Биология муражайы



жүктеу 0.69 Mb.
Pdf просмотр
Дата15.09.2017
өлшемі0.69 Mb.
#16573

ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ 

ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТ!

БИОЛОГИЯ МУРАЖАЙЫ

БИОЛОГИЯ ЖӘНЕ  БИОТЕХНОЛОГИЯ  ФАКУЛЬТЕТІ

КАЗАХСКИЙ  НАЦИОНАЛЬНЫЙ  УНИВЕРСИТЕТ 

ИМЕНИ  АЛЬ-ФАРАБИ 

БИОЛОГИЧЕСКИЙ МУЗЕЙ 

ФАКУЛЬТЕТ БИОЛОГИИ  И  БИОТЕХНОЛОГИИ

«ҚАЗАҚСТАН ЖӘНЕ  ОҒАН ШЕКТЕС 

АУМАҚТАРДАҒЫ  БИОАЛУАНТҮРЛІЛІКТІ 

ТАБИҒАТТА ЖӘНЕ  КОЛЛЕКЦИЯЛАРДА САҚТАУ» 

атты  халықаралық ғылыми-практикалық конференция

МАТЕРИАЛДАРЫ

13-14  казан  2016 ж.

МАТЕРИАЛЫ

международной  научно-практическои конференции 

«ПРОБЛЕМЫ СОХРАНЕНИЯ 

БИОРАЗНООБРАЗИЯ  КАЗАХСТАНА 

И СОПРЕДЕЛЬНЫХ ТЕРРИТОРИЙ 

В  ПРИРОДЕ  И  В  КОЛЛЕКЦИЯХ»

13-14 октября  2016  г.

Алматы  2016

ӘЛ-ФАРАБИ атындағы  ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТ!

Ә л - Ф а р а б и   а т ы н д а ғ ы   Қ а з а қ   ұ л т т ы қ   у н и в е р с и т е т і н і ң

 

Б и о л о г и я   м ұ р а ж а й ы н ы ң   8 0   ж ы л д ы ғ ы н а   а р н а л ғ а н

 

« Қ А З А Қ С Т А Н   Ж Ә Н Е   O F  А Н   Ш Е К Т Е С   А У М А Қ Т А Р Д А Е Ы

 

Б И О А Л У А Н Т Ү Р Л І Л І К Т І   Т А Б И Е А Т Т А   Ж Ә Н Е

 

К О Л Л Е К Ц И Я Л А Р Д А   С А Қ Т А У »   а т т ы

 

х а л ы қ а р а л ы қ   ғ ы л ы м и - п р а к т и к а л ы қ   к о н ф е р е н ц и я

 

М А Т Е Р И А Л Д А Р Ы

М А Т Е Р И А Л Ы

м е ж д у н а р о д н о й   н а у ч н о - п р а к т и ч е с к о й   к о н ф е р е н ц и и

 

« П Р О Б Л Е М Ы   С О Х Р А Н Е Н И Я   Б И О Р А З Н О О Б Р А З И Я

 

К А З А Х С Т А Н А   И   С О П Р Е Д Е Л Ь Н Ы Х   Т Е Р Р И Т О Р И Й

 

В   П Р И Р О Д Е   И   В   К О Л Л Е К Ц И Я Х » ,

 

п о с в я щ е н н о й   8 0 - л е т и ю   Б и о л о г и ч е с к о г о   м у з е я

 

К а з а х с к о г о   н а ц и о н а л ь н о г о   у н и в е р с и т е т а   и м е н и   а л ь - Ф а р а б и



M A T E R I A L S

I n t e r n a t i o n a l   s c i e n t i f i c   a n d   p r a c t i c a l   c o n f e r e n c e

 

« P R O B L E M S   O F   B I O D I V E R S I T Y   C O N S E R V A T I O N   I N

 

K A Z A K H S T A N   A N D   N E I G H B O R I N G   T E R R I T O R I E S   I N   W I L D L I F E

 

A N D   C O L L E C T I O N S » ,   d e d i c a t e d   t o   t h e   8 0 t h   a n n i v e r s a r y   o f  t h e

 

B i o l o g i c a l   M u s e u m   o f  A l - F a r a b i   K a z a k h   N a t i o n a l   U n i v e r s i t y

Алматы


«Қазақ университет») 

2016


Редакциялық алқа:

Заядан Б.Қ., Мұсабеков Қ.С., Мамилов Н.Ш.,  Есжанов Б.Е., Баубекова А.С., Ковшарь А.Ф., 

Тлеубердина П.А., Шыңғысова Р.К., Жардамалиева А.Б.

Редакционная коллегия:

Заядан  Б.К., Мусабеков Қ.С., Мамилов Н.Ш., Есжанов Б.Е., Баубекова А.С.,  Ковшарь А.Ф., 

Тлеубердина П.А., Чингисова Р.К., Жардамалиева А.Б.

Әл-Фараби  атындағы  Қазақ  ұлттық  университетінің  Биология  мұражайының  80 

жылдығына  арналған  «Қазақстан  жэне  оған  шектес  аумақтардағы  биоалуантүрлілікті  таби- 

ғатта  жэне  коллекцияларда  сақтау»  атты  халықаралық  ғылыми-практикалық  конференция 

материалдары. -  Алматы:  Қазақ университеті, 2016. -  292 б.



ISBN 978-601-04-2491-3

Материалы международной научно-практической конференции  «Проблемы сохранения 

биоразнообразия  Казахстана  и  сопредельных  территорий  в  природе  и  в  коллекциях», 

посвященной  80-летию  Биологического  музея  Казахского  национального  университета 

имени аль-Фараби. -  Алматы: Қазақ университеті, 2016. -  292 с.

Жинакка  эл-Фараби  атындагы  Қазақ  ұлттық  университетінің  Биология  мұражайының  80  жылдығына 

арналған  “Қазақстан  жэне  оған  шектес  аумақтардағы  биоалуантүрлілікті  табиғатта  жэне  коллек­

цияларда  сақтау”  атты  халықаралық  ғылыми-нрактикалық  конференцияның  материалдары  енді.  Конферен- 

цияда  биоалуантүрлілікті  табиғатта  жэне  коллекцияларда  сақтау,  мұражайлардың  оқу  жэне  тәрбие 

жүмыстарында  алатын  орны  туралы  қазіргі  көзқарастар,  сонымен  бірге  биоалуантүрлілікті  зерттеулерге 

заманауи тәсілдерді пайдалану әдістері берілген.

В  сборник  вошли  материалы  международной  научно-практической  конференции  «Проблемы 

сохранения  биоразнообразия  Казахстана  и  сопредельных  территорий  в  природе  и  в  коллекциях»,

посвященной  80-летию  Биологического  музея  Казахского  национального  университета  имени  аль-Фараби.  В 

материалах  конференции представлено современное видение проблемы сохранения биоразнообразия  в  природе 

и  в  коллекциях,  показана  роль  музеев  в  образовательном  и  воспитательном  процессах,  а  также  описано 

использование современных методик изучения биоразнообразия.

ISBN  978-601-04-2491-3

О Эл-Фараби атындагы  ҚазҰУ, 2016


М АЗМ ¥Н Ы

1-секция

Биоалуантүрлілікті табиғатта және коллекцияларда сақтау мәселелері 

Проблемы сохранения биоразнообразия в природе и в коллекциях

А б а е в А.Ж .

  Вороновые птицы орнитологической коллекции Института зоологии КН МОН Р К .................. 4



А лиясова В.Н.

  Палеонтологические коллекции в краеведческих музеях Северного и Восточного 

Казахстана................................................................................................................................................................. 5

А м и р б еко ва   Ф.Т.

  Морфобиологическая характеристика чехони 



P elecus cultratus

 из р. Сырдарья................ 8



А р ы н о в Б.Б.

  «Көлсай көлдері» мемлекетгік ұлттық табиғи паркінің жануарлар мен өсімдіктер әлемінің 

биоалуантүрлілігінің қазіргі жағдайы..................................................................................................................... 11

Б а вланкулова К .Д.,  М осолова  С.Н.,  П рихот ъко  С.Л.

  Микромицеты Таласской долины

Кыргызстана...............................................................................................................................................................14

Б а й т анаев О.А.,  М усабеков К .С .

  Экспансия шакала 



( C anis a u reus

 L.) в Евразии............................................ 18



Б айт урсинов К .К.,  А са н о ва  Ғ.Н .,  Б ер ки н б а й   О.

  Сырдария бойына кайта жерсіндірілген тоғай бүгысының 



( C ervus elaphus  bactrianuslydekker,

  1900) паразитгерінің экологиясы................................................................ 21



Б айт урсинов К.К.,  Останова Э.Н.,  М уст аф аева А.А.

  Қазақсганға бейімделген тогай бұғысының 



( C ervus elaphus bactrianus  lydekker,

  1900) Сырдария өңіріндегі қазіргі жагдайы............................................. 26



Б екко ж а ева  Д .К .

  Морфобиологическая характеристика и состояние туркестанского пескаря



G obio  G obio L epidolaem us

 Kessler,  1872 из реки Терс...........................................................................................29



Б ексулт анова А.М .

  Паразитные микромицеты Джумгальского района (Кыргызстан).................................... 31



Б огуспаев К .К.,  Ф алеев ДА".,  К а сы м б еко в Б.К .,  М ы рзагалиев Ж .Ж .,  С т олбов Д .С .

 Влияние биогумуса и 

микроскопических зеленых водорослей 

(pp.C hlorella,  Scenedesm us)

 на рост проростков редкого и 

исчезающего вида 

Scorzonera  tau-saghyz Lipsch.  et  G.G.  B o sse

 в условиях лабораторного эксперимента.....35



Б рагина  Т.М.

  О редких и редко встречающихся видах стрекоз (



In se c ta .O d o n a ta

) Костанайской области....42



Г а вр и ло в А.Э.,  З а рипова С.Х.,  А б а е в А .Ж .

  Отряд ржанкообразные в коллекции Института зоологии 

КНМОН Р К .............................................................................................................................................................. 45

Д ж ум а ха н о ва  Г.Б.,  П а зы лб еко в М .Ж .,  Ш а лгим б аева  С.М.,  Қ асы м б екова Г.Ы .,  С арм олдаева F.P.

  Қошқаркөл 

көліндегі кейбір кәсіптік балықтардың ішкі мүшелеріне жасалынған гистопатологиялық зерттеулер..........48

Д уй с е н о в а  М .Е.,  Ж о лш о р и н о в А .Ж .,  Тойлибаева Ж .Б.,  Ж а н га б ы ло ва  А .Н .,  Қ а р а ш а ев М .Н.

  Ащыкөл үстірті 

кеміргіштерінің бүргелер фаунасына сипаттама...................................................................................................51

Е сенб ек ова П .А.,  К ен ж ега ли ев А.М .

  Сезонное развитие полужесткокрылых (



H eteroptera

)

Казахстана................................................................................................................................................................. 55



Е сенб екова П .А.

  Эколого-фаунистический обзор клопов семейство 



P entatom idaeL each,

  1815 Северного 

Тянь-Шаня................................................................................................................................................................. 58

Е сенб ек о ва  II.А .,  С аякова 3.3.

  Материалы к фауне полужесткокрылых (



H eteroptera)

 Жонгар-Алатауского 

ГНПП......................................................................................................................................................................... 61

Е см уханбет ов Д .Н .,  С аловаров В.О .,  Б еги м куло в Б.К.

  К вопросу о влиянии возраста на интродуцированных 

в Илейский Алатау алтайских маралов..................................................................................................................64

Ж айлы б ай К.Н .,  М едеуова Г.Ж .

  Алматы қаласының ауа бассейнін жақсарту моселелері жэне

ағаштар өсіру технологиясы.................................................................................................................................... 66

Ж а на т а ев Ш .Ә .,  С акауова Г.Б,  Туребаев А .Е.,  С акауова Г.Б.

  Қаратау қорыгында жануарлар дүниесінің 

биологиялық алуантүрлілігін сақтап қалу мақсатында мониторинг пен биотехникалық іс-шараларды 

ұйымдастыру............................................................................................................................................................. 70



З а л е со в  С.В., Д а н ч е ва  А.В.,  Ш убин Д .А .,  Залесов  В.Н.,  Усов М .В.

  Сохранение биоразнообразия 

при заготовке древесины....................................................................................................................

И ва щ ен ко  А.А.

  Сохранение флористического разнообразия семейств 



Iridaceae  и  O rchidaceae 

в Иле-Алатауском Национальном парке............................................................................................................... '



И с к а к о в Б .Г ,  Л япов К .А.,  Н иет баев Г.Е.,  Б о д ы к о в М .З.

  Фауна грызунов Ащикольского плато.................... 1



К а д ы р б е к о в Р.Х.,  Ч ильдебаев М .К.,  Ж д а н ко  А.Б.,  Т леппаева А.М .,  Т аранов Б. Т ,  К о ло в  С.В.

  Особенности 

экологии насекомых в степной зоне Карагандинской области....... :.................................................................. 1

К о лм а к о ва  М .А.,  М ат ж ан ова А.М .,  С аякова 3 .3

., 


Б о д ы ко в  М.З.,  И ска ко в Б.Г.

  К фауне иксодовых клещей -  

переносчиков возбудителей природноочаговых болезней человека и животных в пределах 

Кызылординской области Казахстана................................................................................................................... £



К а сы м б ек о ва   Э.Ш .,  М осолова  С.Н.

  Поражаемость лекарственных растений паразитными грибами 

Чуйской и Иссык-Кульской областей Кыргызстана............................................................................................9

К и р и лло в А .Ф .,  М а м и ло в Н.Ш .

  Морфологическая  изменчивость ельца 



L eu ciscu s  leuciscus

 из Вилюйского 

водохранилища........................................................................................................................................................ 9

К о ж а б а ева  Э .Б.,  М а м и ло в Н .Ш

., 


Б еккож аева Д .К .,  А м и р б еко в а   Ф .Т.,  С апаргалиева Н .С .

  Состав ихтиофаун 

р. Карашик (Сырдарьинский бассейн)................................................................................................................... 9

К о нд р а т енко   Г.С.

  Золотистая и зеленая щурки в музейной экспозиции и природе........................................ 1



К о н д р а т ен к о  Г. С.

  Наблюдения за средним 



Stercorarius p o m a rin u s

 и короткохвостым 



S tercorarius parasiticu. 

поморниками в Северо-Восточном Каспии..........................................................................................................li



К ө б еген о ва  Х .Н .,  К уа н д ы ко ва   Э.Қ.,  М едеуова Г.Ж .

  Антропогендік іс-эрекеттің Алматы қаласының 

экологиялық жағдайына әсері.................................................................................................................................1

М а м б ет казиева А.  М.

  Микромицеты Ат-Башинской долины  Кыргызстана и  особенности их

развития.................................................................................................................................................................... 1 ]

М а у и  А .А.

  Фомопсис -  опасная болезнь сои .........................................................................................................11



М а уи  А .А.

  Новое заболевание сои  в Казахстане, вызываемое 



C olletotrichum  g lycin es hori

(С.  T runcatum   (scnw .) a ndrus e t w.d.  m o o re)

............................................................................................................] I



М ед еуо ва  Ғ.Ж .,  Ж а й лы б а й  K .H .,  М ухам ед инова H .A.,  К ө бегенова X .H .

  Күшті фотосинтездеуші ағаштар 

осіру куаңшылықтың алдын алу мен Қазақстанның мэңгілік ел болуының жоне экологиялық қауіпсіздігін

күшейтудің жолы..................................................................................................................................................... 11



М инсаринова  Б.К.

  Коллекция морских беспозвоночных животных факультета биологии и биотехнологии 

КазНУ им. аль-Фараби............................................................................................................................................ 12

М о лд а б ек о в Б.К .,  И скаков Б.Г.,  М ат ж анова А.М .

  О распространении  некоторых видов грызунов 

и изменении их ареалов в связи с антропогенным влиянием человека и регрессией Аральского моря.........12

М ухит д инов Н .М .,  К урм ан баева М.С.,  И нело ва  З.А.

  Ценопопуляция күрылымын зерттеу жэне 

талдау тәсілдері....................................................................................................................................

М ы рзагалиева А .Б .,  А к за м б ек  А.М .,  О разов А .Е., А хм а д и ева   С.А.

  Особенности размножения 



R heum  altaicum  L osinsk.  и R heum  com pactum   L.

  в культуре 



in  v itr o

.................................................



Н азы м б ет ова Г.Ш .

  Табиғат мұражайының энтомологиялық коллекциясына шолу...................



С акауова Г.Б.

  К вопросу об эндемизме растений Сырдарьинского Каратау................................



із:

131


14

(

С әт ім беков Р.,  М едеуова Е.Ж .,  И б раим ова Б.

  Биологиялық алуантүрлілік жэне Қазақстандағы ЮНЕСКО- 

ның тізіміне тіркелген ерекше қорғалатын табиғи аумақтар...............................................................................

151

С эт ім б еков Р.,  М едеуова Е.Ж .,  И б раим ова Б.

  Биологиялық алуангүрлілікті сақтап қалудың 

тұжырымдамалары мен қагидалары жэне қоргау шаралары...............................................................................155

С и хы м б а ев  Ә.Е.,  С ихы м баева  С.М.

  Қаржантау жотасы дендрофлорасының биологиялық алуантүрлілігі 

(Батыс Тэңіртауы)....................................................................................................................................................158

С м и р н о ва  Д .А .,  С клярова  О.Н.,  Э пова Ю .В.

  Справочная коллекция  гидробионтов - инструмент обеспечения 

качества таксономических определений в мониторинговых исследованиях................................................... 160


С ут ягин  В.В.,  Б ер д и б еко в А .Т.,  Б е л я е в  А .И .,  Б еляев И.А.,  Н урт азин  С.Т.,  А т б а ш а р  Б.Б.,

Б а й б а гы со в А.М .

  О роли штаммов чумного микроба атипичных но содержанию капсульного антигена в 

эпизоотии чумы  1996-2014 гг. на Баканаской древнедельтовой равнине......................................................... 162

Т арасовская Н.Е.

  Зоометрические параметры остромордой лягушки в малых популяциях с 



экст рем альны м и 

у сло ви я м и  сущ ест в о ва н и я

.........................................................................................................................................167



Тарасовская Н.Е.

  Морфологические особенности нематод 



R habdias  bufonis  и  O sw aldocruzia 

fd ifo r m is

 из двух популяций остромордой лягушки в пойме реки Иртыш........................................................ 171



Тарасовская Н.Е.,

  Жумадилов  Б.З. Хранение ботанических объектов в качестве музейных

экспонатов, демонстрационного и лабораторного материала..............................................................................175

Тем реш ев И.И.,  С аякова 3.3.,  Е сж а н о в А.Б.,  М ека-М еченко В.Г.

  Насекомые-вредители зоологических 

коллекций зоопаразитологического музея Казахского научного центра карантинных и зоонозных инфекций 

им. М. Айкимбаева....................................................................................................................................................179



Тлеппаева А.М .,  К а д ы р б еко в Р.Х.,  Зла т а но в Б.В.,  К о ло в  С.В.

  Результаты исследования фауны и экологии 

насекомых-ксилофагов в лесах северной половины горной системы Жетысу Алатау.................................... 182

Туреханова Р.М .

  Формовое разнообразие яблони Сиверса ущелья Иссык.........................................................186



Х р о м о в В.А.

  Видовой состав позвоночных животных горного массива Чингизтау.......................................... 190



Ч ирикова М .А.,  Зим а Ю .А., А р и ф у ло ва  И .И .

  Видовой состав герпетологической коллекции РГП «Институт 

зоологии» КН МОН РК .............................................................................................................................................194

Ш упова  Т.В.,  Ч аплы гина А.Б.

  Голубеобразные (



C olum biform es

) птицы в условиях Центральной и Северо- 

Восточной Украины..................................................................................................................................................197

К уан ы ш баева М .Г.,  А й т ж а н о ва  А .Д.

  Видовой состав и биология насекомых  горного массива Чингизтау.. 201



М ауи А.А.

  Некоторые болезни сахарной свеклы на юге и юго-востоке Казахстана........................................ 205

2-секция

Мүражайлардыц оқу және тәрбие жүмыстарында алатын орны 

Роль музеев в образовательном  и  воспитательном процессе

А ли я со ва  В.Н .,  Ш ай хи м о ва  А.Б.

  Значение биологических  музеев в формировании экологической 

культуры.................................................................................................................................................................... 210

Б айш аию в Б. У.,  Ә лиасова В.Н.

  Палеонтология мұражайларының табигатты танудагы жэне 

мәдени-тәрбиелік маңыздары..................................................................................................................................212

Б рагин а  Т.М.,  И льяш ен ко   М .А.,  Р улёва М .М .,  М а р уарова А.Т., Д у б и н  Е.В.,  А лим б аева А.М .,

А н т и п о ва  Е.О .,  Р о го ж и н а  Ю. О.,  Ш еф ер  Л .Ю .

  Использование коллекционных фондов НИЦ

ПЭБ КГПИ в научных и образовательных целях................................................................................................. 215

Е сж ан ов Б.Е.

  Биология мұражайындағы герпетофаунаның алуантүрлілігі жэне оларды оку процесінде 

пайдалану жолдары.................................................................................................................................................. 218

И нелова  З.А.,  М ухи т д и н о в Н .М .,  Н е ст ер о ва   С.Г.,  К урм ан баева М.С.

  Инновационные методы преподавания 

при изучении биоразнообразия по специальности «6М061300 -  Геоботаника»............................................... 220

К арагойш ин Ж .М .,  Б о ло т о ва  К Б .

  Зоология мұражайының білім алушылардың экологиялық танымдылыгын 

қалыптастырудағы орны.......................................................................................................................................... 223

К овш арь А.Ф .

  К 90-летию Э.Ф. Родионова -  создателя современной экспозиции биологического музея КазНУ 

им. аль-Фараби.......................................................................................................................................................... 226

K optileuova А.В.

  The hall of ancient and medieval history in national museum of the Republic Kazakhstan......... 229



М ека-М еченко  В.Г.,  Б ур д ело в Л .А .,  С аякова 3.3.,  Е сж а н о в А.Б.,  А йм а ха н о в Б .К ,  Тем реш ев И.И.

Роль зоологической коллекции  КНЦКЗИ им. М. Айкимбаева в подготовке специалистов противочумных 

организаций Казахстана, стран СНГ, Юго-Восточной и  Центральной А зии.................................................... 232


М у хи т д и н о в Н.М .,  К урм ан баева М .С.,  И нелова  З.А.

  Фитоценоздарды зерпгеу жоне тіршілік ету 

орындарын сипаттау эдістемелері............................................................................................................

М ұ са б ек о в Қ.С.,  Ж уйко Б.П.,  Н усупбекова Қ .Н .,  Ш ы ңгы сова Р.К.

  эл-Фараби атындағы Қазақ 

ұлттық университетінің биология мұражайының коллекциясы............................................................

П и т а   О. М.  К ондрат енко  Г. С.

  История создания зоологических коллекций Музея природы и их зн 

в экологическом образовании посетителей музея.............. .....................................................................

Т аж ибаева  Т.Л., Д ж а б ы к п а ев а  А .Ж .,  А м ир ж а н о ва  Б.А., Д а ли б а ев а  А.А.

  Музей КазНУ им. 

аль-Фараби в продвижении декларации ЮНЕСКО о культурном разнообразии................................

Т арасовская Н .Е.,  Б улек б а ева  Л .Т.

  Организация паразитологических экскурсий и конкурсных 

заданий в зоологических и естественно научных музеях........................................................................

Т леубердина II.А .

  Эволюция позвоночных животного мира Казахстана по экспозициям музея прирс



Т леубердина П .А .,  П и т а   О.М.

  Творческий путь реставратора музея природы Б. М. Кинашева 



(1915-2001)...................................................................................................................................................

Ф едорова  С.Ж .,  Ю лд а ш ева  А.М .

  Экологическое образование и воспитание в Зоологическом 

музее БПИ НАН КР.......................................................................................................................................

Ш а кула  Г.В.,  Б а ск а к о ва   С.В.,  Ш а кула  Д .В .

  По залам музея государственного природного Аксу- 

Жабаглинского заповедника.........................................................................................................................

3-Секция

Биоалуантүрлілікті зерттеулерге заманауи тәсілдерді пайдалану 

Использование современных методик изучения биоразнообразия

Г р а ч е в А .А .,  Г р а ч ев Ю .А.,  К а н т а р б а ев  С.С.,  С апарбаев С.К.,  А хм ет о в X.А.

  Снежный барс в рекреаци 

зонах Северного Тянь-Шаня...........................................................................................................................

Л ук а н о вск и й   О.Я.,  К и себ а ев  Т.Б.,  С кляренко  С.Л.

  Об опыте использования фотоловушек для 

изучения снежного барса в Жетысуском Алатау..........................................................................................

Ш м а лен ко  А .И .,  С алем гареев А .Р.

  Об опыте спутникового мечения волка в Казахстане........................



У разалиев Р .С .

 Моделирование пространственного распределения ключевых видов птиц степей 

и полупустынь в Казахстане: предварительные результаты и перспективы использования метода 

для расширения сети ООПТ.............................................................................................................................



С алем гареев А .Р .,  С кляренко  С.Л.

  Слежение за перемещениями джейранов (



G azella subgutturosa Culd. 

Юго-Востоке Казахстана с использованием спутниковых ошейников.......................................................



З и м а  Ю .А.,  Ч ирикова М .А.,  Н у р и д ж а н о в Д .А .,  П ест о в М .В.

  Рекомендуемые меры для сохранения серо 

варана в Казахстане и Узбекистане...................................................................................................................


наиболее опасных инфекционных болезней. Электронные версии этих изданий предоставляются вс< 

слушателям курсов специализации и повышения квалификации.

Работа  выполнена  в  рамках  Научно-техническая  программы  (0.0730)  “Научное  обеспечен 

повышения  эффективности  мониторинга  опасных  биологических  факторов  окружающей  сред 

карантинных и природно-очаговых инфекций на основе современных технологий”.

Литература

1. 


Темиралиева  Г.А.,  Лухнова  Л.Ю.,  Аракелян  И.С.,  Мартиневский  И.Л.  Противочумная  служ 

Казахстана.  Исторические  вехи  становления  и  развития  (под  общей  редакцией  проф.  А.М.  Айкимбаева). 

Алматы,  1999. -   162 с.

2.  Агеев  В.С.,  Абделиев  З.Ж.,  Аймаханов  Б.К.,  Кожахметова М.К.  Коллекции  млекопитающих  и  их бло> 

Казахском  научном  центре  карантинных  и  зоонозных  инфекций,  история  их  создания  и  научное  значен 

//Материалы  международной  конференции  «Наземные  позвоночные  животные  аридных  экое истек 

посвященной памяти Н.А. Зарудного. -  Ташкент, 2012. -  С.  8-15.

3.  Атшабар  Б.Б.,  Бурделов  Л.  А.,  Садовская  В.П.  и др.  Атлас  распространения  особо  опасных  инфекций 

Республике Казахстан / Составление и редакция -  д.  б.  н.,  проф. Л.  А.  Бурделов.  -  Алматы, 2012. -  232 с.  рус 

каз.


4. Атшабар Б.Б., Бурделов Л.А., Избанова У.А., Лухнова Л.Ю., Мека-Меченко Т.В., Мека-Меченко В.Г. и ^ 

Паспорт регионов  Казахстана  по  особо  опасным  инфекциям  /  Под редакцией  д.  б.  н.,  проф.  Бурделова Л.А. 

Карантинные и зоонозные инфекции в Казахстане. -  Алматы, 2015. -  Вып.  1  (31). -  С.  3-178.

ФИТОЦЕНОЗДАРДЫ ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ТІРШІЛІК ЕТУ ОРЫНДАРЫН

СИПАТТАУ ӘДІСТЕМЕЛЕР1

Мухитдинов Н.М., Курманбаева М.С., Инелова З.А.

Әл-Фараби атындагы Қазақ  Үлттықуниверситет/,  Алматы,  Казахстан 

e-mail: kurmanbaevakz@mail.ru

Биология  жэне биотехнология  факультеті  студенттері  мен  магистранттары дипломдық жұмысі 

жэне  магистрлік  диссертация  жазу  үшін  дала  жагдайында  материал  жинағанда  қазақ  топтарын, 

методикалық оқу құралдары мен нүсқаулары жоқтығына байланысты осы мақаланы әдістемелік нус к 

ретінде  үсынып  отырмыз.  Бұл  мақала  студенттерге,  магистранттарға  жэне  жас  оқытушылар 

арналған.



Фитоценоздарды  зерттеу.  Өсімдіктердің  кез-келген  бірлестігін  фитоценоз  деуге  бола  м 

Фитоценоз деп атау үшін оның қандай критерийлері болу керек?

Акад.  В.Н.  Сукачев бойынша фитоценоздың  маңызды  белгілері:  1) фитоценотикалық қатынаст 

(өсімдіктер арасындағы қатынастар) жэне 2)  фитоценоз бен  ортаның арасындағы қарым-қатынас.  ( 

фитоценозды  бір-бірімен жэне ортамен әрекеттесетін  өсімдіктер жиынтығы деп түсіндірді. Сонымі 

фитоценоздардың  негізгі  белгілері:  1)  өсімдіктердің  бір-бірімен  әрекеттесуі;  2)  өсімдіктер  мен  ор 

арасындағы әрекеттесулердің болуы.

Акад.  Б.А.  Быков  фитоценоздарға  мынадай  анықтама  берді:  «Фитоценоз  -   бұл  өздері  жасағ 

ортанын жағдайында тұрақты, өзін-өзі жонге салатын организмдердің бірлесіп омір сүру формасы».

Проф. Б.М Миркин бойынша фитоценоз -  ортаның жағдайына қатынасы ұқсастығына байланыс 

автотрофты өсімдіктердің популяциясының жиынтығы.

Біздің пікірімізше зерттелетін өсімдігіміз өсетін  өсімдік  қауымына (фитоценозға)  анықтама  бе] 

үшін ол фитоценозға геоботаникалық сипаттама жасау керек. Ол үшін көзбен біркелкі учаскені таңд; 

керек. Ол учаске мезорельеф жэне микрорельеф, топырағының механикалық құрамы, негізгі ярустаі 

доминант  өсімдіктер  түрлері  бойыншада  проекциялық  жабыны  жэне  зерттелуші  осімдік  тү 

дарақтарының таралуы бойыншада біркелкі болуы керек.

Фитоценозды зерттеу сынақ аудандарын салудан басталады.  Ол сынак аудандары орман, дала 

шалғындьщ  және  т.б.  шетіне  20  м-ден  жақын  болмауы  керек.  Сынақ  аудандарының  размері  орм; 

фитоценоздары үшін әдетге 400 м2 (20><20м). Ал дала немесе шалғындық фитоценоздары үшін  100 

(ЮхІОм) жеткілікті.

Орман фитоценоздарында сынақ аудандарын салу үшін ұзындыгы 20м 4 рулетка жэне ұзындьн 

40м екі рулетка жеткілікті. Дала жэне шалғындықтардағы сынак аудандары үшін рулетка жэне жіпт 

ұзындығы екі есе аз болуы керек жэне сынақ ауданы бұрыштарына орналасуы үшін ұзындығы 50-70і 

жэне диаметрі  Ісм шамасындағы таяқшалар қажет. Жіптердің шеттерінде жэне ортасында таяқшал; 

орналастыруға арналған ілмектер жасалынады.

2


Геоботаникалық  сипаттама  жасау  үшін  алдын-ала  геоботаникалық  бланкалар  дайындалады.  < 

бланкаларда мынадай блоктар болуы керек:  1) сипаттама номері; 2) сипаттама жасаған күні; 3) зертт 

сипаттама  жазған  адамның  фамилиясы,  аты,  тегі;  4)  фитоценоздың  географиялық  жағдайы  (обль 

аудан, ең жақын слді мекеннің қашықтығы, шатқал аты).

Тіршілік орнының сипаттамасында, топырақтың мсханикалық құрамы (Қ - құм, СП -  супесс, СІ 

сугликон,  Г -  глина),  ылғалдылық жэне  жарықтану жағдайы, төсеніш  (орман  фитоцсноздары  үшіі 

өсімдік  қауымының  аты,  оның  толық  сипаттамасы  (проекциялық  жабыны,  нақты  жабыны),  сын 

аудандарының  көлсмі,  өсімдік  қауымының  ярустары  бойынша  осімдіктср  флорасының  тізімі  бол; 

шарт.

Ағаштардың биіктігін  өлшеу үшін арнайы  прибор-биіктік өлшегіш-қолданылады.  Ол  прибор ж 



жағдайда  эклимстрмен  өлшеуге  болады.  Ол  үшін  ағаштардан  10,  15  нсмесе  20м  қашықтық  керс 

Сосын эклиметр окулярін  ағаштың биік басына бағыттайды, окулярдің қатарында орналасқан керті 

тің  қандай  бұрышына  сәйкес  келетініне  байланысты  арнайы  кесте  арқылы  агаштың  биіктіі 

анықтайды.

Ағаштың  жасын  оның  түбіріндегі  (пень)  жылдық  сақиналар  саны  арқылы  анықтайды  (жылді 

сақиналар лупамсн жақсы көрінеді).

Ағаштардың  шеңберін  анықтау  үшін  сантиметрлік  лентаны,  ал  бұталар,  шоптсрдің  биіктіг 

анықтау үшін  ағаш  нс  металдан  жасалған  сызғыштарды  пайдалануға болады.  Ал балашық (подрос 

жэне  шығымдарды  (всходы)  зерттегенде  ескеретін  нәрсе  балашықтарға  жас  ағаштарды  биікт 

ағаштардың 



 аспайтындарын жатқызады. Мысалы, орман биіктігі жалпы 16 метр болса балашықтар 

4м дейінгі ағаштарды жатқызады.

Ал шығымдар (всходы) дегеніміз биіктігі  Юсм-ден аспайтын жас ағаштар. Сынақ алаңының ішін 

трансектаға қатарлас 2 немесе Зм  қашықтықта колемі  1м2бірнешс сынақ алаңдарын салып оларда 

пароданың  шығымдарын  жэне  балашықтарды  есепке  алу керек.  Шығымдары  бар  ағаштарды  есеп 

алуда биіктік топтары бойынша жүргізу керек.  1)  1-1 Осм (шығымдар); 2)  10-50см (2-5 жылдықтар); 

50-100см (5-10 жылдықтар; 4)  ЮОсм-ден биіктері (10 жылдық) астамдары.

Әр сынақ алаңында тұқымынан жэне өрбіннен пайда болғандарды есепке алу керек.

Фитоценоздардағы шөптесін осімдіктер түрлсрінің тығыздығын бағалау үшін (ормандар, далалі 

жэне  шалғындық)  Браун-Бланке  (1925)  немесе  О.  Друде  (1913)  ұсынған  шкалаларды  пайдалану 

болады [1]. Бүл шкалалар бойынша тығыздықтың мынадай сатылары қабылданған: (мысалы, О. Дру, 

шкаласы бойынша)

Soc (socialis) -  өсімдіктер өздерінің жер үстіндегі мүшелерімен қабысады, фон түзеді;

Сорз-өсімдіктер өте мол кездеседі;

Сорг- дарактар көп;

Сорі- дарақтар едәуір мол;

Sp (sparsus) -  осімдіктер шашыраңқы аз мөлшсрде кездеседі;

Sol (soliarius) -  өсімдіктер өте аз кездеседі, сирек экземпляр түрінде;

Un (unicum) -  алаңда өсімдіктср түрінің бір экземпляры ғана кездеседі.

О.  Друде  шкаласын  қолданғанда  эр  түрдің  экземпляр  саны  мсн  олардың  алатын  ауданынь 

(жабынын) байланыстарын қарау керек. Көп жағдайларда soc -  сол түрдің дарақтары ауданының 90 

жауып тұруына сәйксс деуге болады. Сорз- 90-70%, сорг- 70-50%, сорі -  50-30%, sol -  10%-дан аз. Кі 

жағдайда кейбір түрлердің дарақтар саны өте көп, бірақта олардың көлемі өте кішкентай болуы мүмкі 

Мүндай жағдайда молдык жэне жамылғы арасында алшақтау болады. Егер осылай болса онда О. Дру, 

шкаласын қолданғанда дарақтар саны  ескеріледі (жабын ауданы емес).  Толық флористикалық тізім 

жасау  үшін  мынаны  ұсынуға  болады.  Белгілі  ауданда  толық  флористикалык  тізім  жасау  үшін  ог 

қараудың  мынадай жүйесін үсынуға болады.  Алдымен  ол  ауданды  парамстрі  бойынша айналып  ө' 

керек жэне барлық кездескен түрлсрді жазып алу керек, сосын ауданды диагоналы бойынша кесіп о 

керек,  тізімді  толықтырып  бланкаға  енгізу  керек.  Мұндағы  1)  параметр  -   жазық  геометриялі 

фигураның барлық кабырғалар ұзындықтарының қосындысы; 2) диагоналі -  қиғаш бағытта кесіп өт

Далалық жағдайда нақты аныкталған өсімдіктср түрлсрін этикеткілеп гсрбарийлерге жинау кере 

Этикеткада күні, айы, жылы сипаттау-бейнелеу номсрі жэне белгісіз түрдің шартты номсрі жазылад 

Анықталғаннан ксйін ол номерді осімдік атымен ауыстырады.

Жұмысты бітіргеннен кейін ассоциация аты беріледі. Ол үшін доминанттық тәсіл пайдаланылад 

Ассоциация  аты  басым  түрлердің  латынша  аттарымен  көрсстіледі.  Эр  ярус  үшін  бір  яр 

доминанттары  +  (плюс)  белгісімен  біріктіріледі,  ал  эр  ярус  доминаттары  -   (минус)  белгісімі 

ажыратылады. Мысалы, Betula pcndula + Tilia cordata - Euonymus verrucosa -  Aegopodium podagraria 

Convallaria majalis.  Егер де бір яруста кодоминаттар ролінде  эртүрлі  түрлср кездессс онда оларды і 

мол кездесетінінен бастап атап отеді.  Өсімдіктер  қауымының аты орысша олардың санының артуь

236


ескеріп сол ретте береді. Сондықтан жоғарыда келтірілген ассоциацияның орысша аты былай оқы. 

Липа-березняк бересклетово-ландышево снытовая немесе қазақша жөке-ағашты-қайындық.



Тіршілік орындарын  сипаттау. Фитоценоздың түрлік құрамы, фитомасса коры, өнімділігі ( 

тіршілік  орны жағдайымен  анықталады.  Сондықтан  экологиялық жағдайды  білу биогеоцснотик 

зерттеудің  міндетті  элемснті  болып  табылады.  Өсімдіктерге  эсер  ететін  факторларға  жататы 

рельеф, жарық жэне су режимдері, топырақтың құнарлылығы, механикалық құрамы жэне т.б.

Фитоценоздардың  тсрриторияда  орналасуы  жэне  олардың  өнімділігі  коп  рсгиондарда  негі’ 

мезорельефпен  аныкталады.  Әсіресе,  таулы  жсрлерде  фитоценоздарды  зерттегенде  фитоь 

мезорельефтердің қандай элементінде орналасқанын анықтау керек, беткейдегі экспозициясын, ( 

тіктігін  (остік  бұрышы)  анықтау  керек.  Орман  фитоценоздарында  орманның  төмснгі  яруста] 

жарық күшті эсер етеді. Көлеңкелі ормандарда, шөптесін өсімдіктер жабыны кейде жоқ болады. О 

ормандар өлі жабындылар деп аталады. Ал жарық жсткілікті ормандарда орман өсімдіктерін дал 

өсімдіктер ығыстырады. Жарық күшін люксметр арқылы анықтайды жэне люкспен көрсетеді.

Әртүрлі  фитоценоздардағы  жарықтану  айырмашылықтарын  анықтау  үшін  жарық  күшіи 

уақытта (12-13 сағат арасында)  1,5 м биіктікте олшеу керек.

Өте маңызды  көрсеткіштер қатарына ауа ылғалдылығы жатады.  Оны психрометрмсн анықта 

Фитоценоздар  тсрриториясында  топырақты  зсрттсу  үшін  шұңқырлар  қазылады.  Ол  шұңқырл 

топырақ  горизонттарын  бөледі,  олардың  қалыңдығы  қанша  екендігін  көрсетеді  және  топырак 

ғылымында белгілі  тәсілге сэйкес  сипаттайды.  Сосын  топырақтың эр  горизонттарынан  ылғалді 

жэнс гумустың қүрамын анықтау үшін топырақ алынады.

Фитоценоздар 

кездссетін 

территорияларда 

экспедициялық 

жағдайда 

олардың 


н( 

факторларының  физико-химиялық  сипаттамасын  беру  қиын  (эсіресе,  маршруттық  зертге 

жүргізгенде).

Өсімдіктер жабынын  сипаттау зерттелетін өсімдік түрінің тіршілік  орнын  экологиялық тұрғі 

бағалауға  мүмкіншілік  береді.  Ол  үшін  экологиялық  шкалалар  (фитоиндикация)  қолданыл 

Экологиялық  шкала  дегеніміз  фактордың  деңгейіне  байланысты  сатыларының  жүйелілігі  : 

организмдердің сол  факторларға сэйкес реакциясының  сатылары.  Әрбір  факторға тиісті жеке  ш 

жасалған.  Сондықтан  ол  шкала  сол  фактордың  атымен  аталады.  Шкалалар  экологиялық  кеі 

біріктірілген.

Л.Г.  Раменский  жэне  т.б.  (1956),  Г.  Элленберг  (1979),  Э.  Ландольт  (1977)  жэне  т.б.  шкала 

қолданылады  [1].  Экологиялык  шкалалар әртүрлі табиғат зоналарына арналып  жасалған  жэне н 

зерттеулер жүргізілетін жерлер жағдайына бейімделуін қажет етеді. А.Л. Бельгард (1950) дала зоі 

жағдайына арналған  "экоморфтар жүйесін"  жасады  [1].  Ол жүйеде қауымға  катысты  өсімдік тү{ 

топтары бөлініп көрсетілгсн. Ол топтарды ценоморфалар деп айтуға болады. Проф. Н.М. Матвее] 

А.Л.  Бельгард  ұсынған  өсімдіктер  экоморфтары  жүйесіне  өзгерістер  енгізіп,  яғни  жаңа  цено 

фаларды енгізді, мысалы арамшоп - далалық немесе арамшоп - шалғындық жэне арамшөп-ормаңі

Ресейде жэне ТМД слдерінде Л.Г. Раменский жэне т.б. [3] шкаласы кеңінен қолданылады. Ол ш 

20000 фитоценоздарды геоботаникалық сипаттама жасау негізінде жасалынған.

Салыстырмалы  фитоценотикалық  кестедс  мынадай  шкалалар  бар:  ылғалдылық  (Ы),  тош 

байлылығы  жэне тұздылығы  (Б.Т.),  жайылымдық дигрессия  (Ж.Д.),  ауыспалы  ылғалдылығы  (А 

аллювиальділік А).

Л.Г. Раменский жэне т.б.  [3] жүмыстары бойынша ылғалдылық шкаласы  120 сатыдан тұрады; 

Ресейдің 

территориясындағы 

өсімдіктердің 

сумен 


қамтамасыз 

етілуіндегі 

режи\ 

айырмашылықтарын қамтиды. Солардың ішінде Қазақстанда кездссетіндсрінс тоқталып өтейік.



Ылғалдылық шкаласы:

1-17  сатылар  -  шөл  ылғалдануын  қамтиды.  Бір  жылда  150  мм  жэне  одан  да  аз  жауын-ша 

болады.  Топырақтағы ылгал жетпеушілігі айқын.  Топырақтағы мұндай жағдайлар  мысалы тақьц 

шөл сүр-қоңыр топырақтар, жарты лай шөл, шөлсйттерде кездеседі.

18-30  сатылар  -  шөлейт  (шолейт-дала)  ылғалдануы  шөлдерге  жакын.  Жылдық  жауын-ша 

молшері  150-250мм топырақтағы ашық-қоңыр, шолейт шөлдік.



31-39  сатылар  -  ылгалдануы  құрғак  далалық,  Жылдық  жауын-шашын  мөлшері  250-301 

Топырағы сортаңдау қара-қоңыр жэне оңтүстік  кара топыракты жерлер.



40-46 сатылар - ылгалдануы орта далалык. Топырағы кэдімгі жэне типтік қаратопырақтар.

47-52  сатылар-ылғалдануы  ылғалды далалық  немесе  шалғын далалық.  Бай  шалғындық дал 

жэне  далаланған  құрғак  шалғындықтар  жэне  орман  зонасындағы  кұрғак  ормандар  вариантт 

Топырағы сілтісізденген жэне күлгінденген, ормандық сүр жэне шалғындық.

53-63  сатылар  -  ылгалдануы  құргақ  жэне  жаңа  шалгындықтар  жэне  ормандар.  Топыраі 

шалғындық,  күлгінденгсн,  қошқыл,  мұндай  ылғалдану  эртүрлі  сайларда,  озендер  алқаптары 

жайылмаларда. Қалғандары Қазақстан үшін сиректеу немесе тіпті кездеспейді деугс болады.

Байлық жәнс түздану  шкаласы - 30 сатыға болінеді.  Олар топырақтың байлығын түздануы 

артуын көрсетеді. Ол шкаланы А.С.Кашин жэне т.б. [1] жүмыстарынан көруге болады.



Аллювиальдік  шкаласы.  Аллювиаль деген -  ағын  сумей  келетін  түрлі  шогінділер.  Жыл  сайы 

лайлар қалындығы (1-Зсм) жағдайда соларға тэн шалғындық осімдіктер топтары дамиды. Вегетативті 

түрлсрі  басым болады.  Бұл типтік өсімдіктер топтары жэнс құрамы өзендер жайылмасында ғана еме 

көктемде су басып қалатын сайларда жэне беткейлердің төменгі бөліктерінде болады.

Лайдың  өсімдіктерге  әсері  күрделі,  комплексті.  Лай  құрамында  өсімдіктер  үшін  қоректі 

элемснттер  болуына  байланысты  ол  тыңайтқыш  сиякты  эсер  етуі  мүмкін.  Олар  өсімдіктері 

физикалықта  эсер  етуі  мүмкін  (топырақ  бетін  сабын,  қағаз  жэне  т.б  нәрселермсн  жабу).  Оларі 

қосымша лай өсімдіктер бүрін, өркендерін коміп тастайды. Соның себептерінен кейбір өсімдіктер зия 

шсгсді  жэне өліп  қалады.  Бірақ  көптеген  өсімдіктср  аллювиальге  оң реакция жасайды.  Бүл типті  1 

сатыға белуге болады [1J.



Жайлымдық  дигрессия  шкаласы.  Бүл  тип  10  сатыға  бөлінген.  Ол  сатыларда  жаюды 

осімдіктерге және топыраққа әсерінің барлық варианттары қамтылған деуге болады.

Жануарларды жайғанда олар қоректенетін өсімдіктердің жер үстіндегі мүшелерін жеп жэне кещ 

оларды тамырымен жүлып алып зиянын тигізеді. Малдың жеуінен қоса олардың өсімдіктерді таптау 

осімдіктср тіршілігіндс үлкен рол атқарады. Тапталуға төзімділік эртүрлі өсімдіктер түрлерінде бірде 

емес, ол эр қалай болуы мүмкін.

Жануарлардың топыраққа  мсханикалық  әсерін  де,  (топырақ тығыздығына  эсері,  шаңға  айналуі 

шымдардың бұзылуы, бөлінуі жэне т.б) есксру керек.



1-2  сатылар  -   мал  жаюдың  әсері  жоқ  немссс  шамалы  ғана.  Бұл  варианттар  мысаль 

шалғындықтарда  байқалады,  оған  қоса  шөп  шабуда  оларға  қатты  әсерін  тигізбсйді.  Олар  қайты 

қалпына келеді. Дигрсссияның бұл сатысын бастапқы дсп айтуға болады.

3-4 сатылар -  мал жаюдың шамалы әсерін шабындық стадиясы деуге болады. Мал жаю жэне ері 

орып  алу  алуан  шөптілерге  қысым  көрсетеді.  Мұндай  жағдайда  қоңырбастарға  басымдық  беред 

Мысалы,  атқонаққа  (

Р һ іеи т

,  тимофеевка),  су  бетегеге 



(F estu ca   p ra te n sis,

  овсянница  луговая 

қылтанақсыз  арпабасқа 

( B rom us  inerm is  -

  костер  безостый)  демек,  шабындыққа  мұндай  эсері 

жайылымдық дигрессиясының шабындық стадиясы деп атауға болады.

5  саты  -   мал  жаюдың  бірқалыпты  әсері.  Байырғы  алуантүрлі  шөптср  толык  жойылуга  жақы 

болады,  жайылымдық  арамшөптер  пайда  болып  осс  бастайды.  Жоғарғы  шабындық  қоңырбаста 

ығыстырылып төменгі жайылымдықтар  пайда бола бастайды.  Бұл стадияны жартылай жайылымды 

дсп атауға болады.



6-7 сатылар -  мал жаюдың күшті әссрі (жайлымдық стадия)төменгі жайылымдық қоңырбастарды 

басымдығымен 

сипатталады 

(шалғындық 

қоңырбас- 

Р о а

 

pratensis-мятлик 



луговоі 

бұршактұқымдастардан-бетеге 



Trifolium   repens).

8  саты  -   жартылай  сабақ,  масақ.  Алгашқы  6-7  стадияға  жақын,  жоғарғы  қоңырбастар  толь 

ығыстырылған деуге болады, көпжылдық арам шөптер қоңырбастарды ығыстырып қатты өсіп кетед 

шоптср жабындысы сиреп, оның құрамына біржылдық арамшоптер енеді.

саты -  ұрылған (сбой). Өсімдік жабыны күшті сиреген, тек кейбір біржылдықтар бар.



10 саты -  абсолюттік сбой (нағыз ұрылған) топырақта осімдіктер жабыны жоқ деуге болады. Тс 

жскеленген сирек қысым корген арам шөптер кездеседі, олар ауданның шамалы ғана болігін жабады

Тіршілік орны  қолайсыздығы  күшейген сайын, жайлымдық дигрессия қысқарып,  қарапайымдаі 

түседі жэне эфемероидтар сртсрск енеді.

Өсімдіктің  эрбір  түрі  эртүрлі  фитоценоздарда  эртүрлі  экологиялық  амплитудамсн  сипатталаді 

Оны  Л.Г.  Раменский  жэне  т.б.  [3]  экологиялық  кестесінен  көруге  болады.  Олардың  кестесіңі 

осімдіктердің  1400  түріне  осімдіктср  жабынын  қүрудағы  шабындықтағы  жэне  жайылымдықтағ 

қатысу рөліне байланысты экологиялық min жэне экологиялық max багасы (баллмен) көрсетілген.

Фитоценоздың тіршілік орнының экологиялык сипаттамасын жасау үшін сол фитоценозға катыст 

зерттелетін факторлардың шкаласы сатысын эр жағдайда анықталған (көптігі) мөлшері қажет боладі 

Өсімдіктер түрінің фитоценоздағы көптігін есептеуді эртүрлі көзбен өлшеу шкалаларымен жүргізуі 

болады.  Қолданған шкаланың Раменский Л.Г. жэне т.б.  (1956) шкаласымен ара-қатынасын анықтағ; 

дүрыс.  13.И. Горин жэне т.б.  (Экологическая оценка естественных кормовых угодий с помощью шк; 

Л.Г.  Раменского)  шкалаларды  салыстыру  жобасын  ұсынды  [4].  Олар  ұсынған  шкалалард 

практикалық жүмыста пайдалануга болады.

Әдебиеттер

1. 


Кашин  А.С.,  Т.А.  Крицкая,  Н.А.  Петрова,  И.В.  Шилова.  Методы  изучения  ценопопуляций  цветкові 

растений. Саратов. 2015. -  127 с.

2. 

Матвеев Н.  М.  Биоэкологический анализ флоры и растительности (на примере лесостепной и степной зонь 



Учебное пособие - Самара: Самарский университет, 2006. — 311  с.

3. 


Раменский Л.Г. и др. Оценка кормовых угодий но растительному покрову- М.: Сельхозгиз,  1956. -  472 с.

238


4. 

Экологическая  оценка  естественных  кормовых  угодий  с  помощью  шкалЛ.Г.  Раменского: 

методическое  пособие  для  студентов  факультетов:  защиты  растений,  агрономического  и  агролесомелі 

Составители: Горбунов В.С., Горин В.И., Маевский В.В., Баяков Д.А. -  Саратов: Изд-во ФГНУ РосНИИСК «Ғ 

2010.-82 с.

ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ  ҚАЗАҚ ¥ЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ БИОЛОІ

М¥РАЖАЙЫНЫҢ КОЛЛЕКЦИЯСЫ

Мүсабсков Қ.С., Жуйко Б.П., Нусупбскова Қ.Н., Шыңгысова Р.К.

әл -Ф араби  ат ы н д а гы   Қ а за қ  үлтт ьщ  у н и в е р с и т е т А л м а т ы ,  Қ азақст аи

e-m a il :kil ish b a y@ m a il. ru

Әл-Фараби  атындағы  Қазақ  ұлттық  университетінің  биология  мұражайы  1936  жылы  б 

факультетінің зоология кафедрасының жанынан  зоология,  ал  1949  жылы биология  мұражайі 

ашылған [1].

Мұражайды  ұйымдастырудың  негізгі  мақсаты  -  оқу  барысында  жэне  оқытушылар  мсн  с 

тердің  ғылыми-зерттеу  жүмыстарына  ондағы  материалдарды  қолдану,  Қазақстан  фг 

сипаттайтын қорды қалыптастыру болды.

Қазіргі мұражай  1984 жылы ашылған, ол 3 бөлімнсн тұратын үлксн корме залынан жэне қа' 

қойылған  84  сөрелерден  тұрады.  Залдағы  жәдігерлер  биология  ғылымдарының  салаларына 

тақырыптар бойынша жүйеленген [2]. Олар мынандай тақырыптар бойынша койылды:

I Қазақстанның биотоптары, экосистемалары мен табиғи зоналарының алуантүрлілігі;

II Жер бетіндегі тіршіліктің эволюциялық дамуы;

III Экология және табиғатты корғау;

IV Жануарлар дүниесінің жүйссі;

V Өсімдіктер әлемінің жүйесі;

VI Мүражай қорлары.

Қазіргі  кезде  мүражай  жәдігерлері  өсімдіктер,  омыртқасызжәне  омыртқалы  жануар 

түрлерінен тұрады.

Өсімдіктер  элемі  корме  залындағы  Қазақстанның  географиялық  зоналарының  фл 

сипаттаған  диорамаларда жэне  арнайы  26  витринада (88,4  м2)  олардың  өздерінің,  жапырақта; 

гүлдерінің  немесе  жемістерінің  кеппе  материалдары  гербарий  орын  алған.  Витриналард 

Тахтаджянның жүйесі бойынша 276 жоғары сатыдағы өсімдіктердің түрлері бар. Дэрілік, технг 

тамақтық  жэне  мал  азығы  ессбінде  пайдаланатын  өсімдіктср  арнайы  4  витриналарда  орна. 

Қабырға  сөрелерде  (витриналар)  төменгі  сатыдағы  өсімдіктердің  42,  ал  жоғарғы  саг, 

өсімдіктердің  151  планшет кеппелері,  жемістерінің  53  муляжі,  51  арнайы  кептірілген жэне 2 • 

ертіндіде  сақталған  даналары  койылған.  Осы  осімдіктсрдің  жалпы  сипатамасы,  сызбасы 

филогенетикалық  байланыстары  туралы  ақпараттар  бсрілген.Жалпы  өсімдіктердің  rq 

университсттің  биология  жэне  биотехнология  факультетінің  биоалуантүрлілік  жэне  биорес 

кафедрасында сақтаулы.

Омыртқасыз жануарлардың 9 класының 14 отрядының 202 түрінің нақтұлыптары, муляждарі 

формалин ертінділердегі өкілдері қабырғадағы 6 витриналарда жүйелік ретімен қойылған [2].М^ 

қорында 17 арнайы қорапта омыртқасыздардың коллекциялары жэне доцент М.Э. Дильмуханбеі 

Мадагаскардан (1980-1982 жж.) алып келген моллюскалардың 47түрінің 82 данасы бар.

Омыртқалы  жануарлар  дүниесінің  негізгі  бөлігі  үлкен  корме  залында,  мұраж 

қабырғаларында орналасқан 40 витриналарда (136 м2) жэне мүражайдың арнайы бөлмесіндегі 

олардың  нақтүлыптары  (чучело),  тұлыптары  (тушки),  терісі  мен  бассүйектері,  кейбіреул 

жұмырткалары жэне спирт, формалин ертінділерінде сақталган (1  кесте).

1-кесте. Биология мүражайының омыртқалы жануарлар корының алуантүрлілігі

Омыртқалы жануарлар класы



Таксондардың саны

отряд


тұқымдас

түр


саі

1

Дөңгелекауыздылар - Cyclostomata



1

і

3



з

2

Шеміршекті балықтар - Chondrichthyes



5

8

8



\:

3

Сүйекті балықтар - Osteichthyes



19

49

81



9'

4

Қосмекенділср - Amphibia



2

7

11



11

5

Бауырыменжорғалаушылар - Reptilia



4

19

44



81

Каталог: sites -> default -> files -> publications
publications -> Қ 25 Еуразияшылдық: теория және практика. Оқу қҧралы
publications -> Макашева К. Н., Идрышева Ж.Қ
publications -> История развития теоретической метеорологии в ХХ веке
publications -> И. Р. Гальперин: Мәтін әр түрлі лексикалық
publications -> С. Б. Бөрібаева Борибаева Сафура Болатовна Boribaeva Safura Bolatovna
publications -> Әл-Фараби атындағы ҚазҰу жоо-ға дейінгі дайындық факультеті
publications -> Л. Толстойдың «Той тарқар» шығармасының қазақ тіліне аударылу тарихы
publications -> Айтбаев Н. Б. (Қарағанды, Қармту) Айтбаев Б
publications -> Жоо-ға дейінгі білім беру факультеті Танымдық, ұлттық ойын элементтерін тарих пәні сабағында пайдаланудың маңызы
publications -> Биология пәнінен оқушылардың білім сапасын арттыруда жаңа технологияларды пайдаланудың тиімді әдіс-тәсілдері

жүктеу 0.69 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет