Дипломдық жобада


 Қосымша интерфейсін және оның функционалдығын сипаттау



жүктеу 0.76 Mb.
Pdf просмотр
бет4/4
Дата13.06.2017
өлшемі0.76 Mb.
#11385
түріДиплом
1   2   3   4

5 Қосымша интерфейсін және оның функционалдығын сипаттау. 

Қосымшамен жұмыс істеу 

Жобаның  интерфейсі  Delphi  бағдарламау  тілінде  жазылды.  Интерфейс 

бағдарлама листингі Ә қосымшасында көрсетілген. 

Қызметкер  бағдарламаны  ашып  басты  терезеге  өтеді.  Басты  терезеде  әр 

қызметкер  өзінің  жеке  құпия  сөзін  енгізеді.  Енгізілген  құпия  сөз  деректер 

қорының қызметкерлер туралы ақпарат сақталған арнайы кестедегі ақпаратпен 

тексеріледі.  Енгізілген  құпия  сөздің  дұрыстығы  расталғаннан  кейін 

бағдарламаның  келесі  сәйкес  терезесіне  ауысады.  Құпия  сөздің  бұрыстығы 

анықталса соған сәйкес ескертпе сөз көрсетіледі. Бағдарламаның басты терезесі 

келесі суретте көрсетілген. 

 

 

 



5.1-сурет – Бағдарламаның басты терезесі 

 

Бағдараламаны 



қолданатын 

қызметкерлер 

екі 

дәрежелі 



пайдаланушылардан тұрады : 

 



администратор терезесі; 

 



официант терезесі; 

Официант терезесінде бағдарламаны қолдану мүмкіндіктері 

администратор қолдану мүмкіндіктерінен әлдеқайда аз. Бұл пайдаланушы 

суретте көріп тұрғаныңыздай тек жаңа үстелді ашу, жаңа тағам қосу және оны 

басып шығару, ашылған үстелді жабу сияқты шектеулі мүмкіншіліктері бар. 


38 

 

 



 

5.2-сурет – Официант жұмыс терезесі 

 

Официанттың құпия сөзі арқылы кіріп ашық тұрған үстел ішіне кіргенде 



шығатын терезе мысалы келесі суретте көрсетілген. 

 

 



 

5.3-сурет – Ашылып түрған үстел 

 

Төменде көрсетілген суреттен байқап отырғаныңыздай официант әр 



ашылған үстелді жабу мезетінде жеңілдіктер типін таңдау мүмкіндігі бар. 

39 

 

 



 

5.4-сурет – Жеңілдіктер таңдау батырмасы 

 

Администратор  құпия  сөзі  арқылы  кіру  бағдарламадағы  болып  жатқан 



барлық  көріну  мүмкіндігі  бар  операцияларды  көру  алады.  Барлық  бір  күндік 

тапсырыстарды  және  сатлыған  тауарлар  тізімін,  әр  күндік  есе  беру  қағазын 

басып шығару немесе көру мүмкіндіктері қарастырылған.  

 

 



 

5.5-сурет – Администратор жұмыс істеу терезесі 

 


40 

 

Келесі  суретте  администратор  басып  шығара  алатын  есеп  беру 



қағаздарының әртүрлілігін бақылауға болады. 

 

 



 

5.6-сурет – Есеп беру қағазын шығару 

 

 

 



41 

 

6  Технико – экономикалық негізделуі 



 

 

6.1  Жұмысты сипаттау және қажеттілігін негіздеу  

 

Берілген  бітіру  жұмысының  тақырыбы  –''Nash  Pub"  кафесінің  желідегі 

жұмысын автоматтандыру.  

Берілген  өнімді  әзірлеудің  мақсаты  болып  ресторан  саласында  жұмыс 

істейтін 

мекемелердің 

жұмысын 

автоматтандыру, 

қойма 

жұмысын 


автоматтандыру  көмегі  арқылы  мекемелердің  шығынын  азайту,  қызметкерлер 

санын азайту. 

Берілген  бөлімде  осы  жобаның  жүзеге  асырылуының  экономикалық 

құрамының  қарастырылуы  келтіріледі.  Ол  уақыттық,  еңбектік  және  қаржылай 

шығындарды көрсетеді.  Бұл бағдарлама : 

1)

 



мекеме шығынын азайтады; 

2)

 



барлығы адамның қатысынсыз автоматты түрде жүргізіледі; 

3)

 



қызметкерлер санын азайтуға мүмкіндік береді. 

 

6.2 Нарықты саралау  және орнын анықтау 



 

 Бағдарламалық  қамтаманың  басты  мақсаты  мекемеде  орнатылған 

деректер  қорының  административтік  және  қауіпсіздік  жағынан  істеу  барысын 

басқару.  

 Біздің  өнімнің  экономикалық  көрсеткіштерін  нарықта    үш    категорияға 

бөлуге болады: 

1)

 

өнім (Product) – бұл адам еңбегін азайтатын, жұмыс өнімділігін жүйені 



автоматтандыру арқасында жүзеге асыратын бағдарлама; 

2)

 



құн  (Price)–  бұл  бағдарламалық  қамтаманы  пайдаланатын  мекемеге 

қойылған ақша сомасы; 

3)

 

дистрибуция  -  бағдарламалық  қамтама  жеткізілетін  ұсыныс  берген 



мекеме; 

4)

 



қозғалу, даму (Promotion) — мекеменің алдымен тәжірибе жүзінде бір 

мекемеге  бағдарламалық  қамтаманы  қоюы,  кейіннен  өзге  мекемелерге  орнату 

мүмкіндігі зор бағдарлама. 

 

 

6.3  Бағдарламаның SWOT-анализі 

SWOT анализі бағдарламаның маркетингтік жоспарын жасау үшін 

қажет. Келесі кестеде SWOT анализң көрсетілген. 

    К е с т е  6.1 – Бағдарламаның SWOT-анализі кестесі  

Артықшылықтары 

Кемшіліктері 

Мекеменің  барлық  жұмысы  автоматтандырылған 

сондай-ақ  қойма  жұмысы,  соның  арқасында  кафе 

 Қымбат баға 


42 

 

шығындарын  азайтады  және  адам  тарапынан 



кететін қателіктер мөлшерін азайтады. 

 

Мүмкіншілігі 



Қауіпі 

Заманауи талаптарға сай барлық мекемелерінде 

қолданылу мүмкіндігі 

Бағдарлама  орнатылған  компьютер 

жұмыс 

жасамаған 



жағдайында 

мекеме жұмысына зияны тиеді.   

 

6.4  Маркетинг-микс элементі 

 

   К е с т е   6.4.1

 – Бағдарламаның маркетинг-микс кестесі 

 

6.5  Бағдарламалық қамтаманың өңделуінің еңбек өнімділігінің 

есептелуі 

 

Еңбекке  кеткен  шығынның  базалық  көрсеткіштері  мына  формула 

бойынша есептеледі: 

                                             Q=q*c                                                       (6.1) 

 

мұндағы  q-  бағдарламалық  өнімдегі  (бастапқы  команда)  операторлар  саны, 



менің  жұмысымда  операторлар  саны  2500-ге  тең,  с-бағдарлама  күрделілігінің 

коэффициенті,  ол  менде  1.26  ге  тең  [16].  Осы  әдіспен  базалық  көрсеткішті 

табамыз:  

 

Q=2500*1.26=3150 



 

Ары  қарай  бағдарламалық  өнімді  әзірлеуге  кететін  уақытты  есептеу 

керек.Уақыт адам-сағатпен есептеледі, ал Т

Д

 нақты істелген уақытпен алынады, 

Маркетинг-микс элементтері 

Қажетті істер мен талдаулар 

Product 

Мекеменің жұмысын автоматтандыру 

Жоспар  бойынша  бірнеше  компаненттер 

пайдаланылады: 

1)

 

Техникалық өнім; 



2)

 

Бағдарлама  интерфейсі  C#  тілдерінде 



орындалмақ 

Price 


Базалық бағасы 

Техникалық құралдың түріне қарай 

бағдарламалық қамтаманың бағасы 

анықталады. 

Promotion 

 

Жарнама жоқ, сатылам тек тапсырыс 



бойынша 

Place 


Фирма 1, фирма 2, фирма 3 

Автоматты жүйені қолданатын барлық 

ресторан кафе саласында жұмыс жасайтын 

мекемелер 



43 

 

ал  қалған  кезеңнің  уақыты  Q  командасының  шартты  санына  байланысты 



есептік жолмен анықталады. 

Бағдарламалық  өнімін  дайындауға  кеткен  әр  кезеңнің  уақытын 

анықтаймыз: 

1)Т



ПО

  (мақсат  сипатын  дайындау  уақыты),  нақтылы  деректер  бойынша 

алынады және келесі мәнге тең деп алынады (3-тен 5 күнге дейін, 8 сағаттан): 

 

 Т

ПО

 = 24 адам / сағ 

.                                          

    2)Т



О

 (мақсат сипаттамасының уақыты) келесі формуламен анықталады: 

 

                                   Т

О

 = Q 



B / (50 



K),                                                  (6.2) 

                              

 Т

О



=3150*1,5/50*0,8=118,125 адам/сағ 

 

мұндағы  В  –  мақсат  есебі  өзгерісінің  коэффициенті,  В  коэффициенті  мақсат 



күрделігіне және өзгеріс санына тәуелді – 1,2-ден 1,5-ке дейін ; 

К – бағдарлама жасаушы біліктілігін ескеретін коэффициент, менің 

берілген салада жұмыс істеу өтілім 2 жылға дейінгі уақытты құрағандықтан, К  

коэффициенті мәні – 0,8-ге тең болады. 

           3) Т



А

 (алгоритм құруға кеткен уақыт) мына формуламен есептейміз: 

 

Т

А

 = Q / (50 



K).                                                       (6.3) 

 

Т

А



 = 3150/(50*0,8) = 78,75 адам/сағ 

 

4)  Т



БС

  (блок  –  сұлба  құруға  кеткен  уақыт)  Т



А

  сияқты  3-формуламен 

есептеленеді.

 

5)  Т



Н

  (бағдарламаның  тілінде  жазуға  кеткен  уақыт)  келесі  формуламен 

анықталады: 



Т

Н

 = Q 



 1,5 / (50 



K).                                              (6.4) 

 

Т



Н

 =3150*1,5/(50*0,8) = 118,125 адам/сағ 

 

6) Т



П

 (бағдарлама теру уақыты) келесі формуламен анықталады: 

 

                                   Т



П

 = Q / 50 =63 адам/сағ                                           (6.5) 

 

7)  Т



ОТ

  (бағдарламаны  реттеу  және  тестілеу  уақыты)  келесі  формуламен 

анықталады: 

              Т

ОТ

 = Q 



 4,2/50 


К                                               (6.6) 

 

Т

ОТ



 = 3150*4,2/50*0,8 =330,75 адам/сағ          

  


44 

 

8)  Т



Д

  (құжаттарды  рәсімдеу  уақыты),  нақтылы  деректер  бойынша 

алынады және құрылады (3-тен 5 күнге дейін, күніне 8 сағат) 

 Т

Д

 = 24 адам / сағ. 



Еңбек шығындарының сомасы еңбек шығынының құрама сомасы ретінде 

7 формуламен есептеленеді:  

Т = Т

ПО

+ Т



ТО

 + Т


А

 + Т


БС

 + Т


Н

 + Т


П

 + Т


ОТ

 + Т


Д

                           (6.7) 

 

Т =24+118,125+78,75+78,75+118,125+63+330,75+24 = 835,5 адам/сағ     



 

6.5.2 Еңбекақыға жұмсалатын шығындар 

 

Еңбек  құны  екі  құрамнан  құралады:  негізгі  еңбек  құны  және  қосымша 

еңбек құны. 

Негізгі еңбек құны: 

 

                                           З



осн 

= t


*ТС/(t


ср

*8), теңге                                  (6.8)     

                                          

мұндағы  t



Σ

 – (7) формуласы бойынша есептелетін жалпы еңбек шығыны;  



t

ср

 – айдағы орташа күн саны,  21 күнге тең, жұмыс күніндегі 8 сағатқа 

көбейтіледі.  

Тарифтік  мөлшерлеме  минималды  өлшемдегі  еңбек  ақы  01.01.2014ж 

бастап ҚР-да 19966 теңгені құрады. 

ТС – тарифтік қойылым = 19966 -ке тең болды. 

t

Σ

 – (6.7) формуласы бойынша 473 –ге тең. 

 Осылайша негізгі еңбек ақы: 

 

З



осн

=835,5*2*19966/(21*8)=198530,97 теңге. 

 

Қосымша  еңбек  ақы  негізгі  еңбек  ақының  20%-ын  құрайды.  Мына 



формула бойынша анықталады: 

 

                   З



доп

= 0,2*З


осн

                                                    (6.9)  

 

З

доп



=0,2*198530,97=39706,2 теңге.                                      

                                 

Жалпы  еңбек  ақысы  (еңбекті  төлеу  фонды)  негізгі  және  қосымша  еңбек 

ақының қосындысы ретінде анықталады (6.10): 

 

          ФОТ=З



доп

осн                                                                         



 (6.10) 

 

ФОТ== 198530,97+ 39706,2 = 238237,16  теңге.           



                  

45 

 

6.5.3  Қосымша шығындар статьясы 



 

Бағдарламалық қамтамасыз етудегі қосымша шығындар: материалдар мен 

құрамаға  кеткен  шығындар(құрылғының  өз  құны,  яғни  компьютерлер  есепке 

алынбайды),  социалды  сақтандыруға  аударым,  жүкқұжатка  кеткен  шығындар, 

амортизациялық  аударым, техникалық қондырғылар қызметіне кеткен шығын, 

компьютермен жұмыс істеу кезінде кеткен электроэнергиялық шығындар).  

Қондырғының  құны  бағдарламалық  қамтама  өңделуінің  өзіндік  құнына 

кірмегенімен,  қосымша  шығындар  статьясындағы  есептеулерде  қолданылады. 

ЭЕМ  -  на  бағдарлама  жазу  кезінде  құрылғы  ретінде  дербес  компьютер 

қолданылады.  Құны    С



обор

=  300000  теңге  (дербес  компьютердің  қазіргі 

уақыттағы нарықтағы теңгемен берілген құны алынды) 

Материалдар  мен  көмекші  бөлшектер  шығыны,  бағдарламалық  өнімді 

жазу  барысында  қолданылды  (С

МжК

),  сонымен  қатар  техникалық  қызмет 



көрсету шығыны (С

ТО

), жабдықтың құнынан 1.5% және 2.5% [16] құрайды және 

мына формулалар мен есептеледі: 

 

                     С

МжК

 = 0,015


С

обор



                                        (6.11)  

  

С



МжК

 =0,015*300000 = 4500  теңге.             

 

Амортизациялық  аударым  өнімнің  физикалық  және  моральдық  



жарамсыздығына  байланысты  сол  өнімді  толық  қалпына  келтіру  үшін 

жиналатын  ақша  қоры  болып  есептеледі.  Амортизациялық  аударым 

амортизация  нормасы  бойынша  орнатылады,    (6.12)-формуласы  бойынша 

есептеледі: 

 

                                 А=



t

N

Н

А



12



100

Cобор


                                                     (6.12)   

 

мұндағы  C



обор

 –  компьютер құны;  



Н

А

 – амортизация нормасы;  



N – жұмыс орындалуына кеткен күннің саны;  

t – дербес компьютерді қолдануға кеткен жалпы уақыт. 

 

N =835,5/24 =34,812 күн 



 

бұл жерде T еңбек шығынына тең, оның мәні – 473  адам/сағ тең болған. 

Дербес  компьютерде  жалпы  жұмыс  істеу  уақыты  мына  формуламен 

есептеленеді: 

 

t = 78,75+78,75+118,125+63+330,75=669,375 адам/ сағ 



 

Амортизация нормасы (6.13)-формуласы бойынша анықталады: 



46 

 

 



                            

%,

100







обор

норм

ликв

обор

А

С

Т

С

С

Н

                                                   (6.13)                                                       

 

мұндағы С



ликв

 – таратылым құны, жабдықтың құнынан  5% құрайды: 

 

         С



ликв

 = 0,05*С

обор

                                               (6.14)  



     

С

ликв



  = 0,05*300000 = 15000 теңге.                                                                           

 

 Т



норм

 – нормативті қызмет ету өтілі (дербескомпьютер үшін   ҚР да Т



норм

4жыл). Осыдан: 

 

Н

А



              

        

 *100% = 23,75%, 

 

    А= 300000*23,75*669,379/100*34,812*12 = 57084,304 теңге. 

 

 Бағдарламалық  қамтаманы  жазу  кезіндегі  электроэнергияның  шығынын 



қоса  есептеу  керек.  Электроэнергияның  құны  мына  формула  бойынша 

есептеледі (6.15): 

 

 

                                               С



ЭЭ

=М*k


з

*F

эф



кВт-ч


                                    (6.15)  

                                                           

 

мұндағы M –ЭВМ қуаты  (450 Вт);  



k

з

 – жүктеу коэффициенті (0.8);  



C

кВт.ч

  –1  кВт-сағ    электроэнергияның  құны,  оның  мәні  ҚР  –  да  14,36 

теңгеге тең;  

F

эф

  –жұмыс  уақытының    эффективті  фонды, мына формула  бойынша 

есептеледі (6.16): 

 

              F



эф 

= Д


ном

*d*(1-f/100)                                    (6.16) 

 

F

эф 



= 258*8*(1-2,2/100) = 2019 сағ.                                          

 

мұндағы Д



ном

 = 258 – бір жылдағы жұмыс күнінің номиналды саны;  

d = 8 – жұмыс күнінің ұзақтығы [сағ];   

f = 2.2% – ЭВМ –ды жөндеуге кеткен жоспарланған уақыт. 

Берілген коэффициенттер мен парамтерлер бойынша электроэнергияның 

құны:  

 

С



ЭЭ

= 0,45*0,8*2019*14,36 =10437 теңге.                            

 


47 

 

Дегенмен,  алынған  амортизациялық  аударым  мен  электроэнергияға 



шығын  –  жылдық  шығынның  мәні,  оны  жалпы  жылдық  эксплуатациондық 

шығынмен  анықталатын  уақыт  коэффициентімен  дұрыстау  керек(6.17): 

 

                                             Э



з

=t

Σ'



э

/F



эф

, теңге                                        (6.17)                                              

 

мұндағы 


жыл

ТО

ЭЭ

Э

А

С

С

C



  –  ЭЕМ-ның  жалпы  жылдық  эксплуатационды 

шығын құны: 

 

Сэ=10437+3750 +57084,307= 71271,307 теңге. 



 

мұндағы  F



эф 

–  жұмыс  уақытының  эффективті  фонды,  (6.16)  формуласы 

бойынша анықталды, t

Σ' 

- ЭВМ-нің (6.7) формуласы бойынша анықталған есепті 

шешу  үшін  жалпы  қолданылған  уақыты,  бірақ  бұл  жерде  тек  компьютердегі 

жұмыс уақытын ескере отырып анықталған:  

 

t



Σ' 

= 78,75+330,75+24 = 433,5 сағ. 



 

Сәйкесінше, ЭЕМ-ның жалпы жылдық эксплуатационды шығын құны:  

 

Э

з



 = 433,5*71571,307 /2019 =15302,68  теңге. 

 

Әлеуметтік салыққа кететін аударымдар  бүкіл жалақының 11% құрайды 



[11%, ҚР ның Салық Кодексі], (6.19) формуласы бойынша анықталады: 

 

 



СС=(ФОТ–0,1*ФОТ)*0,11                               (6.19) 

 

СС= 238237,16 -0,1*238237,16 )*0,11=23585,5 теңге. 



 

Жүктеме шығындар қызмет көрсету мен басқаруға қатысты, құрылғының 

эксплатуациясы  мен  басқа  да  өндіріс  процесін  қамтамасыз  ететін  қосымша 

шығындар болып табылады, еңбек жалақысы фондының 50%  құрайды, (6.20) 

формуласы бойынша анықталады: 

             С

накл

 = 0,5*ФОТ                                        (6.20)   



  

С

накл



 =0,5*238237,16 = 11792,74 теңге .                                   

 

6.5.4 Өзіндік құн нәтижесінің кестесі  мен диаграммасы 

 

Бағдарламалық қамтаманы өңдеуге кеткен  жалпы шығын еңбек 



жалақысы фондының, эксплуатационды шығынның, социалды сақтандыру, 

жүктеме шығындар мен материал және құрамалардың қосындысына тең 

болады.  


48 

 

Бағдарламалық  қамтаманы  өңдеудің  қорытынды  құны  6.3-кестеде 



көрсетілген. 

 

К е с т е  6.3 – Өзіндік құн нәтижесінің кестесі  



Шығын статьялары 

Сомма, теңге 

Жалпы соммадан, 

              % 

ФЗП 


З

осн

 

198530,97 

48,4 

З

доп

 

39706,2 


9,67 

Жүктеме шығындар, С



накл

 

11792,74 



12,8 

Әлеуметтік сақтандыру, СС 

23585,5 

5,74 


Эксплуатационды 

Шығындар 



С

ээ

10437 


2,5 

С

ТО

 

7500 


1,8 

А

жыл

114157,81 

27,8 

Материалдар мен комплектілер, С



МиК

 

4500 



1,09 

Барлығы: 

410208,51 

100 


 

Өзіндік құнының диаграммасы: 

 

 

 



6.1-cурет – Өнімнің өзіндік құнының диаграммасы 

 

38% 



7% 

23% 


4% 

4% 


1% 

22% 


1% 

Зосн 


Здоп 

Снакл 


СС 

Сээ 


Сто 

Ажыл 


Смжк 

49 

 

6.6 Бағдарламаның бағасына есептеу 

 

Өнімнің өзіндік құны 410208,51 теңге (жоғарыда кесте 6.3) болды. 



Өнімнің минималды бағасы келесі формуламен есептеледі: 

 

Цmin= (С



пс

мд



з

)(1+r/100)                                     (6.21) 



Цmin= 410208,51 *1,21=496352,3 теңге.       

мұндағы 


мд

Ц

- магнитті диск бағасы, қазіргі нарықтық бағасын қарастырып, 200 



теңге деп алынды;  

Ц

з 



– жазба бағасы;

 

r  -  Өзіндік  құнға  қатынасымен  алынған  тиімділіктің  жоспарланған 



пайызы=21%; 

НДС ті  есептегендегі минималды баға келесі формуламен есептеледі 

(ҚР да НДС 12%):   

 

Цmin



НДС

= Цmin+Н


ндс

 Цmin                                    (6.22) 

Цmin

НДС


=496352,3+0,12*496352,3 = 555914,57 теңге.     

Сонда бағдарламаның құны 555914,57 теңге. 



6.6.3 Бағдарламалық өнімді иемденудегі кәсіпорындардың 

бірмезгілдегі шығындарын есептеу 

  

Кәсіпорындардың бірмезгілдегі шығындары келесі бөлімдерден тұрады: 

 

жүйе құны; 



 

көлік шығындары; 



 

оқуға кететін төлемдер; 



Жүйе құны  555914,57 теңге ( 6.22- ) формула. 

Көлік шығындары жүйе құнының 20%  құрайды: 

 

С

тр



=555914,57 *0,2=111183 теңге. 

Жұмысшыларды  жүйемен  жұмыс  істеуге  оқыту  шамамаен  бес  сағатта  

консалтингті  фирманың  маманы  көмегімен  сағатына  1000  теңгедей  болып 

табылады [16]. Соған сәйкес оқу бағасы: 

 

C

обуч



=1000*5=5000 теңге. 

 

Кәсіпорынның  бірмезгілдегі  шығындарын  есептеулерінің  нәтижесі  6.4-



кестеде көрсетілген. 

 


50 

 

К е с т е   6.4  –  Ақпаратты  жүйені    енгізуге  арналған  бірмезгілдегі 



шығындардың есептелу нәтижесі 

Шығындар түрлері 

Сомма, теңге 

Жүйе құны 

555914,57 

Көлік шығындары  

111183 

Жұмысшыларды оқыту бағасы 



5000 

Қорытынды: 

672097 

 

6.6.4 Қолдану саласындағы жылдық шығындарды есептеу 



 

Негізгі шығындар түрлері: 

-   жұмысшы еңбегіне төленетін ақша қоры

-   әлеуметтік салық; 

-   басқада шығындар. 

Дұрыстау  ПК  операторымен  30000  тенге  жалақы  көлемінде  жөндеу 

жұмыстарын жүргізіп отырады.  

 

С



опер

=30000*12=360000 теңге. 

 

Әлеуметтік  салыққа  жұмсалатын  аударымдар  (ҚР  да  әлеуметтік  салық 



мөлшері 11% жұмысшы еңбегіне төленетін ақша қорынан, ҚР Салық Кодексі)  

 

СС=(360000-360000*0,1)*0,11=35640 теңге. 



 

К е с т е  6.5 – Кәсіпорынның жылдық бірмезгілдегі шығындарын есептеу 

нәтижесі 

Шығындар түрлері 

Сомма, теңге 

Еңбекке төленетін қор 

360000 

Әлеуметтік салыққа аударымдар 



35640 

Қорытынды: 

395640 

 

6.6.5    Ақпараттық  өнімді  енгізуден  алынған  үнемдеу  мөлшері  мен 

табысты есептеу 

 

Ақпараттық  өнімді  құрастыратын  фирма  үшін  табыс  көзі  ретінде 

тапсырыс  берушіге  бағдарламалық  өнімді  сату  болып  табылады.Фирманың 

шығындары  –  ол  құрастыруға  кететін  шығындар  және  жүйенің  көбейтілуіне 

кететін шығындар. Қаржыландыру көзі ретінде құрастырушы-фирманың өзінің 

ақша қоры алынады. 

Тапсырыс беруші-кәсіпорын үшін үнемдеу көзі есептеу уақытын біршама 

қысқартатын,  қол  еңбегін  алмастыратын  машина  болып  табылады.  Кәсіпорын 

шығындары  ақпараттық  жүйені  иемденудегі  бірмезгілдік  шығындардан, 

ақпараттық  жүйені  тасымалдау  және  енгізу  шығындарынан,  және  де  жүйеге 

талдау жүргізу мен бақылауға кететін шығындардан тұрады.  


51 

 

Жүйені  енгізу  қолмен  есептеу  шараларын  автоматтандырылған  шараға 



ауыстыру  нәтижесінде  өндірістің  қорын  біраз  үнемдеуге  алып  келеді  деп 

жоспарланады.  

Үнемдеу мөлшерін есептейік. Ол үшін  өткізу қабілетін есептеуге кететін 

кәсіпорынның шығындарын қолмен есептеу керек. 

Қол еңбегімен келесі шығындар түрлері есептеледі: 

-   жұмысшы еңбегіне төленетін ақша қоры; 

-   әлеуметтік салық; 

-   басқа да шығындар. 

Қолмен  есептеу  барысында  еңбек  өнімділігін  талдау  үшін  67000  тенге 

көлеміндегі  жалақы  мөлшерінде  жұмыс  істейтін  мамандандырылған  қойма 

қызметкері қажет. Қолмен есептеу барысында еңбектің жылдық төлем қоры: 

 

ЕА=67000*12=804000 теңге. 



 

Әлеуметтік  салыққа  жұмсалатын  аударымдар  (ҚР  да  әлеуметтік  салық 



мөлшері  11%  жұмысшы  еңбегіне  төленетін  ақша  қорынан,ҚР  Салық 

Кодексі) : 

 

СС=(804000-804000*0,1)*0,11=71640 теңге. 



 

К е с т е   6.6  –  Ақпараттық  жүйені  қолданбай  еңбек  өнімділігін  талдауға 

кететін шығындарды есептеу   

Шығындар түрлері 

Сомма, теңге 

Еңбекке төленетін қор 

804000 

Әлеуметтік салыққа аударымдар 



71640 

Қорытынды: 

875640 

 

Ақпараттық  жүйені  қолданғандағы  жылдық  шығындар  жоғарыда 



есептелді және 21980 теңге болды. 

Осыған сәйкес, шығындардың шартты үнемделуі мынаған тең болады:  

 

С

экон



=

875640


-395640 =480000 теңге. 

 

Шығынның  шартты  үнемделуі  бағдарлама  енгізілгенге  дейін  кететін 



шығын  мен  бағдарлама  енгізілгеннен  кейін  қызметкерлерді  қысқарту 

арқасында  үнемделетін  ақша  қорының  азайтылуы  арқасында  шығатын 

үнемделу.  Жүйені  енгізу  қолмен  есептеу  шараларын  автоматтандырылған 

шараға  ауыстыру  нәтижесінде  өндірістің  қорын  біраз  үнемдеуге  алып  келеді 

деп жоспарланады.  

Сонымен шартты үнемделуіміз 480000 теңгені құрайды. 

 

 

 



52 

 

6.7 Ақшалай құралдардың қозғалысы 



 

Мекеменің әр мезгілде  шығындарын және пайдасын келесі кестеден көре 

аласыз. 

К е с т е  6.7 – Ақшалай тәсілдердің қозғалысы, теңге 

Аты 

 

Барлығы 



2014 

2015 


2016 

 

Бірмезгілдік 



шығындар 

672097 


 

 

672097 



Операциялық 

кәсіпкерліктен 

пайда 

 

480000 



480000 

960000 


Дисконттау 

коэффициенті 

(21% 

мөлшерінде) 



0,826 


0,683 

 

Таза 



дисконтталған 

табыс (ТДТ) 

-672097 

396694 


327846 

 

ТДТ        өспелі 



нәтижесімен 

-672097 


-275402 

52443 


 

 

Таза дисконтталған табыс (ТДТ) = Таза табыс* Дисконттау коэффициенті (6.23) 



 

ТДТ


1

= 480000*0.826=396694теңге; 

 

ТДТ


2

= 480000*0,683 = 327846 теңге. 



 

6.8 Экономикалық тиімділікті есептеу 

 

6.8.1 Таза ағымдағы құндылықты есептеу (Nеt present value, NPV) 

 

Шығындары  бірмезгілде  тек  жобаның  басында  күрделі  салымдар  (С

0



ретінде іске асатын жобалар үшін NPV (6.24) формуламен есептеледі:  



 

                                                (6.24) 

 

мұндағы B

i

 –i-ші жылдағы жобадан алынатын пайда; 



      r – дисконттеу мөлшері. 

53 

 

 



NPV(21%)=

(

      



(      )

 

 



      

(      )


 

)           

      

тг  >0  


 

сондықтан ұсынылып отырған жоба табысты.Сол себебтен жобаны қажет және 

жобаны талдау мен оған баға беруді жалғастыру керек. 

 

6.8.2 Пайда индексін есептеу (Profitability index, PI) 



 

PI    жобаның  салыстырмалы  пайдасын  көрсетеді.  Бұл  көрсеткіш  келесі 

(6.25) формуламен есептеледі: 

 

                                                (6.25) 



 

PI = (


      /      ) = 1,07% 

 

6.8.3 Табыстың ішкі нормасын есептеу (Internal rate of return, IRR) 

 

 Табыстың  ішкі  нормасы  (ТІН  немесе  IRR)  r  пайыздық  мөлшерінің  мәні 

болып  табылады,  мұндағы    NPV  =  0.  Бұл  нүктеде  r

қосылған  шығындардың 



дисконтталған ағыны  қосылған дисконтталған табыс ағындарына тең.  

 

                            



                          (6.26) 

 

 



r

b

=30 %:                          



PV

1

 = 480000 / (1 + 0,3) = 369231теңге, 



PV

2

 = 480000 / (1 + 0,3)



2

 = 284024 теңге, 

NPV(30%) = (369231+284024) -

      = -18843 теңге. 

NPV(21%) = 52443 теңге,                        

NPV(30%) = -18843 теңге, 

 

IRR = 


    

     


      (      )

  (       )          

 

Табыстың ішкі нормасы сурет 2-де көрсетілген: 



54 

 

 



 

6.2-cурет – Іріктеу әдісі арқылы IRR табу 



 

6.8.4 Өтімділік периодын есептеу (Payback period, PBP) 

  

Өтімділік периоды мына формуламен есептеледі: 

 

T



ок

= t+


 

 

 ∑



 

 

 



   

 

   



                                                      (6.27) 

 

мұндағы  С



0

 – жоба басындағы салым

B

i

 –i-ші жылдағы жобадан алынатын пайда. 



Сонда біздің өтімділік периодымыз: 

 

T



ок

= 1 +


 

             

      

         =   1 жыл 10 ай. 



 

Бұл жобаның өтімділік периоды 1 жыл 10 айға тең, яғни жобамыз осы 

уақытта өз-өзін ақтайды. 

 

 



 

 

 

-30000


-20000

-10000


0

10000


20000

30000


40000

50000


60000

20

21



22

23

24



25

26

27



28

29

30



31

NPV1 


NPV2 

55 

 

7  Тіршілік қауіпсіздігі 

 

 

7.1 Инженердің жұмыс жағдайын талдау 



 

Дипломдық  жұмыста  МАИ  мекемесінің  Автоматтандырылған  Жұмыс 

Орнын (АЖО) жобалау қарастырылған. АЖО құру және жобалау үшін MS SQL  

дерекқор  басқару  жүйесі  (ДҚБЖ)  және  Visual  Studio    бағдарламалық  ортасы 

таңдалған. Қолданыстағы  дерекқор негізінде жаңалау көзделеді.  

Офис  5.1-суретте  көрсетілген.  Бөлменің  ұзындығы  6  м,  ені  6  м  және 

биіктігі  3  м,  ұзындығы  2  м  екі  терезе  бар.  Бөлмеде  үш  адам  жұмыс  істейді, 

жұмыс  графигі  -  аптасына  бес  күн,  күніне  сегіз  сағат.  ДК  операторының 

жұмысы  ұзақ  көру  жұмысымен  байланысты  болғандықтан,  офистегі 

жарықтануды 

есепке 

алу 


қажет. 

Жарықтану 

деңгейі 

психикалық 

функциялардың  күйіне  және  ағзадағы  физиологиялық  үрдістерге  әсер  етеді. 

Бөлме  компьютерлік  құрылғылар  мен  оргтехникамен  жабдықталған,  сол 

себептен  мекеменің  персоналы  артық  жылулық  сәулеленуге  шалдығады. 

Сондықтан  персоналдың  қолайлы  еңбек  ету  шарттарын  қамтамасыз  ету  үшін 

микроклимат  параметрлерін  нормалау  қажет.  Микроклиматтың  бөлек 

параметрлерінің  ұсынылған  мәндерінен  ауытқуы  жұмысшының  еңбекке 

қабілеттілігін  төмендетеді,  көңіл  күйін  нашарлатады  және  кәсіби  ауруларға 

әкелуі  мүмкін.  7.1-кестеде  ГОСТ  12.0.003-88.  ССБТ    сәйкес  категориясы  I  a 

жеңіл  физикалық  жұмыс  үшін  қалыпты  микроклиматтық  шарттар  келтірілген. 

Офисбөлмесіндегі  жаз  уақыт  кезіндегі  температура  +26°С-ге  дейін  көтеріледі, 

ал қыс кезіндегі температура +18-ден +20°С-ге дейін. Қажетті микроклиматтық 

шарттарды  сақтау  үшін  бөлме  кондиционермен  жабдықталған.  Бөлменің 

терезелер  арқылы  түсетін  табиғи  жарықтануы,  және  тәуліктің  қараңғы 

уақытында  жұмыс  істеу  мүмкіндігін  беретін  жасанды  жарықтануы  бар. 

Жасанды  жарықтану  жоғары  дәлдікті  көру  жұмысының  ΙΙΙ,  а    разрядының 

талаптарына  сәйкес  келеді.  Жасанды  жарықталу  люминесцентті  шамдар 

арқылы жүзеге асырылады.  

Бұл дипломдық жобада энергетикалық кәсіпорында басқару және ақпарат 

желісін  пайдаланудағы  сұрақтар  шешіледі.  Желімен  жұмыс  істегенде 

компьютер негізгі рөль атқарады. Сондықтан, жұмысшылардың компьютермен 

жұмыс  істеген  кездегі  еңбектің  қауісіздігімен  жұмысқа  қабілеттілігін  сақтауға 

арналған сұрақтарды талқылауымыз қажет. 

Адамның денсаулығына әсер ететін негізгі әсерлерге мыналар жатады: 

 



жұмыс орнын күндізгі және түнгі уақыттарда жарықтандыру; 

 



жазғы жыл уақытындағы бөлменің артық жылулығы; 

 



электрлік тоқпен адамның зақымдануы; 

 



өрттің нәтижесінде адамның күйік алуы мен улануы. 

Бұл бөлімде  қауіпті  және  зиянды факторлардың  әсері,  ЕҚжӨҚ  бойынша 

ұйымдық  шаралар,  жұмыс  орнын  орналастыру,  микроклимат  параметрлері, 

электр қауіпсіздігі, өрт қауіпсіздігі туралы қарастырамыз. 



56 

 

Техника  қауіпсіздігі  бойынша  нұсқауды  өткен  азаматтар  ғана  жұмысқа 



жіберіледі. Жобаланатын учаскеде келесі нұсқаулар қаралады: 

 



кіріспе  нұсқаулар  қызметкерлерді  техника  қауіпсіздігімен,  өндірістік 

санитарлықпен,  ішкі  еңбек  тәртіп  ережелерімен  және  негізгі  заңдылықпен 

таныстыру  үшін  өткізіледі.  Бұл  нұсқауды  жұмысқа  қабылданған  адамдарға 

мамандығына,  квалификациясына,  біліміне,  лауазымына  қарамастан    еңбек 

қорғау инженері 2 сағат көлемінде жүргізеді; 

 



арнайы мамандық үшін ЕҚ нұсқауы жұмыс орнында арнайы өткізіледі. 

Ол әр қызметкермен жеке өткізіледі; 

 

ағымдағы  нұсқау  жоғары  қауіпті  өндіріс  жұмысында  өткізеді,  кіру 



рұқсат наряды тіркеледі; 

 



қайталама  нұсқау  барлық  қызметкерлермен  квалификациясына 

байланыссыз өткізіледі. 

Бұл  нұсқау  жарты  жылда  бір  рет  өткізіледі  және  топтық  болуы  мүмкін 

немесе  техника  қауіпсіздігі  бұзылған  кезде  жеке  әңгіме  ретінде  өткізіледі; 

жоспарсыз нұсқау, техника қауіпсіздігінің нұсқауы өзгерген кезде өткізіледі. 

Еңбек  қорғау  заңдылығын  қадағалау  Госнадзордың  техникалық 

инспекторы өткізеді. 

Бөлмеде келесі құрал-жабдық қолданылады: 

1)

 

дербес компьютер-3 дана. 



Құрылғының техникалық сипаттамалары: 

 



toshiba 

dx2300 


IntelCore 

i8 


4200/8Gb/120Gb/Trio/Win8 

дербес 


компьютері; 

 



25" LG LI720 0.3dpi мониторы; 

 



мөлшерлер1200x750x1150 мм (дербес компьютер+үстел); 

 



электрлік  қоректену  көзі:  айнымалы  кернеу  220-250  В,  50  Гц  жиілігі, 

қуаты 400 Вт. 

2)

 

сплит-жүйе плазма LG S 12 LHК – кондиционер, қуаты 3.5 кВт. 



 

К е с т е   7.1 − Микроклимат параметрлерінің қалыпты нормалары 

Жыл мезгілі 

Жұмыс 


категориясы 

Температура, °С 

Ауа қозғалысының 

жылдамдығы, м/с 

Салқын 

I а 


18-26 

0,1 


Жылы 

I а 


20-30 

0,2 


 

57 

 

 



 

7.1-cурет – Офис жоспары 

 

1 -


 

кондиционер;  

2 -

 

орындық; 



3 -

 

үстел және ДК;  



4 -

 

есік; 



5 -

 

терезе. 



 

Операторлар бөлмесінің микроклиматтық шамалары: жыл мезгілінің суық 

кездерінде ауа қозғалысының жылдамдығы және салыстырмалы ылғалдылығы 

0,1 м/с, 60%, ауа тепературасы 18–26ºС шамасында болады. 

Ал  жыл  мезгілінің  жылы  кездерінде  ауа  қозғалысының  жылдамдығы 

және салыстырмалы ылғалдылығы 0,2 м/с, 60–70%, . Келтірілген шамалар адам 

организміне  ыңғайлы  нормаларға  сай  келмейді.  Сондықтан  операторлар 

бөлмесінде ауаны кондицианерлеу мәселесі қарастырылған. 

Адамның  электр  тогынан  зақымдану  ықтималдығына  әсер  ететін  біздің 

бөлмеміздің класын анықтайық:  

-

 

едендер бір қабатты поливинилхлоирдті  антистатикалық линолеуммен 



қапталған, сондықтан ол ток өткізбейтін болып табылады;  

-

 



ауаның  салыстырмалы  ылғалдылығы  60%-дан  аспайды,  сондықтан 

бөлме құрғақ; 

-

 

ауа температурасы Цельсий бойынша плюс 30 градустан аспайды; 



-

 

адамның бір уақытта бір жақтан жермен байланысы бар технологиялық 



жабдықтардың корпустарымен және басқа жерлендірілген бөліктермен, екінші 

жақтан  электр  жабдықтарының  металл  корпустарымен  немесе  ток  өткізуші 

бөліктермен  жанасу  мүмкіндіктерінің  болмауы  (кернеу  1000В  мәнінен 

аспағандықтан сымдардың өте жақсы изоляциясында); 

-

 

химиялық белсенді заттар жоқ.   



58 

 

ГОСТ  12.1.013-78.ССБТ  сәйкес  осы  бөлмені  маңызды  қаупі  жоқ  бөлме 



ретінде классификациялауға болады.  

Біздің  жағдайымызда  электр  қауіпсіздігін  қамтамасыз  ету  үшін  ГОСТ 

12.1.030-81  бойынша  жерлендіру  мүмкіндігін  қарастыру  қажет.  Біздің 

жағдайымыздағы  кернеу  -  220В,  сондықтан  жерлендіру  мен  нөлдеу 

міндеттелмейді, бірақ ұсынылады.   

Құрылыс  конструкцияларын  дайындау  үшін  кірпіш,  темір  бетон,  әйнек, 

металл  және  басқа  жанбайтын  материалдар  қолданылады.Сонымен  қатар 

жанбайтын  материалдардан  жасалған  қоршаулар  түріндегі  өртке  қарсы 

өткелдерді ескеру қажет, олар біздің офистің бөлмелері арасында орнатылады. 

Ғимараттарда өрт крандары дәлістерде, баспалдақ торларында және кіре беріс 

аумақтарында  орнатылады.  Дербес  электрондық  есептеуіш  машинаны  

қолданушылар  бөлмелерінде,  архивте  және  қосымша,  қызметтік  бөлмелердегі 

өртті өшіру үшін су қолданылады. Дербес электрондық есептеуіш машина бар 

бөлмелерде, 

ақпаратты 

тасушыларды 

сақтау 

бөлмелерінде, 



қымбат 

құрылғыларды бұзу немесе толықтай істен шығару қаупінен бақылау-өлшеуіш 

жабдықтары бар бөлмелерде суды қолдану тек кейбір жағдайларда ғана рұқсат 

етіледі,  мысалы  өрт  қауіпті  ірі  көлмеде  болғанда.  Бірақ  судың  мөлшері 

минималды  болуы  және  дербес  электрондық  есептеуіш  машинаны,  дыбыстық 

құрылғыларды брезентпен немесе матамен жауып судан қорғау керек.    

Барлық бөлмелерді стационарлы автоматты өрт өшіргіш қондырғылармен 

жабдықтау  қажет.  Ауа  құрамындағы  оттегіні  тез  азайтатын  от  өшіргіш  газбен 

бөлмені  бірден  толтыруға  негізделген  өртті  газбен  өшіру  қондырғыларын 

қолданған тиімдірек болып табылады.   

Зиян  химиялық  заттардың  деңгейін  нормалау.  Бөлмені  ластау  көздері 

сыртқы  ортаның  және  ғимараттың  құрылыс  материалдарынан,  жиһаздардан, 

киімнен,  аяқ-киімнен  бөлінетін  жүздеген  әрекеттесулердің  зиян  заттары  және 

адамның биоактивті әрекеттесулері (антропотоксиндер) болып табылады.  

Бөлменің  сыртқы  ортаның  зиян  заттарымен  ластануын  қарастыра 

отырып,  ең  алдымен  ғимараттың  орналасқан  орнын  ескеру  қажет,  біздің 

жағдайымызда  ол  автострадаға  жақын  орналасқан.  Бөлмеге  сыртқы  ортадан 

келетін  жиі  ластағыштар  көміртек  оксиді,  азот  диоксиді,  күкірт  диоксиді, 

қорғасын, шаң және тағы басқалары болып табылады.  

Құрылыс конструкциялары бөлменің радон 

 және  торонмен  ластануын 

көзі болып келеді, сонымен қатар ең көбірек концентрация нашар желдетуі бар 

бетоннан жасалған үйлерде кезедеседі.  

Жиһаз,  киім  және  аяқ-киімдер  минералды  талшықты,  көмір  сутегісі, 

полиэфир  қара  майы  және  тағыбасқа  зиянды  заттары  бар  шаңды  бөледі. 

Биоктивті  әрекеттесулердің  ең  маңыздысы  көміртек  диоксиді,  күкірт  сутегісі 

және тағы басқалары болып табылады. 

Дербес  электрондық  есептеуіш  машина  қолданушысының,  оператордың, 

жұмыс  орнындағы  шу  көздері  –  сөйлесіп  тұрған  адамдар,  сыртқы  ортаның  – 

компьютердің,  принтердің,  желдеткіш  қондырғының  шуы  болып  табылады. 



59 

 

Олар  болмашы  мәнде  шуды  тудырады,  сондықтан  бөлмеде  дыбысты 



жұтқыштарды қолдану жеткілікті.    

Ең  жақсы  дыбысты  жұту  қасиеті  талшықты-ауа  көлемді  материалдарда: 

фибролитті 

плиталарда, 

жарықталшықтарында, 

минералды 

мақтада, 

полиуретанды 

поропластта, 

ауа 


көлемді 

поливинилхлоридте 

және 

басқаларында  болады.  Дыбыс  жұтқыш  материалдарға  дыбыс  жұту 



коэффициенті 0,2 мәнінен төмен емес материалдар жатады.   

Жеткіліксіз  жарықтандыру  көздің,  адамның  тез  шаршауына,  жақыннан 

көргіштікке,  жұмыс  сапасының  төмендеуіне,  ақаудың  көбеюіне  соқтырады. 

Тым  жарық  көз  қабықшасын  тітіркендіреді,  шағылыстырады,  көз  тез 

шаршайды, өндірістік травматизм көбейеді.   

Қаралып  жатқан  бөлмеде  жұмыс  істеуге  қажетті  жарықтандыру    қалып 

бойынша Ен=300лк,осылайша бөлмедегі қажетті  жарықтандыруды қамтамасыз 

етеміз.   

Жұмыс  бөлмесінде  белсенді  кондицианерлеу  және  вентиляция  жүйесі 

жоқ.  Операторлар  залын  талдау  барысында  жұмыс  аумағының  қалыпты 

микроклиматтық шарттарын міндетті түрде қарастыру қажет. Мұндай әмбебап 

жүйе ретінде автономдық кондиционерлер болып табылады. 

ГОСТ  12.1.005-88  ССБТ  "Жұмыс  істеу  аймағының  ауасы,  жалпы 

санитарлы-гигиеналық  талаптар"  сәйкес,  компьютерлермен  жабдықталған 

бөлмедегі  адамдардың  жұмысы  жеңіл  физикалық  жұмысқа  жатады.  Ағзаның 

энергия жұмсау жұмыстарының категориялары кесте 7.2-де келтірілген. 

 

К е с т е   7.2  –  Адам  ағзасының  энергия  жұмсау  жұмыстарының 



категориялары 

Жұмыс 


Категория 

Ағзаның 


энергия 

жұмсауы, 

Ккал/сағ, 

Дж/с 


Жұмыс сипаттамасы 

Жеңіл 


I a 

 

<138 

Жұмыс отырып жүргізіледі 

 

7.2  Кондиционерлеу және ауаны жаңарту жүйелерін есептеу 

 

Аумағы 15-тен 140 м



2

  дейінгі  тұрғын  және  қоғамдық  бөлмелерде  сплит-

жүйе  кондиционерлері  кең  таралуда.  Олар  сыртқы  блоктан  (компрессорлы-

конденсаторлы)  және  ішкі  блоктан  (буландырғыш)  тұрады.  Сыртқы  блок 

ғимарат  қабырғасына,шатырға  немесе  шатыр  астына,  қосалқы  бөлмеге, 

балконға,  яғни  ыстық  конденсатор  төменірек  температурасы  бар  атмосфера 

ауасымен  салқындатылатын  жерге  орнатылуы  тиіс.  Ішкі  блок  тікелей 

кондиционерленетін  бөлмеге  орнатылады  және  ауаны  салқындату  немесе 

жылыту,  сүзу  және  бөлмедегі  ауаның  қажетті  қозғалысын  жасау  үшін 


60 

 

тағайындалады. Ішкі блоктар берілген температураны ұстайды және бөлмедегі 



ауаның тең бөлінуін қамтамасыз етеді және шусыз жұмыс істейді (шу деңгейі 

35-38  дБ).  Кондиционерленген  ғимараттың  жылулық  және  ылғал  теңгерімін 

белгілі  әдістермен  орындалады.  Мұнда  ғимараттың  ауа  ортасының  қалпы 

өзгеруіне әкеп соғатын, барлық факторлар есепке алынуы керек. 

Кондиционерді  таңдау  үшін  алдымен  артық  жылудың  қосындысын, 

сонымен  қатар  оған  күннің  радиациясынан  бөлінетін  жылу  кіреді,  өндірістік 

жарықтануды,  жұмыс  істейтін  адамдар  санын,  оргтехникаларды  және  т.б. 

есептеу  қажет.  Салқын  өндіргіштік  бойынша  қосындысы  сондай  немесе 

шамалы  үлкен  мәнді,  сонымен  қатар  қажетті  ауа  алмасу  қамтамасыз  ететін 

кондиционер моделі таңданылады. 

Бөлмедегі жылулық баланс мына формуламен есептелінеді 

 

Q



жылу.б

 = Q


қоршау

 + Q


р

  + Q


а

а

  + Q



жарықтану

 + Q


құрал

   Вт.         (7.1) 

 

мұндағы  Q



қоршау

  –  температура  айырымы  нәтижесінде  алынатын  жылу  және 

жылу жоғалту;  

Q

р



 – шынылау арқылы күннің сәулеленуінен келетін жылу;  

Q

а



а

 – адамдардан келетін жылу түсу; 

Q

жарықтану



 – жарықтандыру аспаптарынан келетін жылу; 

Q

құрал



 – оргтехника және құрылғылардан келетін жылу.  

Температура айырымы нәтижесінде алынатын жылу және жылу жоғалту. 

Терезе арқылы күннің радиациясынан түсетін жылу 

 Күннен бөлінетін жылу әйнектің түріне байланысты  90%-ға дейін бөлме 

ортасымен  жұтылады,  қалған  бөлігі  шағылысады.  Ең  үлкен  жылу  жүктемесі 

тура және шашырай түсетін күн сәулесінің ең үлкен деңгейінде алынады. Сәуле 

түсу  қарқыны  жергілікті  кеңдікке,  жыл  мезгіліне  және  тәулік  уақытына 

байланысты. 

Салқын  мезгіл  үшін  есептік  сыртқы  температура  (t

сырт.есеп

)  ең  салқын 

айдың 13 сағатындағы орташа температурасына, жылы мезгіл үшін – ең ыстық 

айдың 13 сағатындағы орташа температурасына сәйкес келеді. Ал ішкі (t

іш.есеп


жайлылық  шартын  және  өндірістік  процесстерде  көрсетілетін  технологиялық 

талаптарын ескере отырып таңдалады 

 

                    Q

қоршау

 = V


бөлме

Х

0



(t

шыққан


-t

келген


)Вт.                                     (7.2) 

 

мұндағы V

бөлме

 – бөлменің көлемі, м



3

. V


бөлме

 =6 х 6 х 3 = 108 м

3



Х



о

 – меншікті жылулық сипаттама, Вт/м

3

 

о



С. Х

о

 = 0,42 Вт/м



3

 

о



С; 

t

сырт.есеп



  =27,6

  -  жылдың  жылы  мезгіліне  арналған  сыртқы  есептік 



температурасы; 

t

сырт.есеп



  =-25

  -  жылдың  суық  мезгіліне  арналған  сыртқы  есептік 



температурасы;  

t

іш.есеп



  =  24

  -  жылдың  жылы  мезгіліне  арналған  ішкі  есептік 



температурасы;  

61 

 

t



іш.есеп

  =  20


-  жылдың  суық  мезгіліне  арналған  ішкі  есептік 

температурасы. 

Жылы мезгіл үшін: t

сырт.есеп 

= 27,6


 о

С [12, кесте 3], t

іш.есеп

 = 24


 о

С 

Q



қоршау

 = 108 х (27,6 - 24) х 0,42 = 163,3 Вт, 

Салқын мезгіл үшін: t

сырт.есеп 

= -25

 о

С [12, кесте 3], t



іш.есеп

 = 20


 о

С 

Q



қоршау

 = 108 x 0,42 x (- 25 - 20)= -2041,2 Вт. 

 

Шынылау арқылы күннің сәулеленуінен келетін жылу 



Күннің  сәулеленуінен  (радиация)  келетін  жылу  терезе  арқылы  сәуле 

бөлмеге кіріп, күннен шынылау сәулелену мезгілы үшін 

 

                                Q



р

 = (q


тура

 + q


шашыр.

) К


1

с

 К



2

 ß

ж.ө.



n H

0

 В



0

  Вт.           (7.3) 

 

Күннің сәулелері терезеден кірмейтін көлеңке мезгілы үшін (шашыраңқы 



радиация) 

 

                                Q



р

 

.



 = q

шашыр.


 К

1

Т



 К

2

 ß



ж.ө.

n H


0

 В

0



  Вт.                       (7.4) 

 

мұндағы q



тура

  ;  q


шашыр.

  –  тура  және  шашыраңқы  радиациядан  келетін  жылулық 

ағындар, Вт/м

2



F

o

 = n H



0

 В

0



 – жарықтық ойықтың ауданы, м

2

 (n – терезелердің саны, 



биіктігі H

 және ені В



0

); 


К

1

  –  қапсырмамен  шынылаудың  көлеңкелену  коэффициенті  (К



с

1

  – 



сәулеленген ойықтар үшін; К

1

Т



 – көлеңкедегі ойықтар үшін); 

К

2



 – шынылаудың ластану коэффициенті; 

ß

ж.ө.



 – жылу өткізу коэффициенті. 

1)

 



мекеменің офис бөлмесіндегі шынылаудың ауданы, 44

СШ   



F

0

 = 2 х 2,5 х 2 = 10 м



2

2)



 

шынылаудың бағыты: оңтүстік-шығыс (ОШ); 

3)

 

ішінде жарық перделері бар. ß



ж.ө.

 = 0,4 деп қабылдаймыз. 

Түске дейін ОШ үшін, яғни сағат 9-дан 12-ге дейін 44

СШ ендікте тура 



радиацияның мәні (П) q

тура  


= 387 Вт/м

2

 және шашыраңқы радиацияның мәні (Р)



  

q

шашыр.



 = 101 Вт/м

2

 тең. 44-68 



0

СШ ендік диапозонында металды қапсырмалы екі 

қабатты шынылау үшін: К

1

 



= К

1

С 



=  0,72,  егер  ойық  күнмен  сәулеленген  болса, 

яғни  9-10  және  13-14  сағат  аралығындағы  мезгіл  үшін.  К

1

  =  К


1

Т

  =  1,15,  14-15 



және  19-20  сағат  аралығындағы  мезгіл  үшін  .  Әйнектің  бірқалыпты  ластануы 

коэффициенті К

2

 = 0,9  қабылданады. 



Тура  сәулелену  мезгілінда  9  бен  14  сағат  аралығында  есептелу  мына 

формула арқылы жүреді (5.3). 

 

Q

р



 = (387 + 101) х 0,72 х 0,9 х 10 х 0,4 = 1265 Вт. 

 

ал  көлеңкелену  мезгілінда  14  пен  20  сағат  аралығында  мына  формуламен 



есептелінеді (5.4) 

62 

 

 



Q

р 

= 22 х 1,15 х 0,9 х 10 х 0,4 = 91 Вт. 



 

Максималды есептелу уақыты: 9-10 сағат, жылу түсу 1265 Вт. 

Адамдардан келетін жылу. 

Бөлмеде  3  әйел  адам-операторлар  отырады.  t  =  24 

0

С  температурада 



отырған күйде бір ер адам 67 Вт анық жылу, ал жалпы – 102 Вт жылу бөледі. 

Әйел адам ересек ер адамның жылу бөлу нормасының 85 %-ын, ал кішкентай 

бала–  75  %-ын  бөледі  деп  саналады.  Бөлмедегі  адамдардың  бөлетін  анық 

жылуы 


 

Q

а



а

 = 67 х 3 x 0,85 = 171 Вт. 

 

Ал жалпы жылу  



 

Q

а



ж

 = 102 х 3 x 0,85 = 260 Вт. 

 

t = 20 


0

С температурада бір ер кісі 82 Вт анық жылу және 103 Вт жалпы 

жылу бөледі . Бөлмедегі адамдардың бөлетін анық жылуы 

 

Q



а

а

 = 82 х 3 x 0,85 = 209 Вт. 



 

Ал жалпы жылуы 

 

Q

а



ж

 = 103 х 3 x 0,85 = 263 Вт. 

 

t  =  24 



0

С  үшін  ылғалдылық  және  көміртегі  қышқылының  мәндерін  9-

кестеден  интерполяция жолымен табамыз:  бір адамнан 50 г/сағ ылғалдылық, 

45 г/сағ көміртегі қышқылы бөлінеді. Ал 3 адамның ылғалдылығы 3 х 50 = 150 

г/сағ, көміртегі қышқылы мөлшері 3 х 45 = 135 г/сағ құрайды .  

t  =  20 

0

С  үшін:  1  адамнан  бөлінетін  ылғалдылық  –  40  г/сағ,  көміртегі 



қышқылы  –  45  г/сағ.  3  адамнан  бөлінетін  ылғалдылық:  3  х  40  =  120  г/сағ.  3 

адамнан бөлінетін көміртегі қышқылы мөлшері: 3 х 45 = 135 г/сағ. 

 

К е с т е   7.3  –  Бөлмедегі  адамдардан  бөлінетін  зиянды  заттардың 



есептелуінің нәтижелері 

Жыл мезгілі 

Температура 

0

С 



Жылу, Вт 

Ылғалдылық,W 

г/сағ 

СО



г/сағ 

Q

а



а

 

Q



а

ж

 



Жылы 

24 


288 

434 


250 

225 


 

Салқын 


20 

349 


438 

200 


225 

 

63 

 

Жарықтану  аспаптарынан,  оргтехникадан  және  құрылғылардан  келетін 



жылу 

Шамдардан келетін жылу мына формуламен есептеледі 

 

                              Q



жарықтану

 =  N


жарықтану

  Вт,.                                          (7.5) 

 

мұндағы 


  -  электр  энергиясының  жылулыққа  ауысу  коэффициенті. 

Люминесцентті шамдарды қолдану кезінде   = 0,5-0,6; 

N

жарықтану



 – шамдардың орнатылған қуаты 65 Вт/м

2



Бөлменің еденінің ауданы F

еден


 = 6 х 6 = 36 м

2

.    



 

Q

жарықтану



 = 0,6 х 65 х 36 = 1170 Вт. 

 

Оргтехниканың  әсерінен  пайда  болатын  жылу  ағыны  бір  компьютерге 



орташа есеппен 300 Вт алады. Бөлмеде 3 ДК болғандықтан 

 

Q



құрал

 = 3 x 300 = 900 Вт. 

 

Орындалған  есептеулерден  (4.10)  формуласы  бойынша  офисбөлмесіне 



келетін  жылу  балансын  құрамыз.  Жылдың  жылы  мезгілінде:  температура 

айырымы нәтижесінде келетін жылу Q

қоршау

 = 163 Вт; күн радиациясынан Q



р 

1265  Вт;  адамдардан  Q



а

а

  =  171  Вт;  жарықтану  аспаптарынан  Q



жарықтану

  =  1170 

Вт;  оргтехника  мен  құрылғылардан  Q

құрал


=900Вт.  Бөлменің  жылулық  балансы 

жазда 


 

Q

жылу.б



 = Q

қоршау


 + Q

р

  + Q



а

а

  + Q



жарықтану

 + Q


құрал

 

 



Q

жылу.б


 = 1265 + 171 + 163 + 1170 + 900 = 3669 Вт, 

 

Q



жылу.б

 = 3,669 х 3600 = 13208 кДж/сағ . 

 

Жылдың  салқын  мезгілінде:  температура  айырымы  нәтижесінде 



жоғалатын жылу Q

қоршау


 = - 2041 Вт; күн радиациясынан келетін жылу Q

р 

= 1265 



Вт;  адамдардан  Q

а

а



  =  209  Вт;  жарықтану  аспаптарынан  Q

жарықтану

  =  1170  Вт; 

оргтехника және  құрылғылардан  Q

құрал 

=  900  Вт.    Бөлменің  жылулық  балансы 



қыста 

 

Q



жылу.б

 = Q


қоршау

 + Q


р

  + Q


а

а

  + Q



жарықтану

 + Q


құрал

 

 



Q

жылу.б


 = 1265 + 209 – 2041 + 1170 + 900 = 1503 Вт, 

 

Q



жылу.б

 = 1,503 х 3600 = 5411 кДж/сағ. 

 

Ауа алмасуды есептеу 





64 

 

Q



жылу.б

 жазда > Q

жылу.б

 қыста болғандықтан, Q



жылу.б

 жазда мәнімен ауаның 

жылу кернеулігін мына формуламен есептейміз 

 

                                                       



 

к

 

 



жылу

 б

     



 

б лм 

                                        (7.6) 

 

 

к



 

           

         

       


     

 

 



 

 

 



к

> 20 ккал/м

болғанда 



 

Бөлмеге  қажет  ауаның  мөлшері  жылулық  баланстан  алынып,  мына 



формуламен анықталады 

 

                                                           



   

 

жылу



 б

     


      

                                    (7.7) 

 

   


         

            

       м

 

 сағ



 

мұнда C = 0,24 ккал/кг

 - ауаның жылу сыйымдылығы; 

 = 1,206 кг/м

 - ағынды ауаның сыбағалы массасы. 



Барлық  артық  жылулар  13208  кДж/сағ  немесе  13208  :  3600  =  3,6  кВт 

құрайды.  Бөлмеге  қажетті  ауа  мөлшері  L  =  1363  м

3

/ч  =  22,7  м



3

/мин.  Өз 

таңдауымызды LG S 12 LHК сплит-жүйесі кондиционеріне тоқтатамыз, салқын 

өндіргіштігі – 3,5 кВт. 

Кондиционердің техникалық сипаттамалары: 

 



салқын 3,5 кВт; жылу 3,5 кВт; 

 



салқын кКал/сағ 3 024 (3 517); 

 



БТЕ/сағ 12 000; 

 



жылу кКал/сағ 3 150 (3 663); 

 



БТЕ/сағ 12 500; 

 



орек кернеуі В, Гц 1,220~240,50; 

 



салқынның жұмсайтын қуаты Вт 1 250; 

 



жылудың жұмсайтын қуаты Вт 1 140; 

 



салқын/жылу жұмыс тогы А 5.6 /5.1; 

 



EER (БТЕ/сағ)/Вт (Вт/Вт) 9.60 (2.81); 

 



COP Вт 3.2; 

 



ауа шығыны, ішкі, м3/мин(CFM) 9.5 (335); 

 



ауа шығыны, сыртқым3/мин(CFM) 23 (812); 

 



дегидратация л/сағ 1.5 (3.19); 

 



шудың деңгейі, ішкі (жоғ/орт/төм), дБ(А) 36/33/29; 

 



шудың деңгейі, сыртқы, дБ(А) 48; 

 



габаритті өлшемдері, Ш/В/Г, Ішкі, мм 900x285x156; 

 



габаритті өлшемдері, Ш/В/Г, сыртқы, мм 717x481x288; 

 



салмағы, кг 8/25. 

C

t

0

8





C

0



65 

 

Қорытынды 

 

 

Бұл  дипломдық  жобада  барлық  қойылған  мақсаттар  орындалды. 



Мәзірдегі  барлық    тағамдар  мен  сусындардың  мәліметтер  қоры  құрылды. 

Дерекқорды  құру  барысында  барлық  кемшіліктер  ескерілді.  Беріліп  отырған 

бағдарламалық 

«Nash 


Pub» 

кафесінің 

желідегі 

ақпарат 


жүйесін 

автоматтандыруға мүмкіндік береді. 

Деректер  қоры  MS  SQL  Server  2008  нұсқасы  дерекқоры  басқару 

жүйесінде  жасалды.  Жаңа  түскен  тапсырыстарды  өңдеуді  тек  қызметкер 

жасайалады.  Мұндай  қатынау  принципі  кафе  қызметкерлері  үшін  ыңғайлы. 

Сонымен  қатар,  администратор  деректердің  тұтастығы  мен  қауіпсіздігін 

қамтамасыз етеді. 

«Тіршілік қауіпсіздігі» бөлімінде есептеулер нәтижесінде кондиционердің 

жыл  бойына  жұмысын  қамтамасыз  ету  үшін  таңдауымыз  LG  фирмасының 

кондиционеріне  тоқтады,  себебі  бұл  фирманың  кондиционерлері  түрлі  жыл 

мезгілінде «сплит-жүйесі» тәртібінде тиімді жұмыс істейді. 

Техника-экономикалық  негізделуі  бөлімінде  жасалған  есептеулер 

нәтижесінде  бағдарламалық  өнімді  жүзеге  асыруға  кеткен  шығын  480000 

теңгені  құрады.  Әсіресе  ірі  мекемеде  кең  таралған,  сондықтан  жүзеге 

асырылуының  жоғары  бағасына  қарамастан,  берілген  өнім  экономикалық 

тиімді болып саналады. 



 

 

66 

 

Әдебиеттер тізімі 

 

 

1



 

К.Дж.  Дейт  Введение  в  системы  баз  данных/  Дейт  К.Дж. 

Диалектика,1998. - 784с. 

2

 



Д. Петкович Microsoft SQL Server 2012. Руководство для начинающих. 

–БХВ-Петербург, 2013. – 816с. 

3

 

Дарахвелидзе П.Г. Программирование в Delphi 7. / П.Г. Драхвелидзе, 



Е.П. Марков – СПб.: БХВ-Петербург, 2003. – 784 с. 

4

 



Сатимова Е.Г. Проектирование баз данных. Методические указания к 

выполнению  лабораторных  работ  для  студентов    специальностей  050704  – 

Вычислительная  техника  и  программное  обеспечение  и  050703  – 

Информационные системы. – Алматы: АИЭС, 2009 

5

 

Марк Шпеник, Оррин Следж. Microsoft SQL Server 2000 DBA Survival 



Guide. – М.: Вильямс, 2001. – 236 с. 

6

 



Хомоненко  А.  Самоучитель  Delphi  /  А.  Хомоненко,  В.  Гофман.  – 

СПб.: БХВ – Петербург, 2003г. – 556 с 

7

 

Мамаев Е. МySQL  Server. Проектирование и реализация баз данных. 



Сертификационный экзамен. – СПб.: ВНV, 2004. – 416с. 

8

 



Базылов  Қ.Б.,  Алибаева  С.А.,  Нурмагамбетова  С.С.  Бітіруші 

жұмысының  экономикалық  бөлімі  үшін  әдістемелік    нұсқаулар.  –  Алматы: 

АИЭС, 2009. – 25 б. 

9

 



Иванов  И.Н.  Экономика  промышленного  предприятия:  Учебник.         

– М.: ИНФРА–М, 2011. – 395 с. 

10

 

Рофе А.И. Экономика труда: Учебник. – М.: КноРус, 2010. – 400 с.  



11

 

Остапенко  Ю.М.  Экономика  труда:  Учеб.  пособие.  –  М.:  ИЦ  РИОР, 



2010. – 160 с. 

12

 



Санатова  Т.С.,    Абдимуратов  Ж.С.  Өміртіршілігінің  қауіпсіздігі.                    

– Алматы: АЭжБИ, 2008. – 16 б. 

13

 

ГОСТ 12.2.032-78 ССБТ. Рабочее место при выполнении работ сидя. 



14

 

Баклашов  Н.И.,  Китаева  Н.Ж.,  Терехов  Б.Д.  Охрана  труда  на 



предприятиях  связи  и  охрана  окружающей  среды.  –  М.:  Радио  и  связь,  1989.            

–288 с. 


 

 

 

 

67 

 

Қосымша А 



 

Бағдарламаның листингі 

 

1.php 

 

 

Отдел магистратуры и докторантуры  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

conc.php 

 

 

  



 

  

 Департамент магистратуры, докторантуры и международного сотрудничества 



  

 

 



 

alt="ДМиМС">


 

 

   



Для тех кто верит в себя и стремиться к успеху  

 
Каталог: student -> diplom -> 2014 -> fit
fit -> Дипломдық жобаның мақсаты avr микроконтроллерінің қызмет мүмкіндіктерін зерттеу болып табылады
fit -> Дипломдық жобада сатып алушылардың талаптарын
2014 -> Берілген дипломдық жобада Төрткүл каласында базалық станция мен
fit -> Дистанционное обучение Южно-Казахстанского политехнического колледжа (php+MySql)
fit -> Дипломдық жобаның басты мақсаты студенттер мен талапкерлерге
fit -> Отчет дипломного проекта по теме "Разработка информационной подсистемы для автоматизации работы библиотеки ауэс"

жүктеу 0.76 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет