Дениет негіздері


§ 2. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы сана мен сыбайлас жемқор-



жүктеу 1.52 Mb.
Pdf просмотр
бет8/92
Дата12.02.2022
өлшемі1.52 Mb.
#17179
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   92
СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚҚА ҚАРСЫ МӘДЕНИЕТ НЕГІЗДЕРІ
Delphi, Информатика кітап, УМК ИТ в сервисе.Оргтехника (гос 2 пок) (1), 03.04.2020 -18-20 Қолданбалы информатика, 28.03.2020-18-21 Қолданбалы информатика, 07.04.2020-18-20 Информатика, СӨЖ3, instrukciya portal rus
§ 2. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы сана мен сыбайлас жемқор-
лыққа қарсы мәдениет: мазмұны, рөлі мен функциялары 
Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  мәдениет  сыбайлас  жемқорлыққа 
қарсы сананың феномені болып табылады. Сондықтан бұл параграфта 
сыбайлас жемқорлыққа қарсы сананың феноменін қарастырамыз. 
Қоғамдық  сананың  әртүрлі  нысандары  бар,  олардың  көмегімен 
адамдар  оларды  қоршаған  табиғатты,  қоғам  мен  өздерін  сезінеді. 
Моральдық  (адамгершілік)  саяси,  құқықтық,  эстетикалық,  діни  сана 
болып бөлінеді. 
«Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  сана»  ұғымы  қоғамдық  сананың 
барлық    нысандарын  қамтиды.  Бұл  интегративті  ұғым,  себебі  ол  өзіне 
әртүрлі  ғылым  саласынан  ақпаратты  сіңіреді,  әртүрлі  оқу  пәндерінде 
зерделенеді  және  ол  туралы  білімді  тұжырымдауда  зерттелетін 
құбылысты түсінудің жаңа  деңгейіне шығады. 
Осылайша,  сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  сана  қоғамдық  сананың 
өзге де нысандарымен тікелей өзара байланыста болады және қоғамдық 
санаға тән барлық қасиеттер және  сипаттамаларды меңгереді. 
Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  сана  –  бұл  адамдардың  сыбайлас 
жемқорлыққа    әлеуметтік  зұлымдық  ретіндегі  қатынасын  білдіретін 
ұғымдар,  теориялар,  түсініктер  мен  сезімдердің,  көзқарастар  мен 
эмоциялардың жиынтығы.
Қазақстан Республикасының «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл 
туралы»  Заңында мүдделер қақтығысы «жауапты мемлекеттік лауазымды 
атқаратын адамдардың, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік 
берілген  адамдардың,  оларға  теңестірілген  адамдардың,  лауазымды 
адамдардың  жеке  мүдделері  мен  олардың  лауазымдық  өкілеттіктері 
арасындағы  қайшылық,  мұндай  жағдайда  осы  аталған  адамдардың 
жеке  мүдделері  олардың  өздерінің  лауазымдық  өкілеттіктерін  тиісінше 
орындамауына әкеп соғуы мүмкін»  деп айқындалады [1].
Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  сананың  ерекшелігі  оның  барлық 
көрінісінде  мүдделер  қақтығысына  жағымсыз,  төзбеушілік  қатынастың 
призмасы арқылы өмірлік болмысты көрсетеді, содан кейін жаңғыртады. 
Ол  жалпыға  міндетті  мінез-құлық  нормаларын  белгілеуді  талап  етеді. 
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы сана адамгершілік және адамгершілікке 
жат қылықты, құқықтық және құқықтық емес, заңды және заңсыздықтың 
шегін  көрсетіп  береді.  Ол  сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  мінез-
құлықты  қамтамасыз ету үшін моральдық-адамгершілік, идеологиялық, 
құқықтық  шараларды  талап  етеді.  Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  
санаға нысандандыру, белгілілік пен кесімділік тән. Сондай-ақ моральдық 
және  құқықтық  міндеттерді  орындауға  қатаң  бақылау  талабы  тән. 
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы сананың рөлі оның танымдық, реттеуші,  
бағалаушылық, болжамдық функцияларында көрінеді. 
Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  сананың  танымдық  функциясы 
(гносеологиялық)  әлеуметтік  зұлымдық  ретінде  сыбайлас  жемқорлық 
туралы  білімді    жинақтау  және  оның  негізінде  адами  өзара  қарым-
қатынастар  әлемін  одан  әрі  пайымдау  мүмкіндігінен  тұрады.  Реттеуші 
функциясы. Белгілі бір жағдайларда сыбайлас жемқорлыққа қарсы сана 


СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚҚА ҚАРСЫ МӘДЕНИЕТ НЕГІЗДЕРІ 
12
құндылықты  бағдарлар  арқылы  қоғамдық  қатынастардың  реттеушісі 
болады. Осы реттеудің нәтижесі – сыбайлас жемқорлық бұзушылықтарға  
нөлдік төзімділік болады. 
Бағалау  функциясы  өмірлік  тәжірибе  мен  практика  негізінде  
әлеуметтік  өмірдің  әртүрлі  жағы  мен  құбылыстарына  тұлғаның 
белгілі  бір  эмоционалдық  қатынасынан  көрінеді.  Моральдық  және 
құқықтық  нормалар,  моральдық-құқықтық  жүйенің  басқа  элементтері 
бағалау  объектісіне  айналады.  Бағалау  функциясы  тұлғаның  сыбайлас 
жемқорлыққа қатынасын айқындайды. Оның көмегімен моральға және 
этикалық  кодекске,  құқық  пен  заңнамаға,  құқық  қорғау  органдарына, 
азаматтық қоғамға, борышқа, айналасындағылар мен өзінің де сыбайлас 
жемқорлыққа қарсы мінез-құлқына деген қатынас бағаланады.        
Болжамдық  функция  моральдық-құқықтық  жүйенің  болашақтағы 
жай-күйін, қоғамдағы адамдардың мінез-құлқын көре білу мүмкіндігінен 
тұрады. 
Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  мәдениет,  сыбайлас  жемқорлыққа 
қарсы  сана  сияқты  рухани  мәдениеттің  интегративті  нысаны  болып 
табылады. 
Мәдениеттің, сонымен қатар адам санасындай басымдықтары да бар, 
әлеуметтік  деп  айқындалатын  барлығының  қалыптасуы  мен  дамуында 
атқаратын рөлі де бар. 
Ақиқатты игеру тәсілі ретінде мәдениет – жекелеген бағалау, нормалар 
емес,  олардың  жиынтығы,  сомасы  емес,  керісінше    тұтастық  ретінде 
алынған  құндылықты  элементтер.  Мәдениет  сана  феномені  ретінде 
тұтастықты  білдіреді.  Мәдениет  –  пассивті,  қажетсіз,  жүзеге  аспаған 
білім, білік, сенімдер емес. Ол өзіндік процесті, ішкі қызметті білдіреді, 
оның  негізінде  өзара  іс-қимыл,  өзара  өту  және  білім,  білік-дағдының, 
тұлғаның  құзыретінің,  оның  сенімінің,  ақпараттық,  сезімдік  және  күш-
жігер компоненттерінің түйісу жатыр.          
Сыбайлас жемқорлыққа  қарсы мәдениет рухани мәдениет жүйесінің 
маңызды элементтерінің бірі болып табылады. Адам мәдениет субъектісі 
ретінде  еңбек,  саяси,  этикалық,  эстетикалық,  адамгершілік  және  басқа 
мәдениеттердің жанашыры болып табылады, ол өзара тығыз байланысты, 
ал әртүрлі үйлесімде кірпияз симбиозды қалыптастырады. 
Мәдениет  жүйесінде  сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  мәдениет 
айрықша функцияларды орындап, қоғамның белгілі бір тұтастығы мен 
ұйымшылдығын сақтай отырып, ерекше орын алады. 
Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  мәдениет  өз  мазмұнына  мәдениет-
тердің  барлық  қалған  түрлерінің  элементтерін  қамтиды,  бұл  олардың 
тұтастығының  жалғыз  субъектісі  ретінде  адамның  өзінің  табиғатымен 
байланысты.  Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  мәдениеттің  ерекшелігі 
мәдениеттердің  барлық  түрлерімен  өзара  байланыста  ғана  емес. 
Оның  мазмұны  бірінші  кезекте  құқық  пен  адамгершілікті  қамтиды. 
Мәдениеттердің барлық түрлері арасындағы диалог олардың арасындағы 
тығыз  байланыстың  барын  белгілейді,  олардың  өзара  толықтырушы 
рөлін атап өтіп, күшейтеді.
Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  мәдениет  –  бұл  адамның  саналы 
және адамгершілікпен сыбайлас жемқорлыққа қарсы тұра білу қабілеті. 


1-ТАРАУ. СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚҚА ҚАРСЫ МӘДЕНИЕТ:
ҰҒЫМЫ, ҚҰРЫЛЫМЫ, МІНДЕТТЕРІ МЕН ФУНКЦИЯЛАРЫ
13
Осындай  адамның  мазмұны  құқықтық  мәдениет  болып  табылатыны 
маңызды. 
Қазіргі әдебиетте сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениеттің мазмұны 
негізінен  құқықтық  құрамдас  бөлігі  ретінде  қарастырылады.  Сыбайлас 
жемқорлыққа  қарсы  мәдениетті  толықтай  құқықтық  мәдениетке 
апару  дұрыс  емес.  Құқықтық  мәдениет  мысалы,  адамгершілік,  саяси 
мәдениетпен қатар сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениеттің тек бөлігі 
ғана.
Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  мәдениет  –  бұл  жаппай  сана  және  
оның  жекелеген  элементтері  емес.  Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы 
мәдениет  –  сыбайлас  жемқорлықты  қабылдамау  негізінде  жататын 
осы  жүйемен  тіпті  сәйкес  келмейтін  құндылықтар  жүйесі.    Сыбайлас 
жемқорлыққа  қарсы  мәдениет  –  адамгершілік  пен  азғындық  (орынды 
және  орынсыз,  мейірімділік  пен  зұлымдық,  пайдалы  және  пайдасыз), 
құқықтық  және  құқықтық  емес,  ақылды  және  ақымақтық,  тамаша  
және  бейберекет призмасы арқылы адами қатынастар әлеміне көзқарас.
Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  мәдениет  адамның  жоғары  мораль-
дық,  құқықтық,  саяси  және  басқа  мәдениеттер  негізінде  сыбайлас 
жемқорлыққа қарсы тұра білу қабілетін білдіреді. Сыбайлас жемқорлық-
қа қарсы мәдениет қазіргі уақытта шынайы қажетті құбылыс мәртебесін 
иеленеді,  оны  әлеуметтендіру  процесінде  қоғамның  барлық  әрекетке 
қабілетті мүшелері игеруі тиіс. 
«Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  іс-қимыл  туралы»  Қазақстан  
Республикасының  Заңында  «сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  мәдениетті 
қалыптастыру»  ұғымы  «сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  іс-қимыл 
субъектілерінің қоғамда сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілікті көрсететін 
құндылықтар  жүйесін  сақтау  және  нығайту  бойынша  өз  құзыреті 
шегінде  жүзеге  асыратын  қызметі»  деп  түсініледі.  Сондай-ақ  ол  білім 
беру, ақпараттық және ұйымдастырушылық сипаттағы шаралар кешені 
арқылы жүзеге асырылады. 
«Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  білім  –  тұлғаның  адамгершілік, 
зияткерлік,  мәдени  тұрғыдан  дамуы  және  сыбайлас  жемқорлықты 
қабылдамаудағы  белсенді  азаматтық  ұстанымын  қалыптастыру 
мақсатында  жүзеге  асырылатын,  тәрбиелеу  мен  оқытудың  үздіксіз 
процесі».
«Ақпараттық  және  ұйымдастырушылық  қызмет  бұқаралық  ақпарат 
құралдарында  түсіндіру  жұмыстарын  жүргізу,  әлеуметтік  маңызды 
іс-шараларды,  Қазақстан  Республикасының  заңнамасына  сәйкес 
мемлекеттік  әлеуметтік  тапсырысты  және  Қазақстан  Республикасының  
заңнамасында көзделген өзге де шараларды ұйымдастыру арқылы іске 
асырылады» [1].
Тұлғаның  сыбайлас  жемқорлыққа    қарсы  мәдениетін  қалыптастыру 
мынаны  көздейді: 
– сыбайлас жемқорлықтың мәні, оның мазмұны, мақсаттары, субъек-
тілері,  нысандары  мен  түрлері,  іске  асыру  салалары,  қоғам  өмірінің  
барлық саласында көріну ерекшеліктері туралы түсінік;
– моральдық-адамгершілік, этикалық мәдениетті тәрбиелеу;
– құқықтық  сауаттылық негіздерін қалыптастыру;


СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚҚА ҚАРСЫ МӘДЕНИЕТ НЕГІЗДЕРІ 
14
–  қоғам  мүшелерінің  сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  мінез-құлық 
уәжін ынталандыру;
–  мүдделер  қақтығысының  барлық  көріністеріне  төзбеушілікті 
қалыптастыру.
Осыған байланысты мыналар қажет:
– сыбайлас жемқорлыққа саналы қатынасты, сыбайлас жемқорлыққа 
қарсы құқық бұзушылықтарға моральдық «иммунитетті» қалыптастыру 
және  осының  негізінде  сыбайлас  жемқорлықты  еңсеру  бойынша 
құзыреттерді дамыту;
– Қазақстан азаматтарының мінез-құлқы моделін қалыптастыру, бұл 
ретте  «сыбайлас  жемқорлық»  сөзінің  өзін  қабылдамау,  адамгершілік 
тойтарыс, төзбеушілікті туындатуы тиіс;  
– құқықтық құндылықтарды жоққа шығару, заң мен тәртіпті құрмет-
темеуді  білдіретін  құқықтық  нигилизмді  жою  (латынша  nihil  –  ештеңе);
– құқықтық жаппай оқу арқылы құқықтық білім мен тәрбиені қамта-
масыз ету. 
«Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  іс-қимыл  туралы»  Қазақстан  
Республикасының  Заңында  «сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  іс-
қимыл»  ұғымының  мазмұны  «сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  іс-қимыл 
субъектілерінің  өз  өкілеттіктері  шегіндегі  сыбайлас  жемқорлықтың  
алдын алу, оның ішінде қоғамда сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет-
ті қалыптастыру, сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарды жасауға 
ықпал ететін себептер мен жағдайларды анықтау және жою жөніндегі, 
сондай-ақ  сыбайлас  жемқорлық  құқық  бұзушылықтарды  анықтау, 
жолын кесу, ашу және тергеп-тексеру және олардың салдарларын жою 
жөніндегі қызметі» ретінде ашылады. Ал «сыбайлас жемқорлықтың алдын  
алу» – «сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл субъектілерінің алдын 
алу шаралары жүйесін әзірлеу және енгізу арқылы сыбайлас жемқорлық 
құқық бұзушылықтар жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды 
зерделеу, анықтау, шектеу және жою жөніндегі қызметі» [1].
Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  мәдениет  нақты  әлеуметтік  жүйенің 
тыныс-тіршілігін  қамтамасыз  етуге  бағдарланған,  сондықтан  оның 
түбегейлі қасиеті сыбайлас жемқорлықты тұтас, жүйелі – оның барлық 
адамгершілік, заңдық, экономикалық, саяси, ресурстық, технологиялық, 
экологиялық,  әлеуметтік-психологиялық  аспектілерінде,  байланыстары 
мен көріністерінде болжай білу болып табылады. 
Әлеуметтілік,  әлеуметтендіру  сияқты  адамгершілікті  қолдау  мемле-
кеттің  қызметіндегі  институттардың,  құқықтың,  тетіктердің,  тәртіптің, 
рәсімдердің белгілі бір жай-күйін қажет етеді. Бұл мәселеде өркениеттік 
біртектіліктің ерекше мәні бар.
Біздің еліміз үшін бұл көптеген басқа да мемлекеттер үшін де  маңызды. 
Жаңа қазақстандық мемлекетті құру жағдайында тәуелсіз Қазақстанның 
өзіндік табыс коды, әлеуеті мен құндылықтары бар екенін ұмытпау қажет, 
оны сыбайлас жемқорлықтың шығу себебін  жоя отырып, оған  қарсы 
күресте жандандырған жөн.
Қоғам  мүшелерінің  сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  мәдениеті 
социумды тұрақтандырудың басты факторларының бірі болып табылады, 
қоғамның  кез  келген  құрылымдық  деңгейінде  сыбайлас  жемқорлық 
құқық бұзушылыққа қарсы күрестің табыстылығын  айқындайды. 


1-ТАРАУ. СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚҚА ҚАРСЫ МӘДЕНИЕТ:
ҰҒЫМЫ, ҚҰРЫЛЫМЫ, МІНДЕТТЕРІ МЕН ФУНКЦИЯЛАРЫ
15
Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  тәрбиелеуде  заңнаманың  сапасы, 
құқық қолдану нысандары, шарттық міндеттемелерді сақтау, азаматтың 
құқықтары,  бостандықтары  мен  заңды  мүдделерін  сотта  қорғау  да 
маңызды.  Моральдық-құқықтық  қағидаттарды  білу  мен  ұтымды 
конформистік сенімдерді үйлестіру – қоғам өміріндегі тәртіптіліктің қуат-
ты факторы. 
Қорытындыда сыбайлас жемқорлыққа қарсы сананың, тіпті сыбайлас 
жемқорлыққа қарсы мәдениеттің деңгейі тұлға мен қоғамның сыбайлас 
жемқорлықтың  тұрақсыздандыру  күшін  сезіну  дәрежесіне  байланысты 
екенін белгілеуге болады. 
Сыбайлас  жемқорлыққа  қарсы  мәдениеттің  міндеті  –  сыбайлас 
жемқорлыққа  нөлдік  төзімділікті  білім  алушы  жастардың  азаматтық 
позициясы ретінде бекіту, сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарға 
берік  иммунитетті  нықтау,  оларды  жария  түрде  жоққа  шығару  болып 
табылады.
 

жүктеу 1.52 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   92




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет