должности.
По  действующему  Уголовному  кодексу 
Республики Казахстан шесть форм хищения. У 
каждой  формы  хищения  имеется  свой  способ, 
а  использование  лицом  своего  служебного 
положения  –  способ  дополнительный.  При 
присвоении  или  растрате  вверенного  чужого 
имущества  данный  признак  конкретизирует 
правомочия  субъекта,  его  отношение  к  чужому 
имуществу,  т.е.  вверено  ему  со  службой.  При 
мошенничестве  использование  служебного 
положения  облегчает  обман  или  вхождение  в 
доверие.  Для  мошенничества  по  его  правовой 
природе  данный  признак  менее  характерен, 
чем  для  присвоения  или  растраты  [1,  15]. 
Представляется,  что  его  появление  в  составе 
мошенничества  в  УК  РК  обусловлено 
стремлением  уравнять  конструкции  данных 
форм  хищения  с  учетом  сходства  присвоения 
и  мошенничества,  совершаемого  путем 
злоупотребления доверием.
Ограничение  субъекта  данных  форм 
квалифицированного  хищения  указанными 
лицами 
в 
Нормативном 
постановлении 
Верховного  Суда  РК  от  11  июля  2003  года 
«О  судебной  практике  по  делам  о  хищениях» 
воспринято  теоретиками,  судебной  практикой. 
Однако  в  судебной  практике  мы  не  видим 
безоговорочного принятия данной позиции. 
Содержание  данного  квалифицирующего 
признака 
хищений 
должно 
отражать 
сущность  основного  состава  хищения.  Запрет 
имущественных  преступлений  основан  на 
конституционном  принципе  равной  защиты 
собственности  независимо  от  ее  форм  (ст.  6 
Конституции  РК).  Нормативное  постановление 
Верховного  Суда  РК  не  усматривает  данного 
признака  в  случаях,  когда  имущество 
принадлежало  физическому  лицу  (в  том 
числе  индивидуальному  предпринимателю 
без  образования  юридического  лица)  и  было 
им  вверено  другому  физическому  лицу  по 
трудовому или гражданско-правовому договору. 
Если  следовать  такому  пониманию  субъекта, 
то  получается,  что  в  повышенной  уголовно-
правовой  охране  отказывается  коммерческим 
и  иным  организациям,  если  имущество 
похищено  их  служащими,  индивидуальным 
предпринимателям,  если  имущество  похищено 
их работниками.
Необходимо  учитывать,  что  гражданское 
законодательство  основывается  на  признании 
Кожантаева Жаухар Кенесбаевна
доцент кафедры уголовного, уголовно-исполнительного права 
и криминологии АО «Университет КАЗГЮУ», 
кандидат юридических наук
Уголовное право и уголовный процесс

№1 (42) 2016 ж. Қазақстан Республикасы Заңнама институтының жаршысы  
54
равенства  участников  регулируемых  им 
отношений  (п.1  ст.1  ГК  РК),  что  ограничение 
прав  и  законных  интересов  индивидуального 
предпринимателя  или  юридического  лица  в 
зависимости 
от 
организационно-правовой 
формы  -  это  преступное  деяние  (ст.  365  УК 
РК).  Иначе  говоря,  если  ответственность  за 
служебные  нарушения  действует  на  «правовом 
поле»  имущественных  отношений,  то  нужно 
придерживаться  правил,  которые  действуют  на 
этом «поле».
Позиция  Пленума  в  отношении  данного 
квалифицирующего 
признака 
хищения 
сформулирована 
иначе 
при 
толковании 
специальных видов хищений, предусмотренных 
ст.291  и  ст.298  УК  РК.  Согласно  п.11 
нормативного постановления от 21 июля 1995 г. 
№4 «О судебной практике по делам о хищении 
огнестрельного  оружия,  боевых  припасов, 
вооружения и взрывчатых веществ, незаконном 
приобретении, ношении, хранении, изготовлении 
или  сбыте  их,  и  небрежном  хранении 
огнестрельного  оружия»  лицо,  похитившее 
указанные 
предметы 
с 
использованием 
служебного положения, определяется как лицо, 
«хищение  их  должностным  лицом,  которое 
в  силу  служебного  положения  обладало 
определенными  властными  полномочиями 
осуществлению  контроля,  надзора,  проверки 
учета и хранения, использования и распоряжения 
этими предметами. 
В  п.14  постановления  от  14  мая  1998  г.  № 
3  «О  применении  законодательства  по  делам, 
связанным с незаконным оборотом наркотических 
средств,  психотропных  и  ядовитых  веществ 
говорится: 
Субъектами 
преступлений, 
предусмотренных  пунктом  в)  части  второй 
статьи 298, частью третьей статьи 301 и статьей 
303  УК,  являются  как  должностные,  так  и  не 
должностные  лица,  которые  в  силу  служебных 
обязанностей  имели  доступ  к  наркотическим 
средствам,  психотропным  или  ядовитым 
веществам,  инструментам  или  оборудованию, 
используемым  для  их  изготовления  или 
переработки,  либо  лица,  которым  они 
были  выданы  для  служебного  пользования 
или  переданы  под  охрану.  Например,  при 
изготовлении  лекарственных  препаратов  таким 
лицом  может  являться  провизор,  лаборант,  при 
отпуске и применении - работник аптеки, врач, 
медицинская сестра, при их охране - охранник, 
экспедитор.
Указание в данных актах рядовых работников 
связано  и  с  тем,  что  соответствующие  виды 
хищения  предполагают  любые  формы,  в  том 
числе кражу, при наличии доступа к имуществу 
для  осуществления  трудовых  функций.  Но  в 
то  же  время  -  при  условии  вверенности  или 
использовании  мошеннических  способов  - 
данный  признак  распространяется  на  более 
широкий  круг  лиц,  чем  при  совершении 
преступлений,  предусмотренных  ч.3  ст.  189  и 
190 УК. Возникает вопрос: если применительно 
к  данным  видам  хищения  можно  было  создать 
специфическую 
трактовку 
использования 
служебного положения, то почему бы не учесть 
специфику  хищений  как  имущественных 
преступлений при описании этого их признака?
На основании этого Н.А. Егоровой высказано 
предложение  о  расширении  понятия  субъекта, 
использующего  свое  служебное  положение 
при  мошенничестве,  до  пределов  «иных 
служащих  организаций  независимо  от  формы 
собственности»  [2,  С.20].  Исходя  из  данной 
позиции,  все  же  полагаем,  что,  толкование 
одноименного  квалифицирующего  признака 
для  тех  форм  хищений,  где  он  предусмотрен, 
должно  быть  одинаковым,  т.е.  его  необходимо 
распространить также на присвоение и растрату. 
По  этому  поводу  Н.А.  Лопашенко  пишет: 
«Нельзя  расширять  до  бесконечности  круг 
лиц,  которые  используют  свое  служебное 
положение» 
и 
указывает 
материально 
ответственного  водителя,  продавца,  оператора 
по  приему  платежей».  По  нашему  мнению, 
ограничить  широкую  трактовку  субъекта 
можно  за  счет  других  признаков  состава.  В 
составе  присвоения  и  растраты  это  -  признак 
вверенности  субъекту  чужого  имущества.              
П.С. Яни утверждает: «Представляется, что под 
полномочиями  по  распоряжению,  управлению 
имуществом  в  учреждении,  организации 
следует  понимать  предоставленную  лицу 
возможность 
самостоятельно 
решать 
вопрос  о  судьбе  имущества,  о  его  движении. 
Возложенная  налицо  обязанность  производить 
перемещение  имущества  чисто  технически 
(водитель-экспедитор-инкассатор, 
водитель 
бетономешалки, продавец) не означает наличия у 
него полномочий по распоряжению, управлению 
имуществом» [1, с.18]. 
В  нормативном  постановлении  следовало 
бы  определить  использование  служебного 
положения  как  дополнительный  способ 
хищения.  Наличие  определения  побуждает 
правоприменителя  устанавливать  и  доказывать 
данный  способ  наряду  с  основным  способом 
совершенного хищения.

55
Использование  лицом  своего  служебного 
положения  играет  роль  квалифицирующего 
признака,  т.е.  он  повышает  степень  общест-
венной  опасности  некоторой  части  преступле-
ний данного вида. 
Список литературы
1.  Яни  П.  Использование  служебного  положения  при  хищении  вверенного  имущества  // 
Законность. - 2010. № 3. - С. 15.
2.  Егорова  Н.А.  Ответственность  за  «служебные»  мошенничества:  необходимость  новых 
правовых подходов // Российская юстиция. - 2014. - № 8. С. 20.
Мақалада адамдарды өз қызмет бабын пайдалана отырып жасайтын жымқыру нысандарының 
ерекшеліктері қарастырылған.
Түйін сөздер: алаяқтық, иемдену, ысырап ету, қылмыс.
В статье рассматриваются особенности форм хищений, совершаемых лицами с использованием 
своего служебного положения.
Ключевые слова: мошенничество, присвоение, растрата, преступление.
The article discusses the features of forms of theft committed by persons using the service position.
Keywords: fraud, misappropriation, embezzlement, crime.
Жауһар Кеңесбайқызы Қожантаева,
Казақ  гуманитарлық  заң  университетінің  қылмыстық,  қылмыстық-атқару  құқығы  және 
криминология кафедрасының доценті, з.ғ.к
Адам  өз  қызмет  бабын  пайдалана  отырып  жасайтын  алаяқтық,  сеніп  тапсырылған 
бөтеннің мүлкін иемденіп алу немесе жымқыру ерекшеліктері
Кожантаева Жаухар Кенесбаевна,
доцент кафедры уголовного, уголовно-исполнительного права и криминологии КазГЮУ, к.ю.н.
Особенности  мошенничества,  присвоения  или  растраты  вверенного  чужого  имущества, 
совершаемых лицом с использованием своего служебного положения
Kozhantayeva Zhauhar Kenesbaevna,
candidate of Law, assistant professor, Chair of criminal law, penal law and criminology, the Kazakh 
Humanities and Law University
Features of fraud, embezzlement or misappropriation of entrusted property committed by a person 
using his official position
● ● ● ● ●
Уголовное право и уголовный процесс

№1 (42) 2016 ж. Қазақстан Республикасы Заңнама институтының жаршысы  
56
ПРАВОВОЕ СОДЕРЖАНИЕ ЭКСПОРТА И ИМПОРТА ПРОДУКЦИИ 
АПК КАЗАХСТАНА НА ОСНОВЕ ТРЕБОВАНИЙ ВТО И ОЭСР
Если сравнить Казахстан с 50-ю крупнейшими 
экономически  развитыми  государствами,  то 
оказывается, что у нашей страны доля сельского 
хозяйства  в  валовом  внутреннем  продукте 
(ВВП) по результатам последних лет составляла 
примерно 3-4 процента, в то время как у развитых 
стран этот показатель не превышал 5 процентов. 
Внутренняя  и  внешняя  торговля  развитых 
стран  содействует  национальной  экономике, 
обеспечивая  ее  примерно  на  14,9  процентов: 
на  их  фоне  Казахстан  с  его  13,6  процентами 
выглядит  примерно  на  их  уровне.  В  2015  году 
Республика  Казахстан  сумела  войти  в  топ-лист 
50  ведущих  мировых  экспортеров,  в  котором 
ей  было  отведено  43-е  место.  Это  –  неплохое 
достижение  для  молодого  казахстанского 
государства.
Но  мы  не  должны  успокаиваться,  глядя  на 
эти показатели. Все дело в том, что Казахстан в 
отличие от некоторых стран ЕАЭС недостаточно 
стремился  снижать  свою  зависимость  от 
экспорта  первичных  сырьевых  материалов. 
К  тому  же  волны  мирового  экономического 
кризиса дают о себе знать. В сельском хозяйстве 
работает 24 процента от всего трудоспособного 
населения страны . А это в 5 раз больше той доли, 
которую  аграрная  отрасль  занимает  в  составе 
национальной  экономики.  Это  означает,  что  в 
принципе в сельском хозяйстве страны должны 
быть  задействованы  примерно  3-4  процента 
от  общего  числа  трудоспособного  населения 
страны. Мы не возражаем против того, чтобы в 
аграрной отрасли страны были задействованы 24 
процента от всей численности трудоспособного 
населения страны. Но тогда мы вправе ожидать 
качественный и количественный рывок в сельском 
хозяйстве: не 3-4 процента, а 25-30 процентов от 
всей  экономики  страны.  Приведенные  цифры 
свидетельствуют  об  экстенсивном  ведении 
сельскохозяйственной  отрасли  республики. 
Такие  подходы  не  позволят  нам  выдерживать 
конкуренцию  не  только  в  масштабах  ВТО, 
на  даже  в  более  скромных  масштабах  ЕАЭС. 
Достаточно сказать, что Казахстан значительную 

Каталог: sites -> default -> files -> leaflets
files -> Тіркеу кеңсесі отдел-офис регистрации
files -> Алпысбай Мұсаев Әдебиеттанушы ғалым библиографиялық
files -> Аға оқытушы Мағжан жаны сыршыл ақын
files -> Тасимова Айслу Педагог ғалым
files -> Сборник материалов международной научно-практической конференции
leaflets -> Диссертациялардың негізгі ғылыми нәтижелерін жариялауға арналған басылымдар тізіліміне енгізілген Қр бғм бғсбк 30. 05. 2013 ж
leaflets -> Диссертациялардың негізгі ғылыми нәтижелерін жариялауға арналған басылымдар тізіліміне енгізілген Қр бғм бғсбк 30. 05. 2013 ж
leaflets -> Диссертациялардың негізгі ғылыми нәтижелерін жариялауға арналған басылымдар тізіліміне енгізілген Қр бғм бғсбк 30. 05. 2013 ж
leaflets -> Диссертациялардың негізгі ғылыми нәтижелерін жариялауға арналған басылымдар тізіліміне енгізілген Қр бғм бғсбк 30. 05. 2013 ж

жүктеу 5.01 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   21




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет