Диссертациялардың негізгі ғылыми нәтижелерін жариялауға арналған басылымдар тізіліміне енгізілген Қр бғм бғсбк 30. 05. 2013 ж


ЗАҢНАМА ТЕРМИНДЕРІНІҢ ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТІК СИПАТЫ



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет14/21
Дата17.05.2017
өлшемі5.01 Kb.
түріДиссертация
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   21

90
ЗАҢНАМА ТЕРМИНДЕРІНІҢ ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТІК СИПАТЫ
Сөз  -  лексикалық  бірлік  ретінде  өміріміздің 
ереже, қағидасы - заңнама тілінің негізгі әрі басты 
құралы.  Ал  сөз  құралын  заң  тілінің  өлшеміне 
орайластыру  мәселесінің  басты  шарты  –  оның 
норма  жасау  үдерісіндегі  нақтылығы,  яғни  заң 
мәтінінің лексикалық әдеби нормасының дұрыс 
және  айқын  болуы.  Осы  орайда  заң  тілінің 
ерекшелігінен  сөздің  норма  шығармашылығы 
қызметіндегісипаты,  оны  қолданудың  жолдары 
туралы мәселе туындайды. 
Алдымен  бұл  ретте  заң  сөзінің  термин  мен 
тұрақты тіркес жасаудағы кейбір ерекшеліктеріне 
тоқтала кетейік. 
Ұғымдық  мәні  айқын,  нормалық  жүктемесі 
нақты  терминдік  тіркес  құқықтық  фраземаның 
негізін  құрайды.  Осы  арада  заңдағы  тұрақты 
тіркестердің  –  құқық  фразеологиясының 
мағыналық 
ерекшелігін 
идомдық 
және 
метафоралық  сипаттағы  жалпы  фразеологизм 
семантикасымен  шатастырмауымыз  керек.  Көп 
жағдайда  әдеби-публицистикалық,  ғылыми-
философиялық  фразеологизмге  тән  тұтастық, 
тұрақтылық  пен  тиянақтылық  белгілерін 
құқықтық  жүктемесі  бар  тұрақты  тіркестерге 
телуге  болмайды.  Мысалы,  «қалың  бұқара», 
«қара  бұқара»  деген  фразеологиялық  тіркестегі 
экспрессивтік-эмоционалдық 
реңкті 
заңда 
қолданылатын  «халық»  сөзіне  -  «қара»  халық, 
«қалың»  көпшілік  деп  қолдану  мүмкін  бе?! 
Немесе қылмыстық заңнаманада қолданылатын 
«қылмыстық  іс  қозғалу»,  «жауапқа  тартылу» 
тіркестерінің  жалпы  қолданыстағы  «істі 
болды»,  «істі  болу»  деген  фразеологиялық 
тіркеспен  мағыналық  үйлестігі  болғанымен, 
ортақ  тиянақтылық  белгісі  жоқ.  Сондықтан 
жалпы  қолданыстағы  фразеологиялық  тіркесті 
заңның  ресми  тіліне  көшіруәдетте  құқық 
нақтылығындұрыс  бере  алмайтындығын  да 
ескеруіміз  керек.  Осы  орайда  академик  Ісмет 
Кеңесбаевтың «Қазақ тіліндегі тянақты тіркестер 
(фразеологизмдер)  өз  заңдылықтарына  сәйкес 
өмір  сүретін  айырықша  категория.  Олардың 
әралуан ірілі-ұсақты ерекшеліктері мен айырым 
белгілерін  саралай  зерттейтін  дербес  пән  - 
фразеология»  [1]  деген  анықтамасына  ден 
қоюымыз  қажет  сияқты.  Яғни,  Кеңесбаевша 
айтсақ,  тұрақты  тіркестердің  бәрі  бірдей 
фразеологизм  бола  бермейді  немесе  тұрақты 
тіркестердің  фразеологизм  болмасқа  шарасы 
жоқ деген қағиданы есте ұстаған абзал. 
Лингвист-ғалымдар 
тұрақты 
тіркестік 
терминдердің 
лексикалық-фразеологиялық 
қолданылу  ерекшелігі  жағынан  көркем  стильге 
және  ғылыми  стильге  жатқызады.  Ал  заңдағы 
тұрақты  тіркестік  терминдердің  бұл  тұрғыдағы 
сипатын  тек  қана  таза  ғылыми  стильге 
жатқызып қоймай, мұны құқықтық-ресми стиль 
тұрғысынан  қарастырған  дұрыс  деп  ойлаймыз. 
Осы ретте заң тұрақты тіркестік терминдерінің 
түпмәтіндік  қолданысы,  оның  заң  мәтінінде 
нормалық дәлдікпен әрі әдеби норма өлшеміне 
сай  орнығуы  және  біріздендірілуі  заң  шығару 
жұмысының  ең  өзекті  мәселелердің  бірі  екенін 
айтуымыз  қажет.  Бұл  процесс  заңгерлердің  де, 
лингвист  мамандардың  да  біліктілігін  талап 
етеді. 
Қолданысқа  енген  тұрақты  тіркестердің 
құқық  жүйесінде  пайда  болуы  мен  олардың 
функциялық  ерекшелігіне  қарай  құжаттық  іс 
жүргізу және құқықтық жүктемесі бар тіркестер 
деп екі топқа бөлуге болады.
Мысалы,  құжаттық  іс  жүргізуге  қатысты 
тіркестер  «құжаттамалық  деректер»,  «талдау 
жүргізу»,  «жүзеге  асыру»,  «іске  асыру», 
«қорытынды жасау», «талап ету», «штат кестесі», 
«жұмыс  өтілі»,  «бақылауға  алу»,  «бекітуге 
ұсыну»,  «қарауға  ұсыну»,  «тағылымдамадан 
өту»,  «жазбаша  хабарлама»,  «жазбаша  ұсыну», 
«жалпыға бірдей» және тағы басқа осы сияқты 
сипатта  болатыны  белгілі.  Ал  құқықтық 
жүктемеге  ие  тіркестердің  санатына  «жедел 
іздестіру», «сыбайлас жемқорлық», «мәжбүрлеу 
Айымбетов Мәди Айтбенбетұлы,
ҚР Заңнама институты Лингвистика орталығының 
НҚА және халықаралық шарттар жобаларына 
ғылыми лингвистикалық сараптама секторының 
жетекші ғылыми қызметкері

91
тәртібі»,  «құқықтық  міндеттеме»,  «мәміле 
жасау», «келісімге келу», «бітімгершілік жасау», 
«келісім  жасау»,  «талап  мерзімі»,  «атқару 
парағы», «ортақ меншік», «жарғылық капитал», 
«жария шарт», «талап мерзімінің өтуі», «заңның 
қолданылу  аясы»,  «заңды  тұлға»,  «жеке  тұлға» 
[5]  сияқты  бүгінгі  таңда  заң  мәтіндерінде 
орныққан толып жатқан тағы да басқа тұрақты 
тіркестерді жатқызуға болады. 
Бұдан  басқа  осы  тұрақты  тіркестердің 
түпмәтінде 
грамматикалық 
заңдылықпен 
қолданылу  ретіне  қарай  олардың  тұлғалық 
өзгермелі  сипатына,  яғни  варианттылығына 
жол  берілетінін  ескеру  керек.  Бірақ  олардың 
бұл ретте құқықтық дәлдіктен, әдеби нормадан 
ауытқымауы  басты  шарт  болуға  тиіс.  Мәселен, 
кейбір  жағдайларда  тұрақты  тіркестер  мәтінде 
өз орнында тұрмаса немесе оның бір компоненті 
дұрыс  алынбаса,  қаралып  отырған  мәселенің 
нормасына  нұқсан  келеді,  әйтпесе  мағынасы 
мүлдем  басқаша  реңк  алады.  Мәселен,  заң 
мәтіндерінде  көп  кездесетін  «күнтізбелік  бес 
(он, жиырма, т.б. ) күн ішінде» деген тіркес бар, 
осыны заң жобасын әзірлеушілер «он күнтізбелік 
күн  ішінде»  деп  орысша  мәтінді  жолма-жол 
аудара салады («в течении десяти календарных 
дней»). Бұл арада аудармашы қазақша сөйлемнің 
синтаксистік-грамматикалық түзілу ерекшелігін 
ескермей,  «он»  деген  сан  есімді  «күнтізбе» 
сөзіне бағындырып отыр. Ал қазақша сөйлемнің 
табиғатында  бұл  тіркес  «күнтізбелік  он  күн». 
Он  күнтізбе  емес,  бір  күнтізбе,  ал  мәселе  сол 
күнтізбедегі  күнтізбелік  он  күні  туралы  болып 
отырғанына  лингвист-маман,  бұл  ретте  дәлірек 
айтсақ аудармашы көңіл аудармайды. 
Осындай стилистикалық қателер көп жағдайда 
заңдағы  қазақша  тіркестік  терминдердің 
орашолақ,  тіпті  мүлдем  қате  болуына, 
мағынасының бұзылуына әкеп соқтырады. Еңбек 
заңнамасында  еңбек  қауіпсіздігіне  байланысты 
қолданылатын  «өрескел  бейқамдық»  деген 
термин  бар,  осыны  көптеген  заң  жобаларында 
лингвист  мамандарымыз  «дөрекі  абайсыздық» 
деп  дөрекі  түрде  калькалап  аударады.  Мұның 
орысшасы – «грубая неосторожность». Бұл арада 
«абайсыздықтан»  гөрі  қауіп  келтіретін  жәйтке 
«бейқамдық» көрсету деген анағұрлым нақтырақ 
және  мінез-құлыққа  қатысты  қолданылатын 
«дөрекі»  бейқамдық  емес,  мейлінше  дәл  әрі 
күштірек реңктегі «өрескел» бейқамдық. 
Қатар тұрған екі сөздің бір-бірімен тіркестік 
үйлесуі  арқылы  мағыналық  дәлдікке  қол 
жеткізуге  болады  десек,  мұның  түпмәтіндегі 
қолданылу үйлесіміне де ден қою қажет. «Адал 
бәсекелестік»  («добросовестный  конкурент») 
деген  терминдік  тіркестің  ізімен  Азаматтық 
кодексте  «адал  алушы»  («добросовестный 
приобретатель») деген қолданыс пайдаланылған 
(Жалпы  бөлім,  261-бап)  [3].  Бірінші  жағдайда 
«адал бәсекелес» тіркесі жатық әрі нақты, ал «адал 
алушыға»  келсек,  бұл  -  орысшаның  калькасы. 
Бұл арада лингвист-маман, біріншіден, тіркестегі 
сөздердің  үйлесіміне  мән  бермейді,  екіншіден, 
«алушы»  сөзінің  анықтауышы  орысшадағы 
«добросовестный»  сөзінің  дұрыс  баламалық 
қолданысы  болмай  тұр.  Дәл  осы  тіркестегі 
мұның баламасы – «адал ниетті» болуға тиіс еді. 
Және «приобретатель» сөзінің нақты мағынасы 
– жәй ғана «алушы» (получатель) емес, «иеленіп 
алушы» деген ұғымды беріп тұр. 
Азаматтық  кодекстің  235-бабында  «меншік 
құқығы  көшеді»  [3]  деген  тіркес  бар,  мұнда  да 
«переходит»  деген  сөздің  түпмәтіндік  дұрыс 
баламасы  берілмей,  «көшеді»  деп  жолма-жол 
алына  салынған.  Ал  мұның  дұрысы  -  «меншік 
құқығы ауысады» немесе түпмәтіндегі өзгермелі 
сипатына орай - «меншік құқығының ауысуы». 
Ана  тіліміздегі  тұрақты  тіркестердің  басқа 
тілмен  салыстырғанда  өзіне  тән  баламалық 
сипатын ескермей қолдану құқық мәтіндеріндегі 
нормалық  қайшылыққа  ұрындырады.  Мұндай 
жәйттер әсіресе сот, қылмыстық, қылмыстық іс 
жүргізу заңнамаларында көп кездеседі. 
Айталық,  «судопроизводство»  деген  қос 
сөзден түзелген терминді сот жүйесіндегілер «сот 
өндірісі» деп алып жүр. «Производство» сөзінің 
жолма-жол  мағынасымен  шектелсек,  әрине  - 
«өндіріс», бірақ бұл арадағы ұғымдалу – «сот ісін 
жүргізу» емес пе. Сот мәселесіне өндіріс емес, іс 
жүргізу тән. Мәселен, осы қылмыстық іс жүргізу 
саласында  «процессуальное  производство» 
деген  терминдік  тұрақты  тіркес  бар,  мұны 
«процестік өндіріс» деп алсақ, қойыртпақ болып 
шықпай ма?!
Осы  орайда  «процессуальный»  терминіне 
байланысты басы ашылмай жүрген бір мәселе бар. 
Кезінде «Процесcуальный кодекс» - «Іс жүргізу 
кодексі» [4] деп алынып, заң қолданысына енді. 
Ал  енді  қазір  осы  «процессуальный»  терминін 
аудармау  керек  деген  пікір  туындап  жүр.  Бұл 
пікірді  қолдайтын  болсақ,  «процессуальное 
законодательствоны» 

«процесcуальдық 
заңнама»,  «процессуальное  положение»  - 
«процессуальдық  жағдай»  деп  калькалық 
тіркестер  жасауға  мәжбүр  боламыз.  Мұндағы 
«процессуальный» 
терминін 
түпмәтіндік 
қазақша  мағынасымен  «іс  жүргізу»  деп 
қолданудың қандай нормалық қайшылығы бар?! 
Из практики законотворчества на государственном языке

№1 (42) 2016 ж. Қазақстан Республикасы Заңнама институтының жаршысы  
92
Бұл  арада  сотқа  байланысты  «производство» 
термині  мен  «процесс»,  «процессуальный» 
терминінің  синонимдік  болмаса  да,  ұғымдық 
жағынан  үндестігін  ескеріп,  қазақшада  «іс 
жүргізу»  тіркесі  деп  алсақ  ұтылмаймыз  ғой, 
бұл  да  ойласатын  жәйт.  Лексикологияда 
«полисемия»  [2]  (сөздің  көп  мағыналығы) 
құбылысы  деген  ұғым  бар.  Демек,  осыған 
сүйенсек,  «іс  жүргізудің»  бір  мағынасы  сотқа 
қатысты  «производствоны»  бейнелесе,  екінші 
мағынасы  -  «процесті»,  «процессуальныйды» 
бейнелейді. Алайда, бұл термин, өкінішке орай, 
қолданыстағы заңнамаға «процестік» болып енді 
(«Қылмыстық-процестік колекс» 04.07.2014).
Тұрақты  тіркестік  терминдердің  ұлттық 
реңкімен  ұштастырып,  баламалық  сипатта 
қолданудың  мысалдары  заң  мәтіндерінде 
жоқ  емес,  бар:  «алқабилер  соты»  («суд 
присяжных»),  «төрелік  сот»  (арбитражный 
суд),  «адал  бәсекелестік»  («добрособственная 
конкуренция»)  және  т.  б.  Сонымен  қатар 
калькалық фразема сипатында да қос сөзден, үш 
сөзден  тұратын  тіркестердің  заң  мәтіндерінде 
алыну  заңдылығы  ана  тіліміздегі  құқық 
фраземасына тән нәрсе екенін айтуымыз керек. 
Мысалы,  «агроөнеркәсіптік  кешен»,  «аграрлық 
реформа», 
«аз 
қалдықты 
технология», 
«экологиялық  апат  аймағы»,  «аннуитеттік 
сақтандыру»,  «аудиттелетін  субъект»  және 
т.б.  Қоғам  дамуының,  өмірдің  әртүрлі 
салаларындағы  жаңа  қоғамдық  қатынастардың 
негізінде заңда жаңа атаулар мен жаңа ұғымдар 
пайда  болады.  Осының  нәтижесінде  енген 
балама қолданыстардың немесе өзге тілдегі сөз 
бірліктерінің  лексикамыздан  орын  алуы  тілдік 
қорымыздың  кеңеюіне  жол  ашады.  Осының 
нәтижесін заң мәтіндерінен де айрықша байқауға 
болады.
Сөзжасамның  ұғымдық  үйлесім,  түбірден 
туындату,  сөздерді  тұтастыру,  тілдік  аралас 
қолданыс жасау және басқа да тәсілдерімен жаңа 
терминдік  сөз  тіркестері  пайда  болғанының 
дәлелдері  көп.  Мысалы,  «бейінді  оқыту»  - 
«профильное обучение», «еншілес кәсіпорын» - 
«дочерное предприятие», «родственные фирмы» 
– «төркіндес фирмалар», «негізгі (бас) компания» 
материнская 
(родительская) 
компания, 
«бас  келісім»  -  «генеральное  соглашение», 
«өлшемшарт» - «критерий» және толып жатқан 
тағысын-тағылары.
Баламасы  сәтті  табылған  кейбір  кәсіби 
тіркестік  терминдерді  құқық  жүйесінде  өз 
тілімізде  орнықтырудан  да  қашпауымыз 
керек.  Мұндай  мысалдарды  көптеп  келтіруге 
болады.  Өндірістің,  шаруашылықтың  әртүрлі 
салаларындағы 
қатынастарды 
реттейтін 
бірқатар  заңдарда  «аффилиированное  лицо» 
деген терминдік тіркес бар, бұл заң мәтіндерінде 
«аффилиирленген  тұлға»  деп  калькалық 
сипатында алынып жүрді. Ал бұл сөздің бірлесу, 
үлестес  болу  деген  мағынасын  ескере  отырып, 
«үлестес  тұлға»  деген  жатық  та  ұғынықты 
нұсқасын  мемтерминком  дұрыс  бекітті. 
Сол  сияқты  «рамочный  закон»,  «рамочное 
соглашение»  терминінің  де  көп  уақыт  бойы 
баламасы  табылмай,  «шеңберлі  заң»,  «басты 
заң»,  «басты  келісім»  делініп,  мағынасы 
түсініксіз болып, әрқилы қолданылып жүрді. Заң 
мәтінімен тиянақты редакциялық жұмыс жүргізу 
барысында бұл терминнің де «негіздемелік заң» 
деген  қазақша  нұсқасы  орнықты.  Терминнің, 
оның  ішінде  тұрақты  тіркестің  қолданысқа 
енгізілуі,  орнығуы  көп  жағдайда  оның 
мағыналық дәлдігінің, нормалық дұрыстығының 
ана тіліміздің баламасымен үйлесімді шығуымен 
байланысты екенін ескеруіміз қажет.
Заң  мәтіндерінде  әлі  орнықпай,  әртүрлі 
қолданылып  жүрген  «идентификация»  деген 
термин бар, осыны біресе «сәйкестендіру», біресе 
«бірдейлендіру»,  тағы  бірде  «ұқсастыру»  деп 
құқықтық нормасын бұзып, тұрақты тіркестердің 
терминдік қолданысының ала-құла болуына жол 
беріп  жүрміз.  Мұның  мағынасы,  шынтуайтына 
келгенде,  белгілі  бір  субъектінің  не  нысанның 
өзіне тән деректік, болмыстық сайма-сайлығын, 
сипаттық  белгісін  анықтау  және  белгілеу,  яғни 
сипаттастыру.  Демек,  «идентификационный 
номер» тіркесі түпмәтіндік өзгермелі қолданыста 
«сипаттамалық номер», әйтпесе «идентификация 
продукции»  -  «өнімді  сипаттастыру»  болуы 
керек.  Бірақ  мұның  өзі  де  қазақша  тіркестік 
үйлесімді бермейді, сондықтан бұл терминді әу 
бастағы  латындық  түбірін  сақтап,  өз  тілімізге 
ыңғайыластырып 
«идентификаттау» 
деп 
қалдырған абзал.
Заңнама мәтіндерінде «тұрақсыздық айыбы» 
немесе  «тұрақсыздық  айыппұлы»  деген 
түсініксіздеу  термин  көптен  бері  орын  алып 
келеді.  Мұның  орысша  нұсқасы  -  «неустойка», 
ал  құқықтық-нормалық  анықтамасы:  «штраф 
-  айыппұл,  пеня  -  өсімақы»  екен.  Қазақша 
мағынасы  жолма-жол  аударманың  тәсілімен  – 
«тұрақсыздық айыбы» деп алына салған. Қандай 
«тұрақсыздық»,  ненің  «тұрақсыздығы»  және 
неге  «айыбы»  (былайша  айтқанда,  «кінәсі»). 
Құқықтық  та,  лексикалық-семантикалық  та 
мағына  бермейтін  жәй  бір  тіркес  демеске  лаж 
жоқ.  Жоғарыда  айтылған  құқықтық-нормалық 

93
түсіндірмесіне, анықтамасына орай, бұл термин 
жалғыз  ауыз-ақ  сөзбен  айтылатын  «айыпақы» 
деген атауға әбден сұранып тұр, «айыпақымен» 
де,  «өсімақымен»  де  шатастырмайсыз  –  осы 
сипаттағы норманы беретін термин – «айыпақы» 
(«неустойка»)
Сөз  бірлігіне,  соның  қатарында  тілдік 
тұрақты тіркестерге жан бітіретін құбылыс оның 
қолданыстық жилігінің артуы. Қолданылмайтын 
нәрсенің  ұмытылатыны,  ескіретіні  белгілі. 
Тілдік  қолданыс  жиілігінің  факторы  белгілі 
бір  ұғымды  нақтылауға,  жетілдіруге  және 
біріздендіруге  ықпалын  тигізеді.  Заңның 
терминдік 
қолданысындағы 
тұрақты 
тіркестердің орнығуы оның құқық саласындағы 
қызметінің өміршеңдігімен байланысты. Қызмет 
жасамайтын  заңның  тілі  де  өз  функциясын 
дұрыс  атқармайды.  Осы  тұрғыдан  келгенде 
заңның ана тілінде жатық жазылуына, құқықтық 
норманы дұрыс белгілеуіне қойылатын талаптың 
маңыздылығы айрықша екенін айтуға тиіспіз.
Тоқ  етерін  айтқанда,  мемлекеттік  тілдегі 
заң  мәтіндерінің  жазылуында,  терминдерге  өз 
тілімізде  балама  тәржіма  жасауда  тиянақтай 
түсетін, жетілдіре түсетін мәселелер баршылық. 
Заң  жобасын  әзірлеушілердің  мәтінмен  жұмыс 
істеу барысында жіберетін басты ақауы - жолма-
жол  аударма  стандартының  жетегінде  кетіп, 
сөзді,  терминді,  сөз  тіркестерін  түпмәтіндік 
қолданысынан бөліп алып пайдалануы. Тұрақты 
тіркестердің  заң  мәтіндерінде  қолданылу 
мәселесінде мына сипаттағы басты кемшіліктер 
тән:
мағыналық  бірізділіктің  болмауы  («қайта 
құру», «қайта ұйымдастыру» («реорганизация»);
терминдердің 
жолма-жол 
тәсілмен 
аударылып 
берілуі 
(«сот 
өндірісі» 
(«судопроизводство»), 
«адал 
алушы» 
(«добросовестный  приобретатель»),  «иелену 
көнелігі»  («срок  давности»),  «коммуналдық 
меншікке түсу» («поступление в коммунальную 
собственность»);«тұрақсыздық  айыбы»  немесе 
«тұрақсыздық айыппұлы» («неустойка»);
терминдердің,  тіркестердің  түп  мәтіндік 
қолданыстағы  ерекшеліктерін  көп  мағыналық 
(полисемия) 
қолданысын 
(«іс 
жүргізу» 
(производство) ескермеу.
Ана  тілімізде  орнықты  заң  фраземасын 
қалыптастыру,  яғни  тұрақты  тіркестердің 
дұрыс  қолданылуы  мен  өз  мәнінде  орнығуы 
шығармашылық  көзқарасты  талап  етеді.  Ал 
шығармашылық  көзқарас  дегеніміз  әрбір  сөз 
бірлігінің  мәтіндегі  қолданылу  ерекшелігіне, 
оның құқықтық нормамен мағыналық үйлестігіне 
егжей-тегжелі  зер  салу,  керек  болса  әрбір  сөз 
бірлігі  ұғымының  этимологиясын,  түптамырын 
зерделеу.  Түптеп  келгенде  өміріміздің  әр 
саласында  тілімізді  таза  қалпында  қолданудың 
іргелі  ізденістері  –  рухани  қазынамыз,  ата-
бабадан, ғасырлар қойнауынан бізге жеткен ұлы 
да қасиетті мұрамыз тілімізді жаңа кезеңдердің 
талабымен  үйлестіре  жетілдірудің  аясында 
жүзеге асырылуы тиіс.
Елбасы  Нұрсұлтан  Әбішұлы  Назарбаев-
тың  Қазақстан  халқына  жыл  сайынғы  жолдау-
ларында,  сондай-ақ  ұлттық  тарихымызға, 
мемлекеттілігіміздің 
тарихи 
дамуының 
сипаттарына  қатысты  айтылған  келелі  де 
қағидалы  сөздерінде  тарих  сахнасына  «Ұлы 
Дала  елі»  болып  енген  елімізде  ұлттық 
құндылықтарымызды 
сақтаудың 
айрықша 
маңыздылығы  баса  айтылып  келеді.  Ел  бірлігі 
мен  мемлекеттік  тұтастығымызды  нығайта 
отырып, халық келешегінің келбетін ұлт ретінде 
сақтап  қалудың  Елбасы  діттеген  осындай 
тұғырлы міндеттерінің қатарында ана тіліміздің 
мәртебесін  биіктетудің  өзекті  мәселелері  дебар 
екенін ескерсек,бүгінгі таңдамемлекеттік тілдегі 
заңнама терминдерін де ұлттық реңкпен қолдана 
білудің  түбегейлі  негізін  салу  -  маңыздылығы 
мен жауаптылығы тұрғысынан аса зор іс.
Тілдік  қазынамызды  осынау  мемлекеттік 
маңызы  үлкен  міндеттердің  шеңберінде 
молықтыра отырып дамытудың бірден-бір мақсат 
–  күнделікті  жұмысымыздың  нәтижесі  арқылы 
ұлттық  терминдік  қорымызды  байыту,  балама 
ұғымды атауларды, тұрақты тіркестік терминдер 
мен сөз орамдарын заң тіліне қойылатын талап 
үддесіне сайқолдануға мейлінше ден қою.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1.  І.  Кеңесбаев.  «Қазақ  тілінің  фразеологиялық  сөздігі»,  591  б.  –  Алматы:  «Ғылым»  баспасы,  
1977 ж. - 712 б.
2. Фразеологический словарь русского языка / Под редакцией А. Молоткова. – Москва: «Русский 
язык», 1987 г. - 543 с.
3. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім) (27.12.1994 ).
4. Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі. (13.12. 1997)
Из практики законотворчества на государственном языке

№1 (42) 2016 ж. Қазақстан Республикасы Заңнама институтының жаршысы  
94
5. Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексі. (04.07.2014)
6. Заңнама терминдерінің қазақша-орысша, орысша-қазақша сөздігі, Астана, 2015 ж. - 481 б.
Мақалада заңнама тіркестік терминдерінің қолданылуына қатысты кейбір өзекті мәселелері 
мен құқық фразеологиясының мағыналық ерекшелігі қарастырылады.
Түйін сөздер: заңнама тұрақты тіркестік терминдерінің лексикалық-фразеологиялық қолданылу 
ерекшелігі.
В  статье  рассматриваются  некоторые  актуальные  вопросы  применения  законодательных 
терминов – устойчивых словосочетаний и значительные особенности правовой фразеологии. 
Ключевые  слова:  особенности  лексико-фразеологического  применения  законодательных 
терминов - устойчивых словосочетаний. 
The  article  considers  some  of  the  topical  issues  of  the  application  of  legal  terms  set  phrases  and 
significant features of the legal phraseology.
Keywords: lexical features idiomatic use of legal terms collocations
Айымбетов Мәди Айтбенбетұлы,
ҚР  Заңнама  институты  Лингвистика  орталығының  НҚА  және  халықаралық  шарттар 
жобаларына ғылыми лингвистикалық сараптама секторының жетекші ғылыми қызметкері
Заңнама терминдерінің тұрақты тіркестік сипаты
Айымбетов Мәди Айтбенбетұлы,
ведущий  научный  сотрудник  сектора  научно-лингвистической  экспертизы  проектов  НПА  и 
международных договоров Центра лингвистики Института законодателлства
Фразеологические особенности законодательных терминов
Ayymbetov Madi,
Leading  researcher  of  sector  of  research  linguistic  expertise  of  drafts  of  laws  and  regulations  and 
international agreements of SI Institute of Legislation of the Republic of Kazakhstan
Phraseological peculiarities of legislative terms
● ● ● ● ●

95
Из практики законотворчества на государственном языке
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ АЗАМАТТЫҚ КОДЕКСІНДЕГІ 
ТАУАР ЖИЫНТЫҚТЫЛЫҒЫНА ҚАТЫСТЫ ЗАҢНАМАЛЫҚ 
ЖӘНЕ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР
Қазіргі  нарықтық  экономика  заманында 
көптеген жаңа азаматтық құқықтық қатынастар, 
шарт,  мәміле  түрлері  пайда  болуда  және 
жаңадан пайда болған не өзгертілген құқықтық 
элементтер кездесуде. Сондықтан да азаматтық 
құқық  саласында  өзгерістер  мен  толықтырулар 
жиі орын алуда.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексі-
нің  Ерекше  бөлімі  1999  жылғы  1  шілдеде 
қабылданды [1]. Осыған дейін Қазақстанда 1994 
жылы  қабылданған  Азаматтық  кодекстің  тек 
Жалпы бөлімі ғана қолданыста болатын [2], 1999 
жылғы  бірінші  шілдесінен  бастап  Қазақстан 
Республикасының  Азаматтық  кодексі  толық 
көлемде қолданылып жүр.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексі-
нің  Ерекше  бөлімінде  кездесетін  нормалардың 
қолданыста  болмауы  экономикалық  даулардың 
жаңа  түрлерінің  пайда  болуы  жағдайында 
экономикалық 
қатынастардың 
құқықтық 
реттелуіне  едәуір  қиындық  туғызатын.  1963 
жылғы  қабылданған  Казақ  КСР  Азаматтық 
кодексінің  біраз  нормалары  ескіріп,  нарықтық 
экономиканың  негізгі  қағидаттарына  тікелей 
қайшы келгенмен, формальды түрде оның күші 
сақталып жүрді.
1993  жылы  Қазақстанда  бұрынғы  КСРО 
Жоғарғы  Советі  1991  жылы  қабылдаған  КСРО 
мен  республикалардың  азаматтық  заңнама 
негіздері қолданысқа енгізілді. Бұл Негіздердің 
Ерекше  бөлімінде  кейбір  нормалар  1963 
жылы  қабылданған  Қазақстан  Республикасы 
Азаматтық  кодексінің  Ерекше  бөліміндегі 
ескі  нормалардың  олқылықтарын  түзеткен 
болатын,  бірақ,  біріншіден,  ол  Негіздер  толық 
жинақталған  заңнамалық  акті  болған  жоқ, 
өйткені онда азаматтық құқықтық қатынастарды 
реттейтін  жалпы  ережелер  қамтылған  болатын, 
екіншіден,  Негіздер  едәуір  дәрежеде  ескіріп 
үлгеріп,  қолданысқа  енгізілген  кезден  бастап 
жаңартылмады,  үшіншіден,  кейінгі  жылдарда 
ел  экономикасында  мемлекет  тарапынан 
жинақталған,  құқықтық  реттелуі  дұрыс 
жүйеленбеген,  тек  қатысушылардың  шарттық 
келісімдеріне  сүйенетін  алуан  түрлі  қоғамдық 
қатынастар  пайда  болып,  мұның  барлығы 
экономиканың  дұрыс  дамуына  кедергі  келтіріп 
отырды.
Азаматтық  кодекстің  Ерекше  бөліміне 
кіретін құқықтық нормалардың ұзақ қолданыста 
болмауы  себебінен  ел  экономикасында  пайда 
болған  жаңа  қатынастардың  кейбір  түрлерін 
реттейтін  жаңа  заңдарды  қабылдауды  қажет 
болды. Сондай-ақ бұл актілер азаматтық заңнама 
жүйесімен  тиісті  үйлесімге  келмей,  әрқайсысы 
жеке қабылданды [3]. Соның нәтижесінде қазіргі 
азаматтық  қатынастарды  реттейтін  нормативтік 
құқықтық  актілерде  кездесетін  терминдердегі 
бірізділік  сақталмай  және  нормалардың 
Қазақстан 
Республикасының 
Азаматтық 
кодексіне  қайшы  келіп  жатқан  тұстары  көп. 
Сонымен қатар көптеген терминдерге анықтама 
берілмеген,  оның  өзі  кез  келген  сот  процесіне 
қатысушылардың тиісті анықтаманы өз бетінше 
түсінуіне  байланысты  сот  процесіндегі  даулы 
мәселелерді  шешу  кезінде  қиындық  туғызуда. 
Сондықтан  әрбір  терминге  тиісті  заңнамада 
нақты анықтама берілуі тиіс.
Қазақстан 
Республикасы 
Азаматтық 
кодексінің 
Ерекше 
бөлімінде 
бірқатар 
терминдерге  анықтама  берілмеген.  Мысалы, 
аталған  Кодекстің  431-бабында  кездесетін 
«тауардың 
жиынтықтылығы» 
терминіне 
тоқталып өтсек.
Сатып  алу-сату  шарты  бойынша  бір  тарап 
(сатушы)  мүлікті  (тауарды)  екінші  тараптың 
Тұрғанбаева Ләззат Сұлтанмұратқызы,
ҚР Заңнама институты Лингвистика орталығы НҚА 
және халықаралық шарттар жобаларының 
ғылыми лингвистикалық сараптамасы секторының 
кіші ғылыми қызметкері,
заң ғылымдарының кандидаты

№1 (42) 2016 ж. Қазақстан Республикасы Заңнама институтының жаршысы  
96
(сатып  алушының)  меншігіне,  шаруашылық 
жүргізуіне  немесе  жедел  басқаруына  беруге 
міндеттенеді,  ал  сатып  алушы  бұл  мүлікті 
(тауарды)  қабылдауға  және  ол  үшін  белгілі  бір 
ақша  сомасын  (бағасын)  төлеуге  міндеттенеді 
(Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 
406-бабы).  Егер  шартта  өзгеше  көзделмесе, 
сатушы тауарды беру мен бірге сатып алушыға 
оның керек-жарақтарын, сондай-ақ нормативтік 
құқықтық  актілерде  немесе  шартта  көзделген, 
соған 
қатысты 
құжаттарды 
(тауардың 
жиынтықтылығын, 
қауіпсіздігін, 
сапасын, 
пайдалану  тәртібін  және  т.б.  куәландыратын 
құжаттарды)  беруге  міндеттенеді  (Қазақстан 
Республикасы  Азаматтық  кодексі  408-бабының 
2-тармағы). 
Тауардың 
жиынтықтылығын 
реттейтін  нормалар  тек  431-бапта  көрсетілген. 
Осы  бапқа  сәйкес  сатушы  сатып  алушыға 
жиынтықтылық  туралы  шарттың  талаптарына 
сәйкес тауар беруге міндеттеді. Шартта тауардың 
жиынтықтылығы 
белгіленбеген 
жағдайда 
сатушы  сатып  алушыға  жиынтықтылығы 
іскерлік  айналым  дағдыларымен  немесе  әдетте 
қойылатын  өзге  де  талаптармен  белгіленетін 
тауар беруге міндеттенеді.
Мұнда  тауардың  жиынтықтылығына  толық 
анықтама берілмеген.
Ресей  Федерациясы  Азаматтық  кодексі 
Ерекше 
бөлімінің 
478-бабына 
сәйкес 
«тауардың 
жиынтықтылығы 
тауардың 
функционалдық  міндеттері  ондағы  барлық 
құрылымдық  бөліктерге  ортақ  болуымен 
сипатталады» [4] делінген. Бұл жерде тауардың 
жиынтықтылығына  қысқа  әрі  нақты  анықтама 
берілген.  Сондай-ақ  басқа  дереккөздерде 
«Тауардың  жиынтықтылығы  тауар  жиынтықта 
біртұтас күрделі зат ретінде берілгенін білдіреді» 
[5]  деген  анықтама  кездеседі.  Бұл  берілген 
анықтамаға  сәйкес  тауар  тек  жиынтықта  ғана 
тауар ретінде пайдалы болады делінген, ал сол 
тауардың  бөліктері  болып  табылатын  тауарлар 
туралы ештеңе айтылмаған.
Ал  қаржылық  энциклопедиялық  сөздікте 
аталған терминге мазмұнын толық сипаттайтын 
анықтама берілген: «Тауардың жиынтықтылығы 
тауарды  әртүрлі  дербес  заттардан  тұратын, 
оларды  ортақ  мақсат  бойынша  пайдалануды 
көздейтін,  біртұтас  затты  құрайтын  күрделі  зат 
ретінде  сипаттайды  (мысалы,  сервиз,  жиһаз 
гарнитуры,  жеке  бөлшектерден,  тораптардан, 
машиналардан, 
құрылғылардан 
тұратын 
күрделі  технологиялық  жабдық  және  т.б.»  [6]. 
«Тауардың  жиынтықтылығы  –  тікелей  сатып 
алу-сату  шартының  немесе  онда  қамтылған 
стандарттарға,  техникалық  шарттарға  берілетін 
сілтемелердің 
ережелерінде 
не 
іскерлік 
айналым  дағдыларында  айқындалатын,  тауар 
ретінде  қолданылатын,  аяқталған  бұйымды 
құрайтын тораптар, бөлшектер, агрегаттар және 
т.б.  жиынтығы»  деген  анықтамада  тауардың 
жиынтықтылығына  шамамен  кіретін  заттар  да 
қоса аталып өткен [7]. 
Жоғарыда  берілген  тауардың  жиынтық-
тылығына  анықтамаларды  саралай  отырып, 
Қазақстан  Республикасы  Азаматтық  кодексінің 
431-бабына  «Тауардың  жиынтықтылығы  – 
әртүрлі дербес заттардан тұратын, ортақ мақсатта 
пайдалану  кезінде  біртұтас  затты  құрайтын 
күрделі  зат  (сервиз,  жиһаз  гарнитуры,  жеке 
бөлшектерден,  тораптардан,  машиналардан, 
құрылғылардан тұратын күрделі технологиялық 
жабдық  және  т.б.)»  деген  анықтаманы  енгізу 
ұсынылады.
Сондай-ақ 
ҚР 
АК 
433-бабының 
2-тармағындағы  «Последствия,  предусмот-
ренные  пунктом  1  настоящей  статьи, 
применяются и в случае нарушения продавцом 
обязанности  передать  покупателю  комплект 
товаров  (статья  432  настоящего  Кодекса),  если 
иное  не  предусмотрено  законодательством 
либо  договором  или  не  вытекает  из  существа 
обязательства»  деген  мәтін  «Осы  баптың 
1-тармағында  көзделген  салдарлар,  егер 
заңдарда  не  шартта  өзгеше  көзделмесе  немесе 
мiндеттеменiң  мәнiнен  туындамаса,  сатушы 
сатып  алушыға  тауарлар  жиынтығын  (осы 
Кодекстiң 432-бабы) беру мiндеттемесiн бұзған 
жағдайда  да  қолданылады.»  деп  аударылған. 
Яғни «законодательством» деген сөз «заңдарда» 
деп  қате  аударылған.  Сол  кездегі  шығарылған 
бүкіл заңнамалық актілерде «законодательство» 
деген  сөз  «заңдар»  деп  аударылып  келді,  ол 
кездегі  оның  мағынасы  «заңдар  жиынтығы» 
деп  түсінілді.  С.В.  Поленина  «Теоретические 
проблемы  советского  законодательства»  атты 
жұмысында заңнаманы кең түсінікте пайдалана 
отырып,  заң  әдебиетінде  «құқық»  және 
«заңнама»  терминдері  көбінесе  синонимдер 
ретінде  қолданылғанын  атап  өтеді  [8,  5-6  бб.]. 
Кеңестік  кезеңде  социалистік  қоғам  алдында 
тұратын  мәселелерді  шешуге  жарамды  жалғыз 
құқық  көзі  нормативтік  құқықтық  акті  болып 
танылатын.  Басқа  құқық  актілері  социалистік 
заңдылық 
тұжырымдамасына 
«енбейтін». 
Нормативтік  құқықтық  акт  қазіргі  кезге  дейін 
құқықтың  негізгі  көзі  болып  табылады,... 
алайда,  мемлекеттің  құқықтық  жүйесі  түбірлі 
өзгерістерге ұшырағанын ескеру қажет. Орны әлі 

97
Из практики законотворчества на государственном языке
анықталмаған жаңа құқық көздері пайда болды. 
Оның  ішінде  заңнама  көзқарасынан  құқықтық 
актілер жиынтығы ретінде [9].
Қазақстан  Республикасының  1998  жылғы 
24  наурыздағы  №213  «Нормативтiк  құқықтық 
актiлер  туралы»  Заңының  1-тармағы  1) 
тармақшасына  сәйкес  «заң  -  аса  маңызды 
қоғамдық  қатынастарды  реттейтiн,  Қазақстан 
Республикасы  Конституциясы  61-бабының 
3-тармағында  көзделген  түбегейлi  принциптер 
мен  нормаларды  белгiлейтiн,  Қазақстан 
Республикасының  Парламентi,  ал  Қазақстан 
Республикасы  Конституциясы  53-бабының 
3)  тармақшасында  көзделген  жағдайларда 
Қазақстан 
Республикасының 
Президентi 
қабылдайтын  нормативтiк  құқықтық  акт;  ал  4) 
заңнама  –  белгiленген  тәртiппен  қабылданған 
нормативтiк  құқықтық  актiлердiң  жиынтығы 
[10]. Яғни заңнамаға қазіргі берілген анықтамаға 
сәйкес тек заңдар ғана емес, заңнамалық актілер: 
конституциялық  заң,  Қазақстан  Республикасы 
Президентiнiң  конституциялық  заң  күшi  бар 
жарлығы,  кодекс,  заң,  Қазақстан  Республикасы 
Президентiнiң заң күшi бар жарлығы, Қазақстан 
Республикасы  Парламентiнiң  қаулысы,  Сенат 
пен  Мәжiлiстiң  қаулылары  және  заңға  тәуелді 
нормативтік  құқықтық  актілер  –  заңнамалық 
және  өзге  де  сатысы  бойынша  жоғары  тұрған 
нормативтiк  құқықтық  актiлер  негiзiнде  және 
(немесе)  орындау  үшін  және  (немесе)  одан  әрі 
іске  асыру  үшін  шығарылатын,  заңнамалық 
болып  табылмайтын  өзге  де  нормативтiк 
құқықтық актiлер кіреді. Яғни жоғарыда аталған 
Заңда берілген анықтамаларға сәйкес «заң» мен 
«заңнама» терминдерінің елеулі айырмашылығы 
болғандықтан  ҚР  АК  Ерекше  бөлімінің 
қазақ  тіліндегі  мәтініндегі  осы  сөздер  дұрыс 
аударылуын қажет етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім). Қазақстан Республикасының 
1999  жылғы  1  шiлдедегi  №  409  кодексi  //  «Заң»  деректер  базасы.  (Соңғы  редакцияланған  күні 
01.03.2016 ж.)
2. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім). Қазақстан Республикасының 
1994  жылғы  27  желтоқсандағы  кодексi  //«Заң»  деректер  базасы.  (Соңғы  редакцияланған  күні 
01.01.2016 ж.)
3. Сулейменов М.К., Басин Ю.Г. Комментарий к Гражданскому кодексу Республики Казахстан 
(Особенная часть) //http: // law.delovoimir.kz
4. Гражданский кодекс Российской Федерации. Часть 2. // http://for-expert.ru
5.  Рассолов  М.М.,  Алексий  П.В.,  Кузбагаров  А.Н.  Гражданское  право.  Издательство:  Юнити-
Дана Голд, 2010.
6. Финансовый энциклопедический словарь: //http://www.slovopedia.com
7. Сайт правовой тематики «Правотека» // http://pravoteka.ru
8. Поленина С.В. Теоретические проблемы советского законодательства. М., 1979. С. 5–6.
9. Хамнуев Ю.Г. О существующих определениях термина «законодательство» в отечественном 
правоведении. Опубликовано: Сибирский Юридический Вестник. - 2003. - №1.
10.  «Нормативтiк  құқықтық  актiлер  туралы»  Қазақстан  Республикасының  1998  жылғы                                      
24 наурыздағы №213 Заңы //«Заң» деректер базасы (Соңғы редакцияланған күні 01.03.2016 ж.)
Мақалада  «тауардың  жиынтықтылығы»  терминіне  ғылыми-құқықтық  талдау  жүргізілген 
және  тауардың  жиынтықтылығына  қатысты  баптарда  кездесетін  кейбір  терминдерге 
лингвистикалық талдау жүргізілген.
Түйін сөздер: «тауардың жиынтықтылығы», Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 
Ерекше бөлімі, заң, заңнама.
● ● ● ● ●

№1 (42) 2016 ж. Қазақстан Республикасы Заңнама институтының жаршысы  
98
В  статье  дан  научно-правовой  анализ  термина  «комплектность  товара»  и  проведен 
лингвистический  анализ  некоторых  терминов,  встречающихся  в  статьях,  касающихся 
комплектности товара.
Ключевые слова: «комплектность товара», Особенная часть Гражданского кодекса Республики 
Казахстан, «закон», «законодательство».
In  the  article  a  scientifically-legal  analysis  is  given  to  the  term  "completeness  of  commodity"  and 
a  linguistic  analysis  is  conducted  to  some  terms,  meeting  in  the  articles,  touching  the  completeness                                   
of commodity.
Keywords: «completeness of goods», Special part of Civil code the Republic of Kazakhstan.
Ләззат Сұлтанмұратқызы Тұрғанбаева,
ҚР  Заңнама  институты  Лингвистика  орталығы  НҚА  және  халықаралық  шарттар 
жобаларының ғылыми лингвистикалық сараптамасы секторының кіші ғылыми қызметкері, з.ғ.к.
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіндегі тауар жиынтықтылығына қатыс-
ты заңнамалық және лингвистикалық мәселелер
Турганбаева Лаззат Султанмуратовна,
младший  научный  сотрудник  сектора  научно-лингвистической  экспертизы  проектов  НПА  и 
международных договоров Центра лингвистики Института законодательства РК, к.ю.н.
Законодательные  и  лингвистические  проблемы,  қасающиеся  комплектности  товара                           
в Гражданском кодексе Республики Казахстан
Turganbayeva Lazzat Sultanmuratovna,
younger research fellow of the sector of scientific-linguistic expertise of legal act sand international 
agreements of the Linguistic Center of the Institute of Legislation of the Republic of Kazakhstan, c.j.s.
Legislative and linguistic problems, to the соncerning completeness of commodity in the Civil code   
of Republic of Kazakhstan

99
ПРАВОВАЯ РЕГЛАМЕНТАЦИЯ КОМПЕТЕНЦИЙ ЛИЦ, 
УЧАСТВУЮЩИХ В УГОЛОВНОМ ПРОЦЕССЕ 
(СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ)
Исмагулов Кайрат Еслямкалиевич,
ведущий научный сотрудник отдела уголовного, 
уголовно-процессуального,
 уголовно-исполнительного законодательства 
и судебной экспертизы 
Института законодательства РК, 
кандидат юридических наук
Кажмуратова Динара Сердоковна,
научный сотрудник отдела уголовного, 
уголовно-процессуального, уголовно-
исполнительного законодательства 
и судебной экспертизы 
Института законодательства РК
Республика  Казахстан  (далее  -  РК)  заявила 
себя  на  мировой  арене  как  демократическое 
государство,  главным  критерием  которого 
является 
четко 
слаженная 
система 
законодательства.  И  сегодня  в  условиях  новой 
общественной  формации,  мы  уже  можем 
говорить,  что  в  РК  накоплен  большой  опыт 
в  законотворческой  деятельности,  в  сфере 
уголовно-правовых  норм.  Нормы  уголовно-
процессуального права РК нашли свое отражение 
в уголовно-процессуальном кодексе РК (далее - 
УПК РК) от 13 декабря 1997 года [1]. А также 
принятие  нового  УПК  РК  от  4  июля  2014  года 
[2],  дает  понять  о  происходящих  правовых 
изменениях в законодательной сфере.
Интеграция  в  цивилизованное  общество 
наряду  с  решением  многих  экономических, 
политических 
и 
культурных 
проблем 
предполагает  наличие  действенной  системы 
и  механизмов  социально-правовой  защиты 
граждан [3, c. 5]. 
Проблема  охраны  прав  и  свобод,  защиты 
интересов  личности,  попавшей  в  сферу 
уголовной  юстиции,  стояла  и  стоит  в  числе 
главных  проблем  современного  общества.  Ее 
решение зависит от многих факторов и в немалой 
степени от уровня правовой культуры. Охрана и 
защита прав обвиняемого, потерпевшего - это, по 
сути, наиболее важные стороны одной проблемы 
[3, c. 3]. 
Несмотря  на  вышеизложенное,  правовое 
положение  лиц,  участвующих  в  уголовном 
процессе,  фундаментально  на  теоретическом 
уровне еще серьезно до сих пор не исследовано. 
Поэтому 
необходимость 
дальнейшей 
теоретической  разработки  данной  темы  стала 
особенно  актуальна  именно  в  последние  годы, 
когда  радикальные  изменения,  происходящие 
в  нашей  стране,  затронули  не  просто 
законодательную  основу  государства,  но  и 
многие другие интересы участников уголовного 
процесса. 
Б.Х.  Толеубекова  дает  понятие  участ-
ников 
уголовного 
процесса: 
«... 
под 
участниками  уголовного  процесса  следует 
понимать  физические  и  юридические  лица, 
которые  привлекаются  или  допускаются 
государственными  органами  для  активного 
участия  в  расследовании  и  рассмотрении 
уголовных  дел  с  целью    защиты  своих  или 
представляемых ими прав и законных интересов 
и  наделяются  широкими  процессуальными 
правами, должностные лица и государственные 
органы, уполномоченные отправлять уголовное 
судопроизводство,  а  также  лица  и  органы, 
исполняющие вспомогательные функции...» [4]. 
Немного  другого  мнения  К.Е.  Исмагулов:                
«...под участниками уголовного процесса следует 
понимать все юридические и физические лица, 
Зарубежный опыт

№1 (42) 2016 ж. Қазақстан Республикасы Заңнама институтының жаршысы  
100
имеющие то или иное отношение к уголовному 
делу, которые имеют права и несут обязанности, 
предусмотренные УПК...» [5, c. 53].
А.И.  Глушков  же  говорит:  «...субъектами 
(участниками)  уголовного  процесса  являются 
государственные  органы,  должностные  лица, 
граждане, юридические лица и их представители, 
участвующие в уголовном судопроизводстве как 
носители  определенных  прав  и  обязанностей, 
предусмотренных 
уголовно-процессуальным 
законодательством...» [6, c. 40].
В  свою  очередь,  законодатель  дает  свое 
понятие  участников  процесса  в  п.  9  ст.  7  УПК 
РК:  «...участники  процесса  -  органы  и  лица, 
осуществляющие  уголовное  преследование  и 
поддержание  обвинения  в  суде,  а  также  лица, 
защищающие  при  производстве  по  уголовному 
делу  свои  или  представляемые  ими  права 
и  интересы:  прокурор  (государственный 
обвинитель),  следователь,  орган  дознания, 
дознаватель,  подозреваемый,  обвиняемый,  их 
законные представители, защитник, гражданский 
ответчик,  его  законный  представитель  и 
представитель, 
потерпевший, 
частный 
обвинитель,  гражданский  истец,  их  законные 
представители и представители...» [1, c. 4].
Примечательно, что в УПК РК от 4 июля 2014 
года  данное  определение  сохранилось  в  таком 
же виде.
Для  полного  и  всестороннего  исследования 
данного  вопроса  необходимо  прибегнуть  к 
международно-правовому  опыту  с  исполь-
зованием  сравнительно-правового  метода.  Для 
сравнения  уголовно-правовых  норм  данного 
института  были  взяты  нормы  уголовно-
процессуального  законодательства  Российской 
Федерации  (далее  -  РФ),  как  страны,  имеющей 
схожую  правовую  систему,  а  также  наличие 
общности исторического развития. 
В  УПК  РФ  понятие  участников  нашло  свое 
место  в  п.  58  ст.  5:  «...участники  уголовного 
судопроизводства - лица, принимающие участие 
в уголовном процессе...» [7].
Как видим, данное определение российским 
законодателем  менее  детализировано,  в 
сравнении  с  казахстанским.  Это,  по  мнению 
автора,  является  явным  преимуществом 
отечественного права.
Таким 
образом, 
понятие 
участников 
уголовного процесса включает в себя физических 
и  юридических  лиц,  а  также  государственных 
органов  в  лице  должностных  лиц,  наделенных 
правами  и  обязанностями  в  рамках  уголовно-
процессуального  законодательства,  привлекае-
мые по основаниям предусмотренные УПК РК.
По  мнением  В.П.  Божъевой:  «...участники 
уголовного 
судопроизводства 
(уголовного 
процесса)  по-разному  вовлекаются  в  сферу 
уголовно-процессуальных 
правоотношений: 
одни  -  в  силу  должностных  обязанностей 
(суд,  судья,  следователь,  дознаватель),  другие 
посредством  реализации  своих  субъективных 
прав  (потерпевший,  гражданский  истец,  их 
законные  представители),  третьи  -  по  воле 
должностных лиц (подозреваемый, обвиняемый, 
свидетель,  понятой  и  др.),  четвертые  -  путем 
исполнения  поручения,  полученного  от  иного 
субъекта  (защитник,  представитель  и  т.п.)...».  
Таким  образом,  В.П.  Божъева  классифицирует: 
«...наиболее  предпочтительным  представляется 
такой  подход,  при  котором  учитывается  цель 
участия  субъекта  в  процессе,  направление 
его  деятельности,  связь  последней  с  задачи 
уголовного  процесса,  отношение  к  результатам 
производства по уголовному делу...» [8].
С  учетом  этого  выделяются  следующие 
группы  участников  уголовного  процесса 
судопроизводства:
1. Суд;
2. Участники уголовного судопроизводства со 
стороны обвинения;
3. Участники уголовного судопроизводства со 
стороны защиты;
4. Иные участники.
Б.Х. Толеубекова же считает, что соотношение 
функций и лиц, их осуществляющих, позволяет 
предположить  следующую  классификацию 
участников процесса таким образом:
1.  Государственные  органы  и  должностные 
лица, участвующие в уголовном процессе;
2.  Участники  процесса,  защищающие  свои 
или представляемые права и интересы; 
3.  Иные  лица,  участвующие  в  уголовном 
процессе [4].
Кардинально  другого  мнения  А.И.  Глушков, 
определяющий  классификацию  участников 
уголовного  процесса:  «...в  зависимости  от 
задач,  стоящих  перед  субъектами  уголовно-
процессуальной  деятельности,  интересов  и 
характера  осуществляемых  функций  их  можно 
дифференцировать  на  следующие  группы...»    
[6,  c.  40].  Из  этого  следует  следующая  класси-
фикация участников уголовного процесса:
1.  Государственные  органы  и  должностные 
лица,  которые  осуществляют  производство  по 
делу,  занимающие  в  нем  ведущее  положение  и 
отвечающие  за  его  правильно  прохождение  и 
результат;

101
2.  Лица,  имеющие  уголовно  и  гражданско-
правовой интерес в исходе дела (подозреваемый, 
обвиняемый,  потерпевший,  гражданский  истец 
и гражданский ответчик);
3.  Участники  уголовного  процесса,  защи-
щающие или представляющие интересы других 
лиц  (защитник,  представители  обвиняемого, 
подозреваемого,  подсудимого,  потерпевшего, 
гражданского истца и гражданского ответчика);
4. Представители общественных организаций 
и трудовых коллективов;
5.  Лица,  которые  вовлекаются  в  уголовном 
процессе  для  содействия  государственным 
органам  и  должностным  лицам  в  выполнении 
задач  уголовного  судопроизводства  (свидетель, 
эксперт,  специалист,  переводчик,  понятой, 
секретарь судебного заседания) [6, c. 40-41].
Казахстанский  законодатель  же  опреде-
лил  немного  иную  классификацию  участни-
ков  уголовного  процесса  в  разделе  2  «госу-
дарственные  органы  и  лица  участвующие  в 
уголовном процессе» УПК РК:
1. Суд, включающий в себя суд, судью (Глава 
7 УПК РК);
2.  Государственные  органы  и  должностные 
лица,  осуществляющие  функции  уголовного 
преследования, включающий в себя прокурора, 
начальника  следственного  отдела,  следователя, 
органа  дознания,  начальника  органа  дознания, 
дознавателя (Глава 8 УПК РК);
3. Участники процесса, защищающие свои или 
представляемые права и интересы, включающий 
в 
себя 
подозреваемого, 
обвиняемого, 
защитника, потерпевшего, частного обвинителя, 
гражданского  истца,  гражданского  ответчика, 
законные  представителя  несовершеннолетнего 
обвиняемого,  подозреваемого,  представители 
потерпевшего,  гражданского  истца  и  частного 
обвинителя, 
представители 
гражданского 
ответчика (Глава 9 УПК);
4.  Иные  лица,  участвующие  в  уголовном 
процессе,  включающий  в  себя  свидетеля, 
эксперта,  специалиста,  переводчика,  понятого, 
секретаря  судебного  заседания  и  судебного 
пристава (Глава 10 УПК РК) [1].
Примечательно,  что  в  УПК  РК  от  4  июля 
2014  года  данная  классификация  осталось 
прежней, в   Разделе 2 «Государственные органы 
и  лица,  участвующие  в  уголовном  процессе».  
Нововведением явились лишь включение в главу 
7  УПК  РК  «Суд»  института  «следственного 
судьи», а также в главу 10 УПК РК «Иные лица, 
участвующие в уголовном процессе» института 
«медиатор» [2]. 
В УПК РФ в разделе 2 «Участники уголовного 
судопроизводства» другая классификация:
1. Суд, включающий в себя суд и подсудность 
(Глава 5 УПК РФ);
2.  Участники  уголовного  судопроизводства 
со  стороны  обвинения,  включающий  в 
себя  прокурора,  следователя,  руководителя 
следственной органа, орган дознания, начальник 
подразделения 
дознания, 
дознаватель, 
потерпевший, частный обвинитель, гражданский 
истец, 
представители 
потерпевшего, 
гражданского  истца  и  частного  обвинителя 
(Глава 6 УПК РФ);
3.  Участники  уголовного  судопроизводства 
со  стороны  защиты,  включающий  в  себя 
подозреваемого, 
обвиняемого, 
законных 
представителей  несовершеннолетнего  подозре-
ваемого и обвиняемого, защитника, гражданского 
ответчика, 
представителя 
гражданского 
ответчика (глава 7 УПК РФ);
4.  Иные  участники  уголовного  судо-
производства,  включающий  в  себя  свидетеля, 
эксперта,  специалиста,  переводчика,  понятого 
(Глава 8 УПК РФ) [7].
Таким  образом,  отличительной  харак-
теристикой  казахстанской  уголовно-процес-
суальной  нормой  является  классификация 
участников 
уголовного 
судопроизводства 
на  основе  соотношения  функций  и  лиц,  их 
осуществляющих.  А  российский  законодатель 
классифицировал  их  в  зависимости  от 
задач,  стоящих  перед  субъектами  уголовно-
процессуальной  деятельности,  интересов  и 
характера  осуществляемых  функций,  трудно 
сказать,  какая  классификация  является  более 
верной.
Авторы  полагают,  что  классификация, 
приведенная  в  нормах  УПК  РК,  не  отражает 
всю  существенную  составляющую  участ-
ников  уголовного  процесса.  Правильная 
систематизация  норм  и  их  конструкция 
способствует  правильному  применению  и 
пониманию данных норм. Поэтому необходимо 
правильно разобрать их существенные признаки 
и отличительные черты данной классификации.
Выделение  суда  в  классификации  данных 
субъектов является верным, по мнению автора. 
Суд выступает специфическим субъектом данных 
отношений,  являясь  органом  осуществляющий 
функции правосудия. 
Трудно  не  согласиться  с  мнениями  С.М. 
Кулушева и А.А. Бекбауовой: «...суд, прокурор, 
следователь, 
дознаватель 
действует 
как 
представители  государства  и,  следовательно,  в 
Зарубежный опыт

№1 (42) 2016 ж. Қазақстан Республикасы Заңнама институтының жаршысы  
102
интересах  государства.  Деятельность  органов 
уголовного  судопроизводства  направлена  на 
защиту  прав  граждан,  государственного  строя, 
государственной  и  частной  собственности, 
общественного 
порядка 
от 
преступных 
посягательств [9, c. 31].
Мы  полагаем  ошибочным  ставить  суд  как 
органа  государственной  власти,  на  одном 
ряду  с  прокуратурой  и  следственным  отделом 
или  органом  дознания.  Ибо  сама  функция  и 
деятельность  суда  кардинально  отличается  от 
деятельности  правоохранительных  органов  и 
органов  прокуратуры.  Следовательно,  статус 
суда  занимать  должен  отдельное  центральное 
место в уголовном судопроизводстве, как орган 
осуществления правосудия. 
Согласно  Конституционному  закону  РК  от              
25 декабря 2000 года № 132-II «О судебной системе 
и  статусе  судей  Республики  Казахстан»  статье 
1:  «...Судебная  власть  в  Республике  Казахстан 
принадлежит  только  судам  в  лице  постоянных 
судей,  а  также  присяжных  заседателей, 
привлекаемых  к  уголовному  судопроизводству 
в случаях и порядке, предусмотренных законом. 
Правосудие в РК осуществляется только судом. 
Запрещается  издание  законодательных  актов, 
предусматривающих  передачу  исключительных 
полномочий  суда  другим  органам.  Никакие 
иные органы и лица не вправе присваивать себе 
полномочия судьи или функции судебной власти. 
Обращения,  заявления  и  жалобы,  подлежащие 
рассмотрению  в  порядке  судопроизводства,  не 
могут быть рассмотрены или взяты на контроль 
никакими  другими  органами,  должностными 
или иными лицами...» [10].
Действующая  Конституция  РК  в  статье 
76  разделе  7  определяет:  «...Судебная  власть 
осуществляется от имени Республики Казахстан 
и имеет своим назначением защиту прав, свобод 
и  законных  интересов  граждан  и  организаций, 
обеспечение 
исполнения 
Конституции, 
законов,  иных  нормативных  правовых  актов, 
международных 
договоров 
Республики. 
Судебная  власть  распространяется  на  все  дела 
и споры, возникающие на основе Конституции, 
законов,  иных  нормативных  правовых  актов, 
международных договоров Республики...» [11].
К.Е. Исмагулов же говорит: «…суд как орган 
государственной  власти,  осуществляющий 
правосудие,  является  главным  субъектом 
процессуальной 
деятельности, 
место 
суда  в  системе  государственных  органов, 
отправляющих  уголовное  судопроизводство, 
определяется  как  орган  судебной  власти…»  
«…для  понимания  важности  места  суда  в 
системе органов, ведущих процесс, необходимо 
учитывать  содержание  полномочий,  которыми 
наделяется  исключительно  суд  и  никакой 
другой  орган.  Только  суд  правомочен  признать 
лицо  виновным  и  назначить  ему  наказание, 
применить  к  лицу  принудительные  меры 
медицинского  характера  либо  принудительные 
меры  воспитательного  воздействия,  отменить 
или изменить решение, приятное нижестоящим 
судом…» [5, c. 55-56].  
Суд  -  государственный орган, осуществляю-
щий  правосудие  в  форме  рассмотрения  и 
разрешения  уголовных,  административных, 
гражданских  и  иных  категорий  дел  в  установ-
ленном  законом  конкретного  государства 
процессуальном порядке [12].
Сам  законодатель  дает  определение  суда 
в  п.  1  ст.  57  УПК  РК:  «…суд,  являясь  органом 
судебной  власти,  осуществляет  правосудие  по 
уголовным делам…» [1, c. 22].
В новом УПК РК от 4 июля 2014 года данное 
определение сохранилось неизменным. 
Примечательно,  что  в  УПК  РФ  данное 
определение  слегка  отличается,  и  нашло  свое 
место  в  п.  48  ст.  5:  «…суд  -  любой  суд  общей 
юрисдикции,  рассматривающий  уголовное 
дело  по  существу  и  выносящий  решения, 
предусмотренные настоящим Кодексом…» [7].
Таким образом, суд, как участник уголовного 
процесса,  являясь  специфичным  носителем 
правового  статуса,  должен  быть,  выделен  в 
отдельную группу. Что и сделано казахстанским 
законодателем в нормах УПК РК.
Таким образом, правильное конструирование 
и  систематизация  норм  необходимо  для 
более  верного  их  применения  и  толкования. 
Автором  приведена  попытка  привлечения 
внимания  на  существование  проблемы, 
а  также  приведены  возможные  пути  их 
решения.  Дана  характеристика  проблемы  и 
проведен  анализ  работ  ученых  юристов  в 
данной  сфере.  Приведены  путем  применения 
метода  сравнительного  правоведения  нормы 
российского права, для выявления существенных 
отличий  данного  института.  Была  выявлена 
проблема 
существования 
неправильного 
конструирования  норм,  регулирующих  лиц 
участвующие, в уголовном процессе в УПК РК.
Автор  полагает  о  необходимости  внести 
изменения  в  УПК  РК  в    конструировании 
раздела  2  «Государственные  органы  и  лица, 
участвующие в уголовном процессе» и изложить 
в  следующем варианте:

103
1. Суд;
2.  Государственные  органы  и  должностные 
лица,  осуществляющие  функции  уголовного 
преследования;
3. Участники процесса, защищающие собст-
венные права и интересы
4.  Участники  процесса,  защищающие  или 
представляющие чужие права и интересы;
5.  Лица,  содействующие  уголовному  про-
цессу.
О дальнейшем рассмотрении вопроса участ-
ников уголовного процесса и их регулировании 
в Республике Казахстан и в ближнем зарубежье, 
в следующей статье.
Список литературы
1. Уголовно-процессуальный кодекс Республики Казахстан. – Алматы: ЮРИСТ, 2010. – 228с.
2.  Сайт:  //  www.online.zakon.kz  //  Уголовно-процессуальный  кодекс  Республики  Казахстан    от          
4 июля 2014 года № 231-V.
3. Волосов Н.Ю. потерпевший в уголовном процессе. Его процессуальное положение (учебное 
пособие) / Под ред. А.П. Гуськовой. - Оренбург: издательский центр Оренбургского государственного 
аграрного университета, 1998. - 92 с.
4.  Сайт:  //www.lib.nkzu.kz  //  Толеубекова,  Б.Х.  Уголовно-процессуальное  право  Республики 
Казахстан: Общая часть Б.Х. -  Алматы: Данекер, 2001. - 270 с.
5.  Исмагулов  К.Е.  Курс  лекций  по  дисциплине    «Уголовно-процессуальное  право».  -  Актобе: 
редакционно-издательский  отдел  Актюбинского  государственного  университета  им.  К.Жубанова, 
2013. - 269с.
6. Глушков А.И. Уголовный процесс: Учебное пособие для студентов средних профессиональных 
учебных  заведений.  -  М.:  Издательский  центр  «Академия»;  Мастерство;  Высшая  школа.  2000.  -              
264 с.
7. Сайт: // www.zakonrf.info/upk //  Уголовно-процессуального кодекса Российской Федерации  от 
18 декабря 2001 г. N 174-ФЗ. 
8. Сайт: // www.juristlib.ru/book // Уголовный процесс. Под ред. Божьева В.П.- М.: Спарк, 2002. 
— 704 с. 
9. Кулушев С.М., Бекбаува А.А. Краткий курс лекций по дисциплине «Уголовно-процессуальное 
право (Общая часть)». - Актобе: редакционно-издательский отдел Актюбинского государственного 
университета  им. К.Жубанова, 2009. - 100 с.
10. Конституционный закон Республики Казахстан от 25 декабря 2000 года № 132-II «О судебной 
системе и статусе судей Республики Казахстан».
11. Конституция Республики Казахстан, принятая на референдуме 30 августа 1995 года.
12. Сайт: //https://ru.wikipedia.org //
Осы  мақаланың  авторлары  қылмыстық  процеске  қатысатын  тұлғалар  институтын  қарау 
кезінде проблеманың болуына назар аудартуға әрекет жасады, сондай-ақ оларды шешудің мүмкін 
жолдарын ұсынады.
Түйін  сөздер:  қылмыстық  процестік  құқық,  қылмыстық  процеске  қатысушы  тұлғалар, 
қылмыстық процестік заңнама, қылмыстық сот ісін жүргізу, қылмыстық процестік кодекс, сот, 
прокурор, тергеуші.
Авторами данной статьи была проведена попытка привлечения внимания на существование 
проблемы  при  рассмотрении  института  лиц,  участвующих  в  уголовном  процессе,  а  также 
приведены возможные пути их решения. 
Ключевые  слова:  уголовно-процессуальное  право,  лица,  участвующие  в  уголовном  процессе, 
уголовно-процессуальное законодательство, уголовное судопроизводство, уголовно-процессуальный 
кодекс, суд, прокурор, следователь.
● ● ● ● ●
Зарубежный опыт

№1 (42) 2016 ж. Қазақстан Республикасы Заңнама институтының жаршысы  
104
The  author  of  this  article  was  an  attempt  to  draw  attention  to  the  existence  of  the  problem  when 
considering the institution of persons involved in criminal proceedings, and provides possible solutions.
Keywords: criminal procedural law, persons involved in the criminal process, criminal - procedural 
law, criminal procedure, the Criminal Procedure Code, the court, prosecutor, investigator.
Қайрат Еслямқалиұлы Исмагулов,
ҚР Заңнама институты қылмыстық, қылмыстық іс жүргізу, қылмыстық атқару заңнамасы 
және сот сараптамасы бөлімінің жетекші ғылыми қызметкері, з.ғ.к.
Динара Сердокқызы Кажмұратова,  
ҚР Заңнама институты қылмыстық, қылмыстық іс жүргізу, қылмыстық атқару заңнамасы 
және сот сараптамасы бөлімінің ғылыми қызметкері
Қылмыстық  процеске  қатысатын  тұлғалардың  құзыреттерін  құқықтық  регламенттеу 
(салыстырмалы талдау) 
Исмагулов Кайрат Еслямкалиевич,
ведущий  научный  сотрудник  отдела  уголовного,  уголовно-процессуального,  уголовно-
исполнительного  законодательства  и  судебной  экспертизы  Института  законодательства  РК, 
к.ю.н.
Кажмуратова Динара Сердоковна,
научный  сотрудник  отдела  уголовного,  уголовно-процессуального,  уголовно-исполнительного 
законодательства и судебной экспертизы Института законодательства РК
Правовая  регламентация  компетенций  лиц,  участвующих  в  уголовном  процессе 
(сравнительный анализ)
Ismagulov Kairat Eslyamkalievich,
Leading researcher of the department of criminal, criminal-processual, criminal - law en cementand 
forensic of the Institute of legislation of the Republic of Kazakhstan, c.j.s.  
Kajmuratova Dinara Serdokovna,
Researcher of the department of criminal, criminal-processual, criminal - law en cementand forensic      
of the Institute of legislation of the Republic of Kazakhstan.
Legal regulation of competence of persons involved in criminal proceedings (a comparative analysis)

105
Жумабаева Меруерт Ербосыновна, 
ведущий научный сотрудник 
отдела международного законодательства 
и сравнительного правоведения 
Института законодательства РК
ОБЗОР ПЕРЕДОВЫХ ПОДХОДОВ ВЕДУЩИХ СТРАН ОЭСР 
В СФЕРЕ ЗАЩИТЫ И ОБЕСПЕЧЕНИЯ 
ПРАВ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНОЙ СОБСТВЕННОСТИ 
С  развитием  общества,  технологий  и 
глобализационных  процессов  все  большую 
актуальность обретают вопросы интегрирования 
в  более  развитые  экономические  системы  и 
группы.  Подобное  интегрирование  должно 
охватывать  максимально  большее  количество 
направлений. Развитие сферы интеллектуальной 
собственности,  ее  защита  и  обеспечение  не 
являются  исключением.  В  настоящее  время 
общество  находится  на  том  этапе  развития, 
когда  определяющую  роль  играет  экономика 
инноваций  и  знаний,  характеризующиеся 
грамотным  подходом  в  вопросах  пользования, 
защиты  и  обеспечения  интеллектуальной 
собственности. 
С  развитием  интернета,  электронной 
коммерции,  международного  сотрудничества 
и 
товарообмена 
в 
условиях 
новых 
технологических  реалий  во  все  большем 
числе  стран  интеллектуальная  собственность 
«формирует» около 1/6 части их бюджетов, и эта 
доля продолжает стремительно нарастать [1]. 
Интеллектуальная 
собственность 
пред-
ставляет  собой  собирательное  понятие, 
включающее  права,  которыми  регулируются 
отношения,  складывающиеся  в  процессе 
создания  продуктов  интеллектуального  труда, 
обмена  ими  и  их  использования.  По  мнению 
В.А. Дозорцева интеллектуальная собственность 
представляет  собой  исключительные  права  на 
результаты  интеллектуальной  и  творческой 
деятельности в любой области [2].
В современном мире большинство развитых 
стран  признают  значимость  вложений  средств 
инновационную, 
научно-исследовательскую 
деятельность,  а  также  в  защиту  и  обеспечение 
интеллектуальной  собственности.  Поскольку  в 
развитых  странах  реализация  только  авторских 
прав обеспечивает 4 – 7% валового национального 
продукта, и эта доля имеет тенденцию роста [3]. 
Развитие  в  данном  направлении  признали 
в  качестве  приоритетного  большинство 
государств-членов  Организации  экономичес-
кого  сотрудничества  и  развития  (ОЭСР), 
внедрение ряда принципов и стандартов которой 

Каталог: sites -> default -> files -> leaflets
files -> Тіркеу кеңсесі отдел-офис регистрации
files -> Алпысбай Мұсаев Әдебиеттанушы ғалым библиографиялық
files -> Аға оқытушы Мағжан жаны сыршыл ақын
files -> Тасимова Айслу Педагог ғалым
files -> Сборник материалов международной научно-практической конференции
leaflets -> Диссертациялардың негізгі ғылыми нәтижелерін жариялауға арналған басылымдар тізіліміне енгізілген Қр бғм бғсбк 30. 05. 2013 ж
leaflets -> Диссертациялардың негізгі ғылыми нәтижелерін жариялауға арналған басылымдар тізіліміне енгізілген Қр бғм бғсбк 30. 05. 2013 ж
leaflets -> Диссертациялардың негізгі ғылыми нәтижелерін жариялауға арналған басылымдар тізіліміне енгізілген Қр бғм бғсбк 30. 05. 2013 ж
leaflets -> Диссертациялардың негізгі ғылыми нәтижелерін жариялауға арналған басылымдар тізіліміне енгізілген Қр бғм бғсбк 30. 05. 2013 ж

жүктеу 5.01 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   21




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет