Данный дипломный проект посвящен разработке и реализации


 Смс таратуды ұсынатын қолайлы сервисті таңдау



жүктеу 0.5 Mb.
Pdf просмотр
бет3/4
Дата28.04.2017
өлшемі0.5 Mb.
1   2   3   4

3.2 Смс таратуды ұсынатын қолайлы сервисті таңдау  

Ата-аналарды  смс-хабарландыру  ешбір  ақаусыз  орындалуы  қажет. 

Өйткені,  бұл  «Қауіпсіз  мектеп»  жүйесінің  басты  міндеті.  Бағдарламалық 

қолдау  жасауда  менің  алдымда  бірнеше  смс  таратуды  ұсынатын  әлемдік 

сервистердің  арасынан,  ең  тиімдісін  таңдау  міндеті  туды.  Atomparksms  –  15 

жылдың  көлемінде  қызмет  көрсетіп  келе  жатқан,  өзін-өзі  тек  жақсы 

жақтарынан  көрсете  білген,  ата-аналарды  хабардар  етуге  смс  таратуды 

ұсынатын  қызмет  түрі.  Бұл  сервисте  смс  тарату  бүкіл  Қазақстандық 

операторлады  қамти  алды,  сондай-ақ  жіберілетін  смстің  құны  басқа 

сервистермен  салыстырғанда  арзанырақ  болды.  Осы  себептермен  менің 

таңдауым  «Atomparksms» сервисіне тоқталды (2.2 сурет).  

 

 



31 

 

 



2.1 сурет – MySQL деректор қоры 

 

 



 

2.2 сурет –«Atomparksms» сервисінде «Қауіпсіз мектеп» жүйесінің жеке 

кабинеті 


32 

3.3 Смс хаттама жіберу командасын жазу 

Берілген  дипломдық  жобада  смс  хаттамаларды  SMSAPI  (v.  2.0). 

нұсқасымен  жұмыс  істейді.  АПИ-дің  берілген  нұсқасы  тұтынушыға  кез-

келген  қосымшадан  смсты  жіберуге  мүмкіндік  береді.  Смс-ті  тарату  POST 

сұранысты  http://my.epochta.ru/members/sms/xml.php-ге  жіберу  арқылы  іске 

асады.  

Таратылатын  POST  параметрде  'XML' сәйкесінше  XML  келесідей 

құрылымда таратылады (2.3 сурет): 

 

 

 



2.3 сурет – Number тегтер арасында смс хаттама жолдауға берілетін 

команда 


 

 


33 

Смс  хаттама  жіберу  «Аtomparksms»  сервисіндегі  «Қауіпсіз  мектеп» 

жүйесінің  жеке  кабинеті  арқылы  жүзеге  асады.  Жеке  кабинетке  мен  өзімнің 

m.meirkhannov@mail.ru

 

жеке  электронды  почта  адресім  арқылы  тіркелген 



болатынмын. 

Оны 


смс 

хаттама 


жіберу 

кодынан 


m.meirkhanov@mail.ru\n

  

байқауға болады (2.4 сурет): 



 

 

 



2.4 сурет – Смс хаттама жіберу коды 

 

2.5.1  Смс  жіберуді  жүзеге  асыру.  Мектепке  әдетті  түрде  кіріп  шығу 

үшін  барлық  адамға  арнайы  карта  керек  болғанымен,  смс  хабарландыру  тек 

«Қауіпсіз мектеп» жүйесіне қосылған тұтынушыларға ғана келеді.  

Оқушылардың  ата-аналары  олардың  балаларының  мектепке  келуі 

немесе кетуі жайлы смс хабарландыруды 3 түрлі жағдайда алады: оқушының 

мектепке келуі, мектептен кетуі және мектепке мүлдем келмеуі негізінде (2.5 

сурет):  

 


34 

 

 



2.5 сурет – оқушының мектепке келуі, кетуі және келмеуі нәтижесінде 

«Қауіпсіз мектеп» жүйесінен ата-анаға жіберілген смс хаттама 

 

Мен  өз  кезегінде,  барлық  тұтынушыларға  смс-хаттаманың  бару-



бармауын  жеке  кабинеттен  бақылай  аламын.  Барлық  таратылымды  тексеріп, 

адресаттарына смс хаттамалардың жіберілгендігіне көз жеткізуге болады (2.6 

сурет). 

 

 



 

2.6 сурет – Смс хаттамаларды бақылау 



 

 

35 

3.4 SMTP2GO 

«Қауіпсіз  мектеп»  жүйесі  әр  аптаның  соңында  оқушылардың  ата-

аналарының электронды почталарына баласының бір апталық мектепке келіп-

кетуі  жөнінде  электронды  хаттама  жібереді.  Оны  SMTP2GO  оқушылардың 

ата-аналарына электронды хаттарды тарату қызметі орындайтын болады. 

SMTP2GO  бүкіл  әлем  бойынша  алыстатылған  орындардан  электронды 

хаттарды тарату үшін ең тиімді шешім.  

Дәстүрлі  SMTP  қызметтер  қара  жәшік  секілді  –  тұтынушы  жіберетін 

электронды  хаттарда  не  жазылғандығы  жайында  жіберушінің  хабары  жоқ. 

SMTP2GO  тұтынушы  жіберіп  отырған  әрбір  хаттың  сатысын  көріп  отыруға 

мүмкіндік береді (2.7 сурет ).  

 

 



 

2.7 сурет – SMTP2GO ата-аналарға электронды хаттарды тарату 

 

Бұл электронды хаттаманы жіберу үшін біз келесідей кодты қолдандық 



(2.8 Сурет). 

3.5 «Қауіпсіз мектеп» бағдарламалық қолдауы жайлы әдістеме 

Берілген дипломдық жобада «Қауіпсіз мектеп» бағдарламалық қолдауы 

екі бағдарламалық бөліктерден тұрады. Біріншісі негізгі бағдарлама, екіншісі 

турникеттің эмуляциясы.  

Жоба  практикалық  тұрғыдан  толықтай  жүзеге  асқан  уақытта, 

турникеттің  эмуляциясының  қажеттілігі  болмайды.  Әзірше,  ол  турникеттің 

қызметін уақытша алмастырып тұрған бағдарламалық бөлім.  

Бағдарламаны  қосқан  уақытта  тұтынушы  бастапқы  бетке  өтеді. 

Бастапқы  бетте  іздеу  жолы  орналасқан.  Ол  кез-келген  оқушыны  дер  кезінде 

дерекқор  көзінен  табуға  мүмкіндік  береді.  Іздеу  жолының  төменгі  жағында 

сүзгілер  орналасқан:  келгендер,  кеткендер,  келмегендер,  қалғандар  және 

барлығы.  Сүзгілер  арқылы  мектепке  келген  оқушылар  тізімін,  немесе 

келмеген оқушылар тізімін бөлек көруге болады. Бағдарламалық қолдау сабақ 

басталысынан 20 минут өткен соң, автоматты түрде мектепке келмеген оқушы 



36 

ата-анасына  баласының  мектепке  келмегендігі  жөнінде  смс  хаттама 

жолдайды.  Оған  қоса  оқушының  ата  анасына  электронды  хатты  жіберу 

пернесі бар (2.9 сурет).   

 

 

 



2.8 сурет – электронды хаттама жіберу коды 

 

 



 

2.9 сурет  – «Қауіпсіз мектеп» бағдарламалық қолдауы 

 

«Қауіпсіз  мектеп»  бағдарламалық  қолдауының  екінші  бағдарламалық 



37 

бөлігі  –  турникеттің  симуляторы  (2.10  сурет).  Мектепке  кіру  үшін  қажет 

электронды  картаныны  оқитын  RFID  оқу  құрылғысының  орнына,  әзірше 

электронды  турникет  симуляторын  жасадым.  Оның  екі  пернесі  болады:  кіру 

және шығу. 

 

 



 

2.10 сурет – Турникет симуляторы 

 

Турникет симуляторы мектепке кіру құқығы бар барлық адамдар тізімін 



жадында  сақтайты  және  тек  осы  адамдарға  электронды  карта  арқылы  кіріп-

шығуға рұқсат береді. Турникет симуляторына «келді» баспасын басқанда, ол 

оқушының  мектепке  кіргендігі  жөнінде  ақпаратты  қабылдап,  кірген 

оқушының  ата-анасына  смс  хаттама  жолдайды.  «Кетті»  баспасы  мектептен 

оқушы  шыққан  кезде  қолданылады  және  осыған  орай  тиесілі  хаттама 

жолданады. 

Турникет  симмуляторының  тізімнде  тек  MySQL  дерекқор  көзіне 

енгізілген оқушылардың аты-жөндері болады (2.11 сурет). 

 

 

 



2.11 Сурет – Турникет симмуляторындағы оқушылар тізімі 

 

«Қауіпсіз  мектеп»  бағдарламалық  қолдауында  оқушыларды  санат 



бойынша  сүзгілеу  мүмкіндігі  бар.  Келгендер,  кеткендер,  келмегендер, 

38 

қалғандар және барлығы сүзгілері арқылы мектепке келген оқушылар тізімін, 

немесе келмеген оқушылар тізімін бөлек көруге болады (2.12 сурет).   

 

 



 

2.12 сурет – Мектепке келмеген оқушылар тізімі 

 

Мектепке  келмеген  немесе  кешігіп  келген  оқушылар  тізіміне  бөлек 



сараптама  жүргізуге  болады  (2.13  сурет),  мектепке  оқушы  мүлдем  келмей 

қалған жағдайда, ата-анасына сабақ басталуынан 20 минут өткеннен кейін смс 

хаттама жолданады. 

Сондай-ақ, әр оқушынының кіріп-шыққан операцияларын іздеу арқылы 

көруге  болады.  Барлық  операциялар  «Қауіпсіз  мектеп»  бағдарламалық 

қолдауының  архивінде  сақталады.  Мектеп  әкімшілішіне  осы  мәліметтерге 

сүйене  отырып,  оқушылардың  мектепке  келіп-кетуі  жөнінде  ай  сайын 

статистика  беріп  тұруға  болады.  Сол  арқылы  осы  айда  ең  көп  кешігетін 

оқушылар  тізімін,  сабақтан  ең  көп  қалған  оқушылар  тізімін  немесе  сабақтан 

қашқан  оқушылар  тізімін  шығаруға  болады.  «Қауіпсіз  мектеп»  жүйесі 

оқушылардың  сабақтан  қалмай,  кешікпей,  уақытылы  келіп  тұруына  үлкен 

ықпалын  тигізеді.  Мысалы,  7  «а»  сынып  оқушысы  Сәуленің  мектепке  кіріп-

шыққан операцияларын архивтен қарайық (2.14 Сурет). 

 


39 

 

 



2.13 сурет – Кешігіп келген оқушылар тізімі 

 

 



 

2.14 сурет – Іздеу арқылы архивтен қарау 

 

 

 



40 

Оған  қоса,  тұтынушы  оқушылардың  ата-анасына  электронды 

хаттамалар  жібере  алады.  Ата-анаға  хатты  жіберу  пернесін  баса  отырып, 

хатты таратуды анықтайтын диалогты терезе шығады (2.15 сурет).   

 

 

 



2.15 сурет – Электронды хат жіберу 

 

Хат  жіберілген  соң,  хаттың  жіберілгені  немесе  жіберілмегені  жөнінде 



ақпарат  келеді.  «Қауіпсіз  мектеп»  жүйесінің  жеке  кабинетіне  кіру  арқылы 

хаттың жеткен-жетпегендігін көруге болады (2.16 сурет). 

 

 

 



2.16 сурет – Хат жіберілгендігі жөнінде ақпарат алу 

 

 



41 

4 Тіршілік қауіпсіздігі  

4.1  Жобаланатын  бөлмелерде  электр  тогына  түсіп  қалмау  қауіпіне 

сипаттама беру 

Қарастырылып отырған дипломдық жобаның негізгі мақсаты - мақсаты 

оқушылардың  мектепке  уақытылы  келіп-кетуін  қадағалайтын  «InTime» 

хабарлама  орталығын  құру  және  оның  тиімділігін  зерттеу  болып  табылады. 

Ол үшін мектепке қатынау контроллері орнатылған турникеттер және оларды 

басқаратын  компьютер  орнатылады.  Құрылғылардың  барлығы  да  токпен 

жұмыс  істейтіндіктен,    жұмысшыларымыздың  еңбек  қауіпсіздігін  толық 

сақтау  үшін  жұмыс  орындарында  электр  тоғына  түсіп  қалмау  шараларын 

алдын алғанымыз жөн болады. 

Жалпы,  ақпаратты  тарату  үшін  жаңа  технологияларды  және  қазіргі 

заманғы  әлемдік  стандарттарға  жауап  беретін  құрылғыға  көшу  ең  маңызды 

шешім  болып  табылады.  Сол  себептен,  бұл  бөлімде  жобаланатын  жұмыс 

орындарында  электр  тогына  түсіп  қалмау  қауіпі  негізіне  сипаттама  беремін. 

Ол  үшін  адам  электр  тогына  түсу  қауіпін  азайту  жағдайлары  және  де  түрлі 

қондырғылар  төңірегінде  қауіпсіздікті  қамтамасыз  ету  мақсатында  жерлеу 

әдістерін  қолдану  қарастырылады.  Кеңседе  жұмыс  істеген  кезде  адамның 

токқа  түсу  қауіпінен  қорғауды  қамтамасыз  ету  қажет,  немесе  мүмкіндігінше 

азайту  керек.  Электр  құрылғылардың  сымдарының  қорғанышы  әртүрлі 

факторлардың салдарынан зақымданған кезде электр тоғына түсу қаупі пайда 

болуы мүмкін. Осындай жағдайда жабдықтарға жерлеу және нөлдеу әдістерін 

қолданамыз. 

4.2 Еңбек жағдайын талдау 

Өміртіршілік  қауіпсіздігі  бөлімінде  мысал  ретінде  Алматы  қаласында 

орналасқан    стандартты  мемлекеттік  мектептердің  кіре-беріс  бөлмесі 

алынады. Бөлменің өлшемдері: ұзындығы L = 10 м, ені В = 5 м, биіктігі Н = 3 

м. Ішкі қабырғалары ақ түспен сырланған, едені тастан жасалған. Қабырғада 

оқу  материалдары  мен  компьютермен  жұмыстағы  маңызды  техникалық 

нұсқаулықтар  ілінген.  Жұмыс  орнында  қатынау  контроллері  орнатылған 

турникет,  кабелді  тармақтау  тағаны,  үзіліссіз  қоректендіру  көзі,  1  сұйық 

кристалды  мониторлар  және  1  жүйелі  блок  орналасқан.  Бұл  жер  1  адамның, 

оператордың  жұмыс  жасауына  арналған,  оның  жеке  компьютер  столы  мен 

орындығы  бар.  Құрал-жабдықтар  айнымалы  220В  кернеуінде  жұмыс  істейді. 

Оператордың жұмыс істеу режимі – сегіз сағат.  

Жұмыс орнында ең алғаш отырар кезде кез-келген қызметкер алдымен 

техникалық қауіпсіздік нұсқаулығымен танысып үйренеді.  

Еңбек  ету  жағдайы  дегеніміз  –  ортадағы  фактілер  жиынтығының 

адамның еңбек ету кезіндегі жұмыс істеу қабілетіне және денсаулығына әсер 

етуін айтамыз. 

Жұмыс  істеу  жағдайын  жақсарту  мақсатында  техникалық  қауіпсіздік 

нұсқаулықтарына  сәйкес  бөлмеде  кондиционер,  жарық  көзі,  өрт  қауіпсіздігі 

құралдары қойылған. Жұмыс бөлмесінің бір қабырғасында екі терезе ретіндегі 

әр қайсысы 2,2 м табиғи жарықтандыруы бар. Бөлмеде ЛД40-4 типті төрт шам 


42 

орналасқан  әр  қайсысының  жарық  ағыны  3000  лм,  ал  қуаттары  40Вт-қа  тең. 

Қаралып  жатқан  бөлмеде  жұмыс  істеуге  қажетті  жарықтандыру  қалып 

бойынша  Е

н

=300  лк,  осылайша  бөлмедегі  қажетті  жарықтандыруды 



қамтамасыз етеміз. 

Бұл бөлімде жобаланған құрылғы орындарында, бөлмеде электр тогына 

түсіп қалмау қауіпі негізінде сипаттама беремін. Ол үшін адам электр тогына 

түсу  қауіпін  азайту  жағдайлары  және  де  түрлі  қондырғылар  төңірегінде 

қауіпсіздікті  қамтамасыз  ету  мақсатында  жерлеу  әдістерін  қолдану 

қарастырылады.  Кеңседе  жұмыс  істеген  кезде  адамның  токқа  түсу  қауіпінен 

қорғауды  қамтамасыз  ету  қажет  немесе  мүмкіндігінше  азайту  керек.  Электр 

құрылғылардың  сымдарының  қорғанышы  әртүрлі  факторлардың  салдарынан 

зақымданған  кезде  электр  тоғына  түсу  қаупі  пайда  болуы  мүмкін.  Осындай 

жағдайларда  тоққа  түсу  факторларын  алдын  алу  үшін  нөлдеу  әдісін 

қолданамыз. 

 

 



 

1 – салқындатқыш (сыртқы блок);2 – салқындатқыш (ішкі блок);3 – 

қабырға; 4 – терезе; 5 – жұмыс орны;6 – өрт сөндіргіш; 7 – есік; 8 – өртті 

ескертетін құрылғы, 9 - қатынау контроллері орнатылған турникет 

 

4.1 сурет – Жұмыс бөлмесінің үлгісі 



4.3 Электр қауіпсіздігі 

Электр  қауіпсіздігі  –  адамдарды  электр  тогының,  электр  доғасының, 

электрлі  магнит  өрісінің  және  статикалық  электрдің  зиянды  және  қауіпті 

әсерінен 

қорғанысын 

қамтамасыз 

ететін 

техникалық-ұйымдастыру 



шаралардың және құралдардың жүйесі. 

Жергілікті  электр  жарақаттары,  электр  тогының  дене  ұлпалары  мен 

мүшелерін зақымдауы: күюлер, электр таңбалары, терінің электр металдануы 

және электроофтальмия (көздің қарығуы) болып табылады. 

Адам  денесінің  тоқты  сезуіне  байланысты  тоқтың  келесі  шектік 

мәндерін бөліп атауға болады: 

 

токты сезу  шегі – ең аз сезілетін ток (0,5 -1,5мА); 



43 

 



босатпайтын  ток  шегі  –  адам  өз  бетімен  бұлшық  еттері 

электродтармен қамтылған әрекеттен босана алмайтын ең аз ток мөлшері (6-

10мА). Бұдан аз токтар босататын болып есептеледі; 

 



қаза ететін ток (100 мА және одан астам). 

4.3.1 Адам денесінің кедергісі. Адам денесі ток өткізгіш болып табылды. 

Tipi  aғзаның  әдеттегі  өткізгіштерден  өткізгіштік  өзгешелігі  тек  физикалық 

қасиеттерінде ғана емес, аса күрделі биохимиялық қасиеттерінде де болады. 

Адам денесі кедергісінің  нәтижесі көптеген факторларға, соның ішінде, 

тepiciнің  жағдайына,  электр  тізбегенін  параметрлеріне  және  коршаған  орта 

жағдайына сызықтық емес тәуелділігі бар ауыспалы шама болып табылады 

Дененің  әр  түрлі  ұлпаларының  кедергісі  біркелкі  емес:  терінің, 

сүйектердін, май ұлпасының, сіңірлердің салыстырмалы үлкен кедерісі бар, ал 

бұлшық  ет  ұлпасы,  қан,  лимфа  және  әcipece  омыртқа  жұлыны  мен  бас 

мыйының  -  кедергісі  аз.  Тұтастай  адамның  кедергісін  анықтайтын  басты 

фактор үлкен меншікті кедергісі бар тepi болып табылады. 

Адам  денесі  арқылы  өтетін  ток  тізбегіндегі  негізгі  кедергі  қалыңдығы 

0.005-0,2  мм  құрайтын  тepiнің  мүйізді  сыртқы  қабаты  болып  табылады.  Tepi 

қабаты алынған ішкі ұлпаньң кедергісі  800-1000 Ом-нан аспайды. 

Құрғақ зақымдалмаған терінің кедергісі 10 000 және тіптi 100 000 Ом-ға 

дейін жетеді. 

Адам  денесінің  кедергісі  кең  ауқымда  терінің  жағдайына  (кұрғақ, 

ылғалды,  таза,  зақымдалған  және  т.б.),  жанасу  тығыздығына,  жанасу 

ауданына,  кернеу  мен  токтың  шамасына,  көлеміне,  сондай-ақ  токтың  адамға 

әсер ету уақытына байланысты болады. 4.1-кестеде ток пен берілген кернеуге 

адам денесінің кедергі келтірілген. 

 

4.1 кесте – Берілген кернеуге адам денесінің кедергісінің тәуелділігі 



Адам денесінен өткен ток, мА 

1,0  6,0  65 

75 

100 


250 

Берілген кернеу, В 

6,0  18 

75 


80 

100 


175 

Адам денесінің кедергісі, кОм 

6,0  3,0  1,15  1,065  1,00  0,70 

 

Әдетте  адам  денесі  кедергісінің  зандастырылған  шамасы  1000  Ом  деп 



қабылданған.  Ұсынылған  4.1-кестеде  берілгендер  1000  Ом-ға  жуық  адам 

денесін,  кедергісі  босатпайтын  токтарда  кездесетінін  көрсетеді,  өлтіретін 

токта  дене  кедергісі  700  Ом-ға  дейін  төмендейді.  Ал  босататын  токта  адам 

денесінің кедергісі әдетте 2000-2500 Ом-нан төмен болмайды. 

Қорғаныс  кұрылғыларының  қажетті  параметрлерін  және  үнемді 

қорғаныс  шараларын  белгілеу  үшін  (жерлендіру  кедергісі,  қорғаныс 

ажыратқышын  орнату  және  т.б.)  қауіпсіздікті  қамтамасыз  ететін  ток  пен 

кернеудің адам денесінен өткендегі шектік мәндерін анықтау қажет. 

Адам  денесінен  өтетін  токты  арттыру  терінің  жергілікті  қызуын 

күшейтеді және ұлпаны тітіркендіреді. Бұл өз кезегінде орталық жүйке жүйесі 

арқылы  ағзаның  жауап  реакциясын  тудырады:  тамырлар  кенейеді,  қан 

айналымы артады және адам қатты терлейді, ал ылғалданған тері токты жақсы 

өткізеді, бұл терінің осы жердегі кедергісін төмендетеді. 


44 

Адам  денесіне  берілген  кернеу  U

h

  артуы  адам  денесінің,  кедергісін  Z



в

ондаған  есе  төмендетеді,  сөйтіп  адамның  ұлпаларының,  кедергі  ең  төмен 



шекке  (жобамен  300  Ом)  жетеді.  Көптеген  тәжірибелер  осы  тәуелділіктің 

сипатын анықтайды, 6ipaқ әр зерттеушінің, өлшемдері әр түрлі болып келеді. 

Бұл жүргізілген тәжірибенің түрліше жағдайларына байланысты болады. 

Берілген  кернеуге  байланысты  адам  денесінің  кедергісінің    томендеуі 

тepi кедергісінің азаюымен және ток өсумімен түсіндіріледі. 

Адам  тepici  арқылы  өтетін  токтың  өcyi  ен  алдымен  адам,  денесіне 

берілген кернеудің артуына байланысты. 

Егер теріде пайда болған электр өpiciнің кернеуінің тесу қабілеттілігі Е

пр

 

тәжірибелер керсеткендей 500-2000 В/мм тең болса, онда тері қабаты тесіледі. 



Байланыс  кәсіпорындарында  өндіріс  процестердің  жүзеге  асыру  үшін 

электрлік  энергия  кең  қолданылады.  Сондықтан  электроэнергияны 

қолданғанда    электротравматизмнен  сақталу  үшін  келесі  шарттар  орындалу 

керек: 


 

электрқондырғының токөткізгіш бөліктеріне жақындау немесе жанасу 



мүмкіндігін шектеу(жоғарыкернеулі қондырғыларда); 

 



әр  түрлі  себептермен  кернеу  астында  болуы  мүмкін  электр 

кұрылғының токөтізбейтін бөліктерінің қорғанысын жүзеге асыру. 

Адамды электртоғына зақымдануынан сақтау үшін негізгі 3 түрі бар: 

 



қорғаныс жерлендіру; 

 



қорғаныс нөлдеу; 

 



қорғаныс ажырау. 

Изоляцияның  бүлінуінің  әсерінен  кернеу  астында  қалған  металды 

құрылымдарды  немесе  электр  құрылғылардың  корпусын  ұстау  нәтижесінде 

алынатын  электрлік  жарақаттарды  болдырмау  және  аппаратураларды  қорғау 

үшін  қорғанысты  жерлендіру  орналастырылады.  Ол  электр  қондырғылардың 

метал бөліктерін жермен әдейі жалғау арқылы жасалынады. 

Жерлендіру  құрылғыларын  (ЖҚ)  жобалау  кезінде  адамның  электр 

тоғымен  жарақат  алу  ықтималдылығы  ескеріледі.  Алайда,  бірде-бір  салада 

және  жалпы  өмірде  адамдардың  толық  қауіпсіздігін  қамтамасыз  ету  мүмкін 

еместігі белгілі.  

Сондықтан, ЖҚ-ның аймағында қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселесін 

адам  электр  тоғымен  жарақат  алу  қаупі  жағдайының  болу  ықтималдылығын 

азайту деп түсіну керек.  

Тиімді  жерлендірген  желілерде  электр  қауіпсіздігі  қамтамасыз  етілген 

деп жерлендіргіштегі φ

ж

 потенциалы 10 кВ-тан аспайтын, ал жерлендіргіштің 

нәтижелі кедергісі жылдың кез-келген мерзімінде 0,5 Ом-нан аспайтын болып 

саналады. 

 


45 

4.4 Нөлдік қорғаныш өткізгішіне қойылатын талаптар 

Нөлдеудің мақсаты – бір немесе бірнеше фазаның корпусқа тұйықталуы 

кезінде  электр  құрылғыларын  желіден  өшіру  және  де  аппатық  жағдайда 

адамның нөлденген корпуқа қол тигізуінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету. 

Жоғарыда  айтылғандай  нөлдеуді  есептегенде  оның  өшіргіш  қабілеті 

тексеріледі  және  адамның  аппатық  жағдайда  электр  құрылғы  корпусына  қол 

тигізгенде электр тоғына түсу қаупі бағаланады. 

4.4.1 Нөлдеуді есептеу жолы. Нөлдеудің принципті сұлбасы 4.2-суретте 

көрсетілген.  

 

 

 



А – қорғау аппараты (сақтандырғыш немесе автоматты өшіргіш); 

R

0



 – нейтрал жерлендіргіші;R

п

 – қайталай жерлендіру. 



 

4.2 сурет – Нөлдеуі бар айнымалы тоқ желісінің принципті сұлбасы 

 

 

 



4.3 сурет – Нөлдеудің толық есептеу сұлбасы 

 

4.3 – суретте көрсетілгендей фазалық сымдағы қысқа тұйықталу тогы I



кз

 

желінің фазалық кернеуінен U



ф

 және трансформатордың орамасындағы толық 

кедергілерден  Z

т

/3  шығатын  тізбек  толық  кедергілеріне,  фазалық  өткізгішке 



Z

ф

,  нөлдік  қорғағыш  өткізгішіне  Z



н

,  сыртқы  индуктивті  кедергіге  X

П



өкізгіштің  R



П

  қайталай  жерленуінің  активті  кедергісіне  және  трансформатор 

нейтралының R

о

 жерленуіне тәуелді болып келеді. 



R

о

  және  R



П

  басқа  тізбек  элементтерімен  мәні  жоғары  болады. Олардың 



46 

параллель  тараулары  қысқа  тұйықталуды көбейтеді.  Бұдан  нөлдеуді есептеуі 

бірталай қысқарады (4.4 сурет). 

 

 



 

4.4 сурет – Нөлдеудің ықшамдалған сұлбасы 

 

Бұл  жағдайда  қысқа  тұйықталу  тоғы  I



кз

  үшін  өрнек  кешенді  түрде 

болады: 

 

I



кз 

= U


ф

/(Z


т

/3+Z


ф

+Z

н



+jX

п



(4.1) 

 

мұндағы  U



ф

 – желінің фазалық кернеуі, В; 

Z

т

 



– 

үшфазалы 

тоқ 

көзінің 


(трансформатордың) 

орамаларындағы толық кедергінің комплексі, Ом; 

Z

н

  =  R



н

+jX


н

  –  нөлдік  қорғағыш  өткізгішінің  толық  кедергі 

комплексі, Ом; 

R

ф



  және  R

н

  –  фазалық  және нөлдік  қорғағыш өткізгіштерінің 



активті кедергісі, Ом; 

X

ф



 және X

н

 – фазалық және нөлдік қорғағыш өткізгіштерінің 



ішкі индуктивті кедергілері, Ом; 

X

п



  –  фазалық  өткізгіш  –  нөлдік  қорғағыш  өткізгіш 

контурының сыртқы индуктивті кедергісі, Ом; 

Z

п

 = Z



ф

+ Z


н

+jX


п

 – фаза-нөл контурындағы толық кедергісінің 

комплексі, Ом. 

Соңғысын есепке алғанда: 

 

I

кз 



= U

ф

/(Z



т

/3+Z


п

(4.2) 



 

Қысқа  тұйықталу  тоғының  I

кз

  модулін  есептеу  кезінде  трансформатор 



орамасындағы  кедергі  мен  фаза-нөл  Z

т

/3  мен  Z



п

  модулдерін  арифметикалық 

қосылады. 

Фаза-нөл контурының толық кедергісі модуль түрінде көрсетілуі: 

 


47 

2

2



)

(

)



(

п

н

ф

н

ф

п

X

X

X

R

R

Z





, Ом 

(4.3) 


 

Тексеру формуласы (4.2) және (4.3) формулаларынан анықталады: 

 

2

2



3

/

)



(

)

(



п

н

ф

н

ф

T

ф

п

X

X

X

R

R

Z

U

I

k





 



(4.4) 

 

мұндағы  I



Н

  –  электрқабылдағышпен  қорғалған  қорғау  аппаратының 

номинал  тоғы,  үлкен  емес  шығару  тоқтары  (электрқыздырғыш  аспаптар, 

электржарықтандырғыш қондырғылар және т.б.) бар электр бөліктерін немесе 

электрқабылдағыштарды  қорғау  үшін  арналған  сақтандырғыштар  үшін 

балқытылған қойғыш тоқтары. 

Осы  электрқабылдағыштың  номинал  тоқтарына  немесе  электржелілер 

бөліктеріндегі есептеуіш тоқтарына тең немесе үлкен болу керек: 

 

нэ

п

I

I

 



(4.5) 

 

Жеке  асинхронды  электр  қозғалтқыштарды  және  электрсымдарды 



қорғау  үшін  арналған  сақтандырғыштар  үшін  балқытылған  қойғыш  тоқтары 

мына шартты қанағаттандыруы қажет: 

 

Т

g

п

нпв

K

I

K

I

/



 

(4.6) 


 

мұндағы   



g

I

– электр қозғалтқыштардың номинал тоғы, А; 



п

K

 – шығару тоғының қысқасы; 



Т

K

 

– 



электр 

қозғалтқыштардың 

шығару 

шартын 


қанағаттандыратын коэффициент. 

Оңай  шығару  (жиі  емес  шығарулар,  шығару  ұзағтығы  10  секундтай) 

шарртары  бар  электр  қозғалтқыштар  механизмі  үшін 

Т

K

=2,5,  ал  қиын 

шығару (үдеу ұзақтығы үлкен, жиі шығарулар және т.б.) шарттары бар электр 

қозғалтқыш механизмі үшін: 

 

Т

K

=2,5 - 1,6 

(4.7) 

 

 



 

48 

Жүктемесіз және аз қуатты қозғалтқыш үшін шығару тоғының реттілігі 

былай қабылданады: 

 

п



K

=4 – 5 


(4.8) 

 

Май  трансформаторларының  толық  кедергілерінің  мәні  көбінесе 



трансформатор 

қуатымен, 

біріншілік 

ораманың 

кернеуімен, 

оның 


орамаларының  жалғану  сұлбасымен,  трансформатор  констукциясымен 

(қабырғаларының  қалыңдығы,  бак  көлемі,  суытқыш  құбырлардың 

констукциясы,  болат  өзекшенің  феррамагниттік  қасиеттері  және  т.б.) 

анықталады. 

Жалғану сұлбалары ∆/Y және Y/Z

H

 трансформаторлардың кедергілері аз 



болады және олар нөлдеу жүйесінде ең қауіпсіз жағдайды қамтамасыз етеді. 

Мыс  және  алюминиелік  өткізгіштердің  активті  кедергілері  белгілі 

өрнекпен анықталады: 

 

R = ρl/S 



(4.9) 

 

мұндағы  S – өткізгіштің көлденең қимасы, мм



2

l – өткізгіш ұзындығы, м; 



ρ  –  өткізгіштің  салыстырмалы  кедергісі  (мыс  үшін  0,018,  ал 

алюминия үшін 0,028 Ом мм

2

/м). 


Кабельдер мен сымдарға нөлдік қорғағыш өткізгіштер ретінде қорғасын 

қабықшалар алуға  болмайды. Өйткені, олардың өткізгіштігі аз және тоққа аз 

жүктеме болады. 

Мыс және алюминиелік өткізгіштердің ішкі индуктивті кедергілердің Х

ф

 

және Х



н

  мөлшерлері салыстырмалы аз, сондықтан оларды елемеуге болады.  

Фаза-нөл  контурының  линия  бірлігіне  сыртқы  индуктивті  кедергісінің 

Х

п



  мөлшері  2r  бірдей  диаметрлі  көлденең  қимасы  дөңгелек  сымы  бар  екі 

сымды линия үшін арналған белгілі формула арқылы есептеледі: 

 

r

d

l

w

wL

X

п

ln

'



0



, Ом/м 



(4.10) 

 

мұндағы  



w

 - бұрыштық жиілік, 



w

=2·


·f = 314 рад/с; 



L

 - линия индуктивтілігі; 

0



=4



·10


-7

Гн/м; 


l – линия ұзындығы

d – өткізгіштер арасындағы ара қашықтық, м; 

r

 - өткізгіш радиусы, м. 

 

 


49 

Осыдан: 


 

r

d

r

d

X

п

ln

29



,

0

ln



3

,

2



10

4

14



,

3

'



7







, Ом/км 

(4.11) 


 

4.4.2 Нөлдеуді есептеу. Есептеуге арналған бастапқы мәндер: 

а)  P=5  кВт  –  құрылғының  трансформатордан  алатын  электрэнергия 

қуаты; 

ә) U=380 В – құрылғы жұмыс істейтін айнымалы кернеуі; 



б) ААШвУ 4x6 кабелінің параметрлері: 

1)

 



ρ=0,028 (Ом·мм/м) – алюминидің меншікті кедергісі; 

2)

 



S=6 мм – өткізгіштің көлденең қимасы; 

3)

 



l=200 м – өткізгіш ұзындығы; 

в) R=1000 Ом – адам денесінің кедергісі; 

г) k=1,4 – номинал тоқтың бөлгіш коэффициенті. 

Егер I


ҚТ

  тогының  мәні  келесі  шартты  қанағаттандырса,  фаза  нөлденген 

корпусқа  тұйықталған  кезде  электр  қондырғысы  автоматты  түрде  өшіп 

қалады: 


 

НОМ

ЌТ

I

к

I



 

(4.12) 


 

мұндағы   k – номинал токтың бөлгіш коэффиценті; 

I

НОМ


 – номинал ток. 

ҚТ  фазалық  сымда  тораптың  фазалық  кернеуіне  (U

ф

)  және 


трансформатор  орамдарының  толық  кедергісінен  Z

т

/3  құралатын  тізбектің 



толық  кедергісіне,  фазалық  өткізгішке  Z

ф

,  нөлдік  қорғаушы  өткізгішке  Z



н

тізбектің сыртқы индуктивті кедергісіне: фазалық өткізгіш– нөлдік қорғаушы 



тізбекке X

п

 байланысты.  



Бұл жағдайда Iкз үшін комплексті түрде өрнек келесідей болады: 

 

)



3

(

П



Н

ф

T

ф

ЌТ

jX

Z

Z

Z

U

I



 



(4.13) 

 

мұндағы   Z



т

 – үш фазалы ток көзінің (трансформатордың) орамдарының 

толық кедергі комплексі; 

Z

ф



=R

ф

 + jX



ф

 – фазалық өткізгіштің толық кедергі комплексі; 

Z

н

=R



н

 + jX


н

 – нөлдік өткізгіш толық кедергісінің комплексі;  

R

ф

,  R



н

  –  фазалық  және  нөлдік  өткізгіштерінің  активті 

кедергілері; 

X

ф



, X

н

 – фазалық және нөлдік өткізгіштердің ішкі индіктивті 



кедергілері; 

X

п



  –  контурдың  сыртқы  индуктивті  кедергісі  (фазалық 

өткізгіш – нөлдік өткізгіш). 

Бұл өрнекті басқаша келесідей етіп жазуға болады: 

 


50 

)

)



(

)

(



3

(

2



2

П

H

ф

H

ф

T

ф

ЌТ

X

X

X

R

R

Z

U

I





 

(4.14) 



 

I

қт



 есептеу үшін алдымен кәбілдің түрі мен маркасын таңдап алу қажет, 

содан кейін кәбілдің мінездемелеріне байланысты есептеулер жүргізу қажет. 

Барлық  құрылғылардың  тұтынатын  қуаты  0,7  кВт  аспайтындықтан 

қалған  барлық  есептеулерді  бір  фаза  үшін  келтіремін.  Бұл  фазаның  номинал 

тогы келесідей болады: 

 

5



,

2

)



5

(

ЖЇКТ



НОМ

I

I



 

(4.15) 


 

мұндағы  



Ж

К

I

 – жүктеме тогы. 

 

)



cos

3

(







U

P

I

Ж

К

 



(4.16) 

 

мұндағы  



P

= 700 Вт; 



U

=220 В; 


cos


=0,8. 

 

).



(

46

,



30

)

8



,

0

220



3

(

700



A

I

Ж

К





 

 

Бұдан тұтынушы номинал ток: 



 

).

(



61

5

,



2

)

46



,

30

5



(

A

I

НОМ



 

 



Максимал  қорау  үшін  өшіруші  ретінде  автоматты  өшіргіштер 

қолданылады. 



k

=1.4 формуласы бойынша: 

 

).

(



86

61

4



,

1

A



I

k

НОМ



 



 

Құрастырушы  цехті  электрмен  қамтамасыз  ету  үшін  жиырма  бес 

киловатты, майлы, үш фазалы трансформатор қолдану жеткілікті.  

Z

т



  =  0.906  Ом  жиырма  бес  киловатты  трансформатор  таңдаймын.  Оған 

келетін  ААШвУ  4х6  кәбілін  таңдаймын.  Бұл  кәбілдің  негізі  алюминиден 

жасалған. Алюминиден жасалған өткізгіштердің актив кедергілерінің мәндері 

келесідей анықталады: 

 

S

l

R

Ф



 

(4.17) 



 

мұндағы  ρ = 0.028 (Ом х мм/м) – алюминидің меншікті кедергісі; 



l – өткізгіштердің ұзындыңы (м); 

S – өткізгіштердің кесуі(мм). 

Фазалық өткізгіштің активті кедергісі: 



51 

 

).



(

1

6



200

028


,

0

Ом



R

R

Н

Ф



 



 

Алюминиден  жасалған  өткізгіштердің  ішкі  индуктивті  кедергісі  X

ф

 

салыстырмалы  түрде  өте  аз  (  0.0156  Ом/км  жуық),  сондықтан  оны  елемеуге 



болады.  X

H

  және  X



П

  кедергілерінің  де  мәндері  өте  аз,  сондықтан  оларды 

елемейміз. 

Сонда қорғаудың қосылуына қажет 





I

 келесідей анықталады: 

 

)

)



(

3

(



220

2

Н



Ф

T

Т

R



R

Z

I



 

(4.18) 



 

).

(



96

)

)



1

1

(



3

906


,

0

(



220

2

A



I

Т





 

 

Жүйенің  өшіргіш  қабілетін  қамтамасыз  ету  үшін  автоматты  өшіруші  



таңдау қажет. I

кз

 мәні келесі шартты қанағаттандыру керек: 



 

НОМ

Т

I



k

I



 

(4.19) 


 

86

96



 

 



Бұл жағдайда тию кернеуі: 

 

Н

Т

K

Z

I

U



 

(4.20) 


 

).

(



96

1

96



В

U

K



 

 



Адам денесінен өтетін ток: 

 

h



K

h

R

U

I

 



(4.21) 

 

мұндағы  R



h

 – адам денесінің кедергісі(R

h

=1000 Ом). 



 

.

6



,

9

1000



96

мА

I

h



 

 

Сөйтіп,  токтың  бұл  мәні  адам  үшін  аса  қауіпті  емес.  Себебі,  адам  өз 



бетімен бұлшықеттері электродтармен қамтылған әрекеттен босана алмайтын 

ең аз ток мөлшері 6-10мА. Менің есептеуімде табылған мән  – 9,6мА, рұқсат 

етілеген  мәннен  де  аз  мөлшерде  болғандықтан  адма  үшін  аса  қауіпті  емес. 

Құрастырушы  жұмыстардың  соңында,  сондай-ақ  нөлдеу  жүйесін  қолдану 

процесінде  «Электр  қондырғылары  құрылғыларының  ережелері»  (ПУЭ) 

талаптарына сәйкестігін тексеріп отыру қажет. Ол үшін: жерлеу нейтралы мен 

нөлдік  өткізгіштің  қайталап  жерлеу  кедергілерін  өлшеу,  жерлендіргіш 


52 

құрылғыларының  элементтер  жағдайын  тексеру,  нөлдеуші  тораптың  

тұтастығын  тексеру,  соның  ішінде  нөлдеуші  қорғау  өткізгіші  мен  нөлденген 

жабдықтың  арасындағы,  «фаза  –  нөл»  тізбегінің  кедергісін  өлшеу.  МЕСТ 

12.1.038-82  «Еңбек  қауіпсіздігінің  стандарттар  жүйесі.  Элект  қауіпсіздігі. 

Түйісу  кернеуі  мен  токтарының  рұқсат  етілген  шегі»  талаптарының 

орындалуын қадағалап отыру қажет.  

 

 


1   2   3   4




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет