Д. К. Оразалинова физикадан анықтамалық


рентгендік  құрылымдық  анализде



жүктеу 1.18 Mb.
Pdf просмотр
бет9/9
Дата08.09.2017
өлшемі1.18 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

рентгендік  құрылымдық  анализде-  егер  рентген  сәулелерінің  λ 

толқын  ұзындығы  белгілі  болса,  онда  құрылысы  белгісіз  кристаллдық 

құрылымдарда  дифракцияны  бақылап,    сырғу  бұрышын  және  m-ді  ӛлшей 

отырып, d-ны анықтауға болады, яғни заттың құрылымын білуге болады; 

2)

 



рентгендік спектроскопияда – егер   белгілі болса, онда   сырғу 

бұрышын  және  m-ді  ӛлшей  отырып,  түскен  рентген  сәулесінің  λ  толқын 

ұзындығын табуға болады; кеңінен қолданылады. 

2)

 



Дифракциялық  тордың  ажыратқыштық  күші:

R

kN

,  мұндағы 

  -  осы  тор  арықлы  екі  спектралды  сызығы  бір  ыңғай  болып  кӛрінетін  екі 

кӛршілес  (   және  +

)  спектралды  сызықтардың  ең  аз  толқын  ұзындықтар 

айырымы,  N  –  тордың  штрихтар  саны,  k  –  дифракциялық  максимумының 

реттілік нӛмірі. 


 

91 


3)

 

 Дифракциялық тордың ажыратқыштық қабілеттілігі дифракциялық 



максимумының  реттілік  нӛмірі  қанша  артық  болса,  ажыратқыштық  күші 

сонша  кӛп  болады  және  штрихтар  саны  неғұрлым  артық  болса,  соғұрлым 

кӛп болады: 

R

kN

, мұндағы N – тордың толық штрихтар саны. 

4)

 

 Тордың бұрыштық дисперсиясы: 



cos

k

D

a

b

5)



 

Аз бұрыштар үшін жуықтап алынған теңдігі тән:



k

D

a b

 

6)



 

Дифракциялық тордың сызықтық дисперсиясы: 



l

l

D

.  


7)

 

 Дифракцияның  аз  бұрыштары  үшін:



l

k

D

fD

f

d

,  мұндағы  f  – 

дифракцияланған  сәулелерді  экранда  жинайтын  линзаның  бас  фокус 

аралығы. 



8)

 

Рэлей  Критерийі  –  екі  жақын  нүктелік  жарық  кӛздерінң  бейнесі 

немесе  екі  жақын  жатқан  спектралды  сызықтардың  бейнесі,  егер 

дифракциялық  бейне  центріндегі  максимумы  бір  кӛзінен  (сызығынан) 

басқаның дифракциялық бірінші минимумымен дәл келсе ажыратылды.  

9)

 



Телескоп  объектівтің  ажыратқыштық  қабілеттілігі  екі  жарқыраған 

нүктелер 

(мысалы, 

жұлдыздар) 

арасындағы 

ең 


аз 

бұрыштық 

арақашықтығымен  сипатталады 

  (


1, 22

D

),  сол  қашықтықта  осы 

нүктелердің  дифракциялық  бейнелері  объектіивтің  фокаль  жазықтығында 

жеке кӛрінеді:

1

1, 22


D

R

мұндағы  

  -жарық  толқын  ұзындығы,  D  – 

объектив диаметрі. 

          10)  Рентген  сәулелердің  кристалдық  тордағы  дифракция  кезінде 

сәулелердің айналық шағылуы пайда болатын орындарында (дифракциялық 

максимумдар),  Вульф  -  Брегг: 

2 sin


d

k

  формуласымен  анықталады, 

мұндағы d – кристалдың атомдық жазықтықтардың арасындағы қашықтығы, 

  -сырғанау  (сұрғу)  бұрышы,  кристалға  түскен  параллель  рентген  сәулелер 

шоғы  мен  кристалл  қабырғасының  арасындағы  бұрышы,  ол  оптикалық 

сәулеленудің  қай  бағытта  айналық  шағылуы  пайда  болатын  бағытын 

анықтайды (дифракционды максимумдарды). 


4.3 Жарықтың Поляризациясы 

 

Табиғи  жарық  деп



E

вектордың  бағдарлануы  теңықтималды  болатын 

жарық, яғни барлық бағыттарда бұл вектордың бағыты жан жақты бірдей. 

1)

 



Полярланған  жарықта 

E

  вектордың  бағыты  қандай  да  болсын  бір 

бағытпен реттелген изованным жарық.  

2)

 



Дербес-полярланған  жарық  – 

E

  вектордың  атрықшылық  тербеліс 

бағыты болатын жарық  

3)

 



Поляризациялану  дәрежесі 

max


min

max


min

I

I

P

I

I

,  мұндағы 

max

min


,

I

I

-  дербес 

полярланған  жарықтың  сәйкесінше  максимал  және  минимал  интенсивтілігі. 

Табиғи  жарық  үшін 

max

min


I

I

,  және 


0

P

,  жазықполярланған  жарық  үшін 

min

0

I



және 

1

P

 

4)

 



Брюстер заңы. диэлектриктің сыну кӛрсеткіші Б) арасындағы  (n) 

мен  оның  бетінен  шағылып,  толық  полярланып  шығатын  табиғи  жарықтың 

түсу  бұрышы  (  қатынас.  Брюстер  заңы  бойынша  түсу  жазықтығына 

перпендикуляр  болатын  жарық  толқыны  электр  векторының  Е

S

  құраушысы 



ғана  (яғни,  жарықтың  бӛліну  бетіне  параллель  құраушысы)  шағылады,  ал 

жарықтың  түсу  жазықтығында  жататын  Е

Р

  құраушысы  шағылмайды,  сынады 



:

1

21



tgi

n

. Бұл жағдайда шағылған және сынған сәулелер ӛзара перпендикуляр. 

5)

 

 Бір 



поляризатор  арқылы  ӛткен  жарықтың  Интенсивтілігі 

(қарқындылығы) 

.

0

2



ест

I

I

 

6)



 

Малюс  заңы.:

2

0



cos

I

I k

,  мұндағы  I

–  анализаторға  түскен 



жарықтың интенсивтілігі, 

k

 - анализатордың мӛлдірлігінің коэффициенті.  

7)

 

Поляризатор арқылы ӛткен жарықтың интенсивтілігі 



2

cos


2

1

таб



I

I

 

немесе 



2

0

cos



I

I

,  немесе  жарықталыну  үшін  Малюс  заңын 



сos

E

E

0

  деп 



жазуға болады. 

8)

 



 Полярлану жазықтығының айналуы (бұралуы).  

Монохромат жарықтың полярлану жазықтығының бұралу бұрышы: 

а) қатты денелерде  

d

,  мұндағы    -  бұралу  тұрақтысы,  d  –қатты 

денеден қиып алынған пластина қалындығы; 

б) таза сұйықтарында  



l

,  мұндағы 

  -  меншікті  бұралу, 

  - 


сұйық тығыздығы, l – сұйық қабатының ұзындығы

в) ерітінділерде 



Cl

,  мұндағы  C  –  ерітіндінің  концентрациясы 

(ерітіндінің бірлік кӛлемдегі белсенді заттың массасы). 

Жарық  жұтылуы.  Жарықтың  жұтылуы(  абсорбциясы)  жарық 

толқынның  энергиясының  затта  таралу  кезінде  толқын  энергиясыын  басқа 

энергия түрлеріне түрлену құбылысын атайды 


 

93 


.Бугера  –  Ламберт  заңы  -бір  түсті  (монохромат)  жарық  шоғының  орта 

арқылы ӛткендегі әлсіреуін анықтайтын заң.:

0

exp(


)

I

I

d

, мұндағы 

0

I

 жұтқыш 


затқа түскен және қалындығы 

d

заттың жұтқыш қабатынан шыққан жарық, μ –

жарықты 

жұтқан 


заттың 

жұту 


сызықтық 

коэффициенті 

(жұту 

кӛрсеткіші).



l

е

I

I

0

 түрінде де жазылуы мүмкін. 



Жарық шашырауы.  

1)  оптикалық  сәуле  (жарық)  ағынының  затпен  ӛзара  әсерлесуі  кезінде 

кейбір 

сипаттамаларының 



ӛзгеруі. 

Мұндай 


сипаттамаларға 

жарық 


қарқындылығының  кеңістіктік  таралуы,  жиіліктік  спектр,  жарықтың 

полярлануы  жатады.  Кӛбінесе,  Жарықтың  шашырауы  деп  ортаның  кеңістіктік 

біртексіздігінен  болатын  сол  ортаның  ӛзіндік  емес  (меншіксіз)  жарқырауын 

айтады.  

Оптикалық  біртекті  емес  ортада  жарықтың  шашырауы  нәтижесінде 

жазық 


толқынның 

 

интенсивтілігі(қарқындылығы) 



келесі 

заң 


бойынша

:

0



exp(

)

I



I

hd

,  мұндағы 



d

шашыратушы  ортаның  қабат  ені, 



h

  – 


экстинкция коэффициенті. 

Егер  шашыратушы  орта,  осыдан  басқа  жарықты  жұтса,  онда 

0

exp


I

I

h d

,мұндағы 

  –  зат  пен  жарықты  жұтудың  сызықтық 

коэффициенті(жұту кӛрсеткіші)  



Фотометрияда жарық шамалары 

1)

 



 Тӛбесінде  орналасқан  жарық  кӛзі,  денелік  бұрыш  шектерінде 

нүктелік  изотропты  кӛзі  шығаратын  жарық  ағыны  Ф: 



Ф I

,  мұндағы 



I

жарық  күші.  Егер  жарық  ағыны  доңгелек  конустың  бүйірлі  бетпен  шектелген 



болса, 

2

 бұрышымен, мұндағы   - конус осімен жасаушы арасындағы бұрыш, 



онда конустың денелік бұрышы 

2

1 cos



формулемн анықталады

Жарық 



ағынның ӛлшем бірлігі – люмен (лм) 

2)

 



Изотропты нүктелік жарық кӛзінің толық жарық ағыны 

4

Ф



I

 

3)



 

Беттің  жарықталыну 



Ф

E

S

,  мұндағы 



S

  -  жарық  ағыны 



Ф

  түсіп 


бірқалалыпты таралған бет ауданы. Жарықталынудың ӛлшем бірлігі люкс (лк) 

4)

 



Изотропты  нүктелік  жарық  кӛзінің  жарықталынуы 

2

cos



I

E

r

мұндағы 



r

-  беттен  жарық  кӛзіне  дейінгі  қашықтық, 

-сәулелердің  түсу 

бұрышы. 


5)

 

Конустық  сәулелендіргіштің  қандай  да  болсын  элемент  бетінің 



жарық күші 

0

cos



I

I

, мұндағы  -бет элементіне нормаль бағытымен бақылау 

бағыты  арасындағы  бұрыш, 

0

I

  -нормаль  бағытымен  осы  элементке  бет 

элементінің жарық күші. (жарық күшінің ӛлшем бірлігі – кандела: кд) 

6)

 

Жарқыраған  беттің  жарқырауы 



/

cos


I

B

I

S

,  мұндағы 



I

бақылау  бағытындағы  жарық  күші, 



-жазықтыққа  жарқыраған  беттің  осы 

 

94 


бағытына  перпендикуляр  проекция  ауданы(  жарқыраудың  ӛлшем  бірлігі  – 

кандела/ метр квадрат: кд/м

2

.) 


7)

 

Жарықтық (Светимость) 



Ф

R

S

, мұндағы 



Ф

- беттпен шығарылатын 

жарық  ағыны, 

S

  -осы  бет  ауданы.  (жарқырағыштықтың  ӛлшем  бірлігі- 

люмен/метр квадрат: кд/м

2



8)

 

Конустық  сәулелендіргіштердің  жарықтығы  (жарқырағыштық 



бағытқа тәуелді емес) 

R

B

 

Фотометриядағы энергетикалық шамалары 

1)

 

Сәулелену  ағыны



e

Ф

–  сәулелену  энергиясының 



W

  сәулелену  пайда 

болған  уақытқа 

t

қатынасына  тең  шама  (сәулелену  қуаты).  Сәулеелну 

ағынының ӛлшем бірлігі– ватт (Вт): 

e

W

Ф

t

  

2)



 

Энергетикалық  жарқырау  (сәулеленгіштік) 



e

R

-  бетпен  шығарылған 

сәулелену  ағының 

e

Ф

,  осы  ағын  ӛтетін  бет  ауданына  қатынасы 



S

(сәулеленудің беттік ағын тығыздығы). Энергетикалық жарқыраудың ӛлшем 



бірлігі– ватт/ метр квадрат (Вт/м

2



3)

 

Энергетикалық  жарық  күші  (сәулелену  күші) 



e

I

  -  нүктелік  жарық 

күшінің сәулелену  ағынның осы  сәулелену  таралатын  шектеріндегі денелік 

бұрышына. Ӛлшем бірлігі – ватт/стерадиан (Вт/ср) 

4)

 

Энергетикалық  жарықтығы  (лучистость) 



e

B

-  сәулелендіргіш  бет 

элементінің  энергетикалық  жарық  күшінің 

e

I

  бақылау  бағытына 

перпендикуляр  бетке 

S

  осы  элементтің  проекциясы.  Ӛлшем  бірлігі– 

ватт/стерадиан *метр квадрат (Вт/(ср·м

2



5)

 

Энергетикалық 



жарықталыну(облучѐнность) 

e

E

(жарықтандыратын  беттің  бірлігіне  түсетін  сәулелену  ағынның  шамасын 



сипаттайды.  Энергетикалық  жарықталынудың  ӛлшем  бірлігі  –  ватт/  метр 

квадрат (Вт/м

2



 



 

Қорытынды 

 

 



Физика  пәнінен  анықтамалықты  оқу  үрдісінің  барлық  сабақ  түрлеріне 

дайындалу кезінде қолдануға болады.  

 

Әр  бір  оқулықтың  ӛз  кӛлеміндегі  негізгі  қарастырылатын  заңдар  мен 



процестердің мазмұны әр түрлі, сондықтан осы анықтамалыққа физика пәннің 

негізгі тараулардың заңдары мен формулалары келтірілген.  

 

Ағымды  немесе  қорытқы,  кезеңді  бақылауға  дайындалу  кезінде,  физика 



пәнін  меңгерту  кезінде,  тәжірибелік  сабақтардында  есеп  шығару  кезінде  осы 

анықтамалықты қолдануға болады.  

 

Мазмұны  жағынан  осы  анықтамалыққа  физика  пәннің  үлкен  сағат 



кӛлемінде  қарастырылатын  тақырыптары  еңгізілген,  сонымен  бірге  бір 

анықтамалық  ішіне  бірнеше  оқулық  кӛлемде  қарастырылатын  заңдар  мен 

формулалар біріктірілген. 

Физика  —  табиғат  жӛніндегі  жетекші  ғылымдардың  бірі.  Ол  басқа  да 

жаратылыс  тану  ғылымдары  сияқты  ұзақ  тарихи  даму  жолынан  ӛтті.  Жеке 

физикалық  ілімдердің  пайда  болу  дәуірі.  Физика  жайлы  алғашқы  деректер 

Ежелгі Вавилон, Египет жазбаларында кездеседі. Зәулім сарайлар мен күрделі 

құрылыстар (пирамида, қорғандар) салу жұмысында құрылыс механикасы мен 

статиканың  қарапайым  заңдылықтары  және  рычаг,  кӛлбеу  жазықтық,  тәрізді 

қарапайым механизмдер пайдаланылды. 

 

Техникада,  құрылыста,  медицинада  және  тағы  басқа  салаларында 



қолданылатын  физикалық  заңдары  мен,  құралдар,  әдістер  бізге  белгілі, 

сондықтан да физика пәнін білгеніміз жӛн. 

 

 

 



 

Қолданылатын әдебиеттер тізімі 

 

1. Савельев И.В. Жалпы физика курсы. Алматы: Білім. 2005. 320б. 

2. Абдулаев Ж. Физика курсы.-Алматы: Білім, 2005. 346б. 

3.  Ахметов  А.Қ.  Физика.-Алматы:  Ы.Алтынсарин  атындағы  Қазақтың  білім 

академиясының Республикалық баспа кабинеті, 2007.-224б. 

4. Поезжалов В.М., Мищенко А.В. Справочно-методическое пособие для 

подготовки к тестированию по общей физике: Костанай – КГУ им. А. 

Байтурсынова, 2007 

5. Трофимова Е.Ф. Курс физики. –М:Высшая  школа, 2008 

 

 




жүктеу 1.18 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет