Білімгерлердің білімін бағалау жүйесі


Бақылау мақсаттары мен аудиттің жалпы мақсаттарының өзара байланысы



жүктеу 5.64 Kb.
Pdf просмотр
бет8/14
Дата03.05.2017
өлшемі5.64 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   14

Бақылау мақсаттары мен аудиттің жалпы мақсаттарының өзара байланысы 
Бақылау  мақсаты  -  шаруашылық  қызметі  көрінісінің  толықтығын,  дәлдігі  мен 
заңдылығын қамтамасыз ету және бұл аудиторлық тексеру мақсаттарымен өзара байланысты. 
Сонымен  қатар  аудитор  ақпаратты  тіркеу  мен  өндеу  жүйесінің  қызмет  етуіне  көз  жеткізіп, 
қаржылық  есеп  беруді  дұрыс  құрудың  негізі  болатын  бухгалтерлік  есеп  принциптеріне 
сәйкестігін  бағалауы  керек.  Ол  ІБЖ-н  негізге  ала  отырып,  бұл  жүйені  зерттеп,  бағалауы, 
сонымен бірге оның тиімді әрекет етуіне тексеру жүргізу керек. 
Ішкі бақылауды бағалауды талдау кезіндегі аудитор мақсаты оған деген сенім дәрежесін 
орнату болып табылады. Бұл өз кезегінде тексеру әдісінің сипатын, көлемі мен уақыт бойынша 
ұзақтығын анықтау кезінде пайдаланылады. 
Ішкі бақылау жүйесін бағалау кезіндегі аудитордың алға қойған тағы бір мақсаты - оны 
жетілдіру  жөніндегі  конструктивті  ұсыныстар  дайындау.  Ресми  түрде  аудиторлар  бұл 
ұсыныстарды  кеңес  беру  қызметіне  кіргізбей,  аудиторлық  тексеру  элементі  ретінде 
анықтайды.  Ұсынылған  ұсыныстарға  еру  керектігін  клиенттің  өзі  шешеді.  Аудиторға 
жағымсыз фактілерді іздеудің кажеті жоқ. Ол басшылыққа ІБЖ-інің белгілі бір элементтерінің 
қызмет  етуі  ақпараттың  елеулі  қателері  мен  бұрмалауларының  тексерілген  қаржылық  есеп 
беруде  пайда  болуы  ықтималдылығын  салыстырмалы  төмен  деңгейге  дейін 
төмендетпейтіндігін  және  бұл  қателерді  субъект  персоналы  өзінің  күнделікті  міндеттерін 
орындау барысында қажетті мерзімде таба алмайтындығын хабарлауы керек. 
 
     
Ішкі  аудит  бұрын  қалыптасқан  ішкі  бақылау  жұмысының  жүйесіне  жатады.  Оның 
ерекшелігі кәсіпорын шаруашылығына ішкі бақылау арқылы тәуелсіз қызмет көрсету. Ішкі 
аудиттің  тәуелсіздігі  сыртқы  аудит  тәуелсіздігі  сияқты  өте  қажет  жұмыс  тәртібі.  Сырттан 
қарағанда  ішкі  аудиттің  тәуелсіздік  сақтауы  мүмкін  емес  сияқты.  Соған  қарамастан  ішкі 
аудит өзінің жұмысы, ақпарат тапсыру барысында түгелдей дербестігін сақтайды. 
     
Аудит  қызметі  қалыптасқан  елдерде  ішкі  аудит,  үлкен  және  орталау  шаруашылық 
субъектілерінен құралады. Оның ұйымдастыру ерекшеліктері: 
1)
 
шаруашылық субъектілерінің басшылары, әкімшіліктері ішкі аудит қажет деп тапқан 
жағдайда  өзіне,  ішкі  тобын  құруға  шешім  қабылдап,  аудиторлық  куәлігі  бар  маман 
іздейді; 
2)
 
аудитор маманы мен кәсіпорын басшылары келісім – шарт жасасып: 
        
а) аудитор тобының атқаратын қызметін нақты анықтайды
        
б)  жұмыс  атқару  тәртібі,  жұмыс  орны,  аудитордың  және  тапсырушының  міндеті 
нақты көрсетіледі; 
        
в) аудитор тобының штаты анықталып, еңбекақы төлем сомасы анықталады. 
     
Бұл келісім – шарттың заңдылық құқысы бар, осы орайда ескеретін жағдай аудитор тобы 
келісім – шартта көрсетілген еңбек ақы туралы тапсырушыға тәуелді емес. Яғни, қаржылану, 
Ф УТ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. СМЖ УТ. Екінші басылым
 
52 
 

төлем мәселесі аудит қызметіне ешқандай әсерін тигізбейді. Сондықтан да, ішкі аудит тобы 
өз  қызметін  жүргізуде,  барлық  өзіне  қажет  мәлімет  жинауда  кәсіпорын  басшыларынан 
ешқандай  қысым  немесе  тергеушілік  кездестірмейді.  Тағы  да  ішкі  аудит  тобының 
тәуелсіздігі  жоғарғы  сатыдағы  аудит  фирмаларының  бақылауы  арқылы  іске  асады.  Себебі, 
ішкі  аудит  тобы  өз  жұмысы  туралы  тікелей  жоғарғы  сатыдағы  аудит  құрылымына, 
директорлар  қоғамының  комитетіне  ақпарат  тапсырып  отырады.  Сондықтан  да  ішкі  аудит 
тобына  тапсырушылар  немесе  басқа  әкімшілік  құрылымы  ешқандай  қысымшылық  немесе 
өздерінің тарапынан ешқандай талап, міндет қоя алмайды. 
     
Ішкі  аудиттің  ең  негізгі  мақсаты  –  ол,  кәсіпорын  шаруашылығы  туралы  құрылған 
мәліметтің  дұрыстығына,  шындығына  бақылау  жасау,  сөйтіп  басқару  барысында 
қолданылатын мәліметтің шындығын, дұрыстығын қамтамасыз ету. 
     
Ішкі  аудиттің  мақсаты  кәсіпорын  экономикалық  саясатының  орындалуына  бақылау 
жасау, қазіргі кезде біздің елімізде есеп саясатының орындалуына немесе өзгеріс болса оның 
себебін орынды немесе орынсыз екеніне аудиторлық анықтама жасау. Ішкі аудит тобы осы 
өзінің  ізгі  мақсатын  іске  асыру  үшін  жүйелі  түрде  бухгалтерлік  есеп  жұмысына,  ішкі 
бақылау жұмысына үздіксіз тексеру жүргізіп отырады. 
     
Ішкі  аудит  қызметі  қалыптасқан  елдерде  аудит  қызметі  қаржы  ақпаратын,  информация 
құрылымын,  бухгалтерлік  есеп  жұмысын  ғана  тексеріп  қоймай  басқалай  да  көптеген 
экономикалық  қызметтер  көрсетеді.  Олар  шаруашылық  субъектілерінің  кәсіпкершілік 
көрсеткіштеріне  экономикалық  талдау  жасап  оның  экономикалық  даму  жолына  болжам 
жасау,  қаржы  стратегиясын  белгілеу,  маркетинг  зеттеуін  жүргізу,  басқару  жұмысына 
түсініктеме  беру  тағы  басқа  сол  сияқты  қызметтер.  Яғни,  ішкі  аудит  тобы  тапсырушылар 
талабына сәйкес жан – жақты қызмет көрсетеді. Сонымен қатар ішкі бақылаушы болып қана 
қоймай  ол  есеп  саясатының  орындалуын  бақылап,  баға  беріп  отыратын  сарапшы  рөлін 
атқарады[kgl]
 
 
[gl]4тақырып. Аудиторлық тәуекелділік және оның маңызы [:] 
 
Мақсаты:  аудиторлық  тәуекелділікті  анықтаудың,  олардың  компоненттерінің  аудит 
барысындағы маңызын түсіну. 
Дәріс құрылымы: 
1.
 
Аудиторлық тәуекелдік және оның компоненттері 
2.
 
Маңыздылық деңгейі мен аудиторлық тәуекелділік арасындағы өзара байланыс                          
Аудиторлық тәуекелділік және оның компоненттері 
Аудиттің  мақсаты  мен  міндеттерін  анықтағаннан  кейін  аудиторлық  тәуекелділік 
деңгейін анықтау қажет.  
Аудиторлық  тәуекелділік  -  бұл  аудит  аяқталғаннан  кейін  және  оң  аудиторлық 
қорытынды  берілгеннен  кейін  аудитордың  өз  жауапкершілігіне  алатын,  қаржылық 
есептілікте  мәнді  қателіктер  шығып  қалу  тәуекелділігінің  субъективті  түрде  бекітілген 
деңгейі.  
Аудиторлық  тәуекелділік    субъектінің  қаржылық  есептілігінде  оның  шынайылығын 
растағаннан  кейін  анықталмай  қалған  мәнді  қателіктердің  болу  ықтималдығын  немесе  іс 
жүзінде мұндай қателіктер болмаса да, есептілікте қателік бар деп тануды білдіреді. Аудитор 
жұмыс  барысында  осы  тәуекелділіктерді  максималды  түрде  анықтап,  бағалауы  тиіс  және 
бағалау нәтижелерін құжатқа түсіруі керек. 
 
Тәуекелділікті бағалағанда аудитор тәуекелділіктің келесі шектерін пайдалана алады:  
а) жоғарғы;  
ә) орта; 
б) төменгі. 
Ф УТ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. СМЖ УТ. Екінші басылым
 
53 
 

Аудиторлық  ұйымдар  өз  қызметінде  тәуекелділіктерді  бағалау  барысында  шектеулердің 
жоғарыда  аталған  түрлерінен  басқа  да  көптеген  шектеулерді  қолдану  туралы  шешім 
қабылдауы  мүмкін.  Немесе  тәуекелділіктерді  бағалауға  сандық  көрсеткіштерді  (пайыздар 
немесе  бірлік  үлестерін)  пайдалана  алады.  Яғни  аудиторлық  тәуекелділік  приоритеттер 
шектері бойынша өлшенуі не болмаса, 0-ден 1-ге дейін ықтималдықты есептеп шығарылуы 
мүмкін. Аудиттің шетелдік  тәжірибесі бойынша бұл тәуекелділік минималды болуы керек 
және  0,01  немесе  1  пайыз  болуы  тиіс.  Аудитор  тексеріс  барысында  аудиторлық 
тәуекелділікті  минималды  деңгейіне  дейін  жеткізуге  ұмтылуы  керек  және  ол  үшін  тиісті 
шаралар  қолданады.  Тексеру  процесінде  аудитор  клиент  туралы  қосымша  ақпарат  алып, 
аудиторлық тәуекелдік деңгейін бағалау жөніндегі ойын өзгерте алады. № 400 «Тәуекелдікті 
бағалау  және  ішкі  бақылау»  ХАС-  ында  тәуекелдікке  анықтама  берілген(2).  «Аудиторлық 
тәуекелдік-  қаржылық  есеп  беру  елеулі  бұрмаланған  жағдайда,  аудитор  сай  келмейтін 
аудиторлық  қорытынды  береді  дегенді  білдіреді».  Аудиторлық  тәуекелділіктің  үш 
компоненті бар:  
а) бөлінбейтін немесе ішкі шаруашылық тәуекелділік; 
б) бақылау құралы тәуекелділігі; 
в) айқындамау тәуекелділігі. 
                   
Ішкі шаруашылық тәуекелділігі 
Ішкі  шаруашылық  тәуекелділік  –  бұл  ішкі  шаруашылық  аудит  іске  асырылмайды 
деген ұйғарыммен қаржылық есептіліктің мәнді қателіктерге бейім болуы. Егер де аудитор 
ішкі  шаруашлық  аудит  факторын  ескермей  жоғарғы  ықтималдықпен  қателердің  болуы 
туралы  қорытынды  жасаса,  онда  ол  дәл  солай  жоғарғы  ықтималдықта  ішкі  шаруашылық 
тәуекелділігі бар деген қорытындыға келеді. Ішкі шаруашылық тәуекелділік деңгейін бекіту 
кезінде  ішкі  шаруашылық  аудитке  назар  аударылмайды.  Өйткені,  ол  аудиторлық 
тәуекелділіктің моделіне бақылау тәуекелділігі деп аталатын жеке элемент ретінде кіреді.  
                  
Бақылау тәуекелділігі 
       
Бақылау  тәуекелдігі-  бухгалтерлік  есеп  процесінде  клиент  байқамаған  қателердің  болу 
ықтималдығын  білдіреді.  Себебі  бақылаудың  ешбір  құрылымы  100  %-  ға  тиімді  бола 
алмайды.  Сондықтан,  әдетте  белгілі  бір  тәуекелді  бақылаудың  кез  келген  құрылымымен 
байланыстырады:  тиімді  құрылымдар  салыстырмалы  түрде  төмен  тәуекелге,  тиімділігі 
аздаулар  салыстырмалы  түрде  төмен  тәуекелге,  тиімділігі  аздаулар  салыстырмалы  жоғары 
тәуекелге ие болады.  
       
Бақылау құралдарының тәуекелділігі кәсіпорынның бухгалтерлік есебі мен ішкі бақылау 
жүйелерінің сенімділік дәрежесін сипаттайды.  
      
Бақылау  құралдарының  сенімділігі  мен  бақылау  құралдарының  тәуекелдігі  өзара 
толықтырушы категориялар болып табылады: 
1.
 
Сенімділіктің жоғары дәрежесіне төмен тәуекелдік сай келеді; 
2.
 
Сенімділіктің орта дәрежесіне орта тәуекелділік сай болады; 
3.
 
Сенімділіктің төмен дәрежесіне жоғары тәуекелділік сай болады. 
      
Аудитор бақылаудың белгілі бір құралдары жөніндегі өз пікірін дайындау кезінде үлкен 
сенімділік  дәрежесіне  сүйенуге  қаншалықты  ұмтылса.,  аудитор  олардың  сенімділігі  мен 
тиімділігін соншалықты мұқият дайындауы керек. 
                 
Айқындамау тәуекелдігі 
Айқындамау  (қателерді)  тәуекелдігі-  бұл  жиынтығында  дәл  емес  немесе  дұрыс  емес 
мәліметтердің  елеулі көлемде  жиналуы  және  оларды аудитор  талдамалық  рәсімдер  кезінде 
де, мән бойынша жан- жақты тексеру кезінде де байқамай қалуы мүмкін деген болжам. Олар 
бір-  бірін  толықтыратындықтан,  олардың  бірінің  нәтижесінде  туындаған  сенімділік, 
аудитордың басқа тексеру нәтижесінде алатын кепілдемесінің қажеттілігін пропорционалды 
азайтады.                                           Аудиторлық тәуекелдік пен айқындамау тәуекелдігі 
арасында  тікелей  тәуекелдік,  сонымен  бірге  аудиторлық  тәуекелдік  пен  жинақталуы  қажет 
дәлелдердің жоспарланған саны арасында кері тәуекелділік бар.  
Ф УТ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. СМЖ УТ. Екінші басылым
 
54 
 

        
Аудиторлық  тәуекелдікті  төмендету  үшін  келесідей  пікір  әрекет  етеді:  аудитор  толық 
зерттеуге арналған элементтері қанша көбірек тексерсе, іріктеме көлемі сонша көп болады. 
Мысалы,  егер  аудитор  талдамалық  рәсімдерді  тексеру  мен  елеулі  элементтерді  толық 
тексеруге акцент жасағысы келсе, іріктеме көлемі төмен болады және керісінше.  
Кез  келген  аудиторлық  тексерудің  басты  міндеті-  аудитті  аяқтаған  кезде  жиынтық 
аудиторлық  тәуекелдік  минималды  төмен  деңгейге  жеткізілетіндей  немесе  керісінше, 
сенімділік  деңгейі  аудиторға  қаржылық  есептеме  нақтылығы  бойынша  пікір  білдіру  үшін 
жоғары  болатындай  сенімділік  деңгейіне  дейін  жететіндей  етіп  жекелеген  шоттар  немесе 
шаруашылық операциялар бойынша аудиторлық тәуекелділікті шектеу. 
Маңыздылық деңгейі мен аудиторлық тәуекелділік арасындағы өзара байланыс 
Маңыздылық  пен  аудиторлық  тәуекелділік  деңгейі  арасында  кері  өзара  байланыс  бар. 
Маңыздылық  деңгейі  жоғары  болған  сайын,  аудиторлық  тәуекелділік  төмен  болады  және 
керісінше. Егер, мысалы, маңыздылық деңгейі төмен болса, аудиторлық тәуекелділік деңгейі 
өседі  және  аудитор,  бақылау  тәуекелдігі  деңгейін  төмендету  мақсатында  (бақылау 
рәсімдерінің жеткіліксіздігі тәуекелі) не қосымша бақылау тестерін жүргізу, не мән бойынша 
тексеру  рәсімін  өсіру  арықлы  бұның  орнын  толтыра  алады.  Бизнес  тәуекелі  осы  клиентке 
ұсынылған  аудиторлық  қорытынды  әділ  болғанына  қарамастан  аудитордың  клиентпен  ара 
қатынасы  сәтсіз  болуы  мүмкіндігінде  болып  отыр.  Аудит  практикасында  аудиторлық 
тәуекелділігі бағалаудың екі негізгі әдісі қолданылады:  
1.
 
Сезгіштік  
2.
 
Сандық 
Сезгіштік  әдіс  аудитор  тәжірибе  мен  клиент  бизнесін  білу  негізінде  қаржылық  есеп  беру 
немесе  шаруашылық  операциялар  бойынша  жалпы  аудиторлық  тәуекелділікті  жоғары, 
орташа, төмен деп анықтауда болады. 

 
Төмен  тәуекелділік-  ішкі  бақылау  жүйесін аудиторлық  фирма  тиімді  ретінде 
бағалаған,  бірақ  аудитор  мүмкін  қателерді  табуға  қажетті  сай  процедураларды 
жоспарлай отырып, оған толық сенбеген жағдайда болады

 
Орта  тәуекелділік-  ішкі  бақылау  жүйесін  аудиторлық  фирма  тиімсіз  деп 
бағалаған кезде болады және аудитор жан- жақты рәсімді жоспарлады; 

 
Жоғары  тәуекелділік-  клиенттің  ішкі  бақылау  жүйесі  жоқ  кезде  негізінен 
біртұтас тексеру жоспарланады. 
Сандық  әдіс  аудиторлық  тәуекелділік  моделі  негізінде  есеп  айырысуды  көздейді. 
Халықаралық  тәжірибеде  пайдаланылатын  ең  кең  тараған  модель  келесі  формуламен 
есептеледі: 
АТ= БТ*БқТ*АқТ 
Мұндағы АТ- аудиторлық тәуекелдік 
БТ- бөлінбейтін тәуекелділік 
БқТ- бақылау тәуекелдігі 
АқТ- айқындамау тәуекелдігі 
Мысалы,  аудитор  бөлінбейтін  тәуекелділікті  80  пайыз,  бақылау  тәуекеділігін  50  пайыз, 
айқындамау  тәсілін  10  пайыз  деп  бағалайды.  Осы  шамалар  негізінде  аудитор  аудиторлық 
тәуекелділіктің 4 пайыздық шамасын ала алады. 
          
Айқындамау  тәуекелділігі  көп  дәрежеде  аудитор  кәсіпқойлығын  сипаттайтындықтан, 
оған аудиторлық тәуекелділік моделінен осы тәуекелділікті анықтау дұрыс болады: 
АқТ= АТ/ БТ*БқТ 
       
Аудитор аудиторлық тәуекелділікті 5 пайыз, бөлінбес тәуекелділікті 80 пайыз, бақылау 
тәуекелділігін 50 пайыз деңгейлерінде қойды делік. Сонымен айқындамау тәуекелділігі 12,5 
пайызды құрайды.  
       
Аудиторлық  дәлелдемелердің  қажетті  саны  айқындамау  тәуекелдігі  деңгейіне  кері 
пропорционалды  болады.  Айқындамау  тәуекелділік  моделін  зерттеудің  ең  жалпы  тәсілі 
аудиторлық  тәуекелділік  комопненттері  мен  аудиторлық  тәуекелділік  деңгейі,  қажетті 
Ф УТ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. СМЖ УТ. Екінші басылым
 
55 
 

аудиторлық  дәлелдемелердің  саны  мен  сапасы  арасындағы  өзара  байланысты  бақылауда 
болып  табылады.  Аудиторлық  тәуекелділік  моделін  қолдану  аудитордан  осы  өзара 
байланыстар мен аудит жүргізілетін субьектіге тән қасиеттерді ескере отырып, тәуекелділік 
компоненттерінің әрқайсысының мазмұнына терең түсінуді талап етеді.  
         
Сонымен,  аудиттегі  мәнділік  және  аудиторлық  тәуекелділік  аудиторлық  қызметтің 
маңызды  аспектілерінің  бірі.  Мәнділік  деңгейі  деп  бухгалтерлік  есептілікте  кездесетін, 
білікті пайдаланушыны дұрыс қорытынды жасау және дұрыс экономикалық шешім қабылдау 
мүмкіндігінен  жоғары  ықтималдықпен  айыратын  қателіктің  шекті  шамасын  айтады.  Ал 
аудиторлық тәуекелділік оң аудиторлық қорытынды жасалғаннан кейін қателіктердің шығып 
қалу ықтималдылығы. Аудиторлық тәуекелділіктің болуы аудиторлық фирмалардың кәсіби 
жауапкершілігін сақтандыру мәселесін туындатады[kgl]
 
[gl] 5 Тақырып. Кәсіпорындар мен аудиторлық дәлелдеулерді алу әдістемесі [:]  
 
Мақсаты: аудиторлық дәлелдеулер және оның түрлері туралы мағлұмат беру және 
аудиторлық дәлелдеулерді жинаудың маңыздылығын анықтау. 
Дәріс құрылымы: 
1.
Дәлелдемелер және олардың сипаты 
2. Дәлелдемеге қойылатын талаптар 
3. Дәлелдеме алу әдістері 
 
1.
 
Дәлелдемелер және олардың сипаты 
Тексеру  жүргізгенге  дейін,  тексеру  процессінде  сондай-ақ,  оның  аяқгалу  кезеңінде 
аудитордың  жинаған  және  дайындаған  мәліметтері  өткізілген  аудиторлық  тексерудің 
куәлігі  (дәлелі)  болып  табылады.  Бұл  мәліметгердің  бір  бөлігі-аудиторлық  дәлеледеулер 
ретінде қарас-тырылатын құжаттар немесе олардың көшірмелері. 
Аудиторлық  дәлеледеулер  дегеніміз-аудиторлық  қорытынды  жасауға  негіз  болатын 
аудитордың  қорытынды  пікірлерін  тұжырымдау  процессінде  пайдалануға  алатын 
ақпараттары. Аудиторлық дәлелдеулерге қаржылық қорытынды есепті құруға негіз болған 
және  басқа  кездерден  алынған  ақпараттарды  растайтын  бастапқы  құжаттар  мен  есеп 
регистрлері жатқызылады. 
Аудитор  тексерілген  қаржылық  қорытынды  есептің  дұрыстығын  дәлеледеу  үшін 
өзінің жинаған дәлелдерінің жеткілікті екендігіне сенімді болуға тиісті. 200 "Қаржылық 
қорытынды  есеп  беру  аудитінің  мақсаты  және  оны  реттеуші  жалпы  принциптер"  деп 
аталатын  Халықаралық  аудит  стандартына  сәйкес  аудит  қаржылық  қорытынды  есепте 
елеулі  бұрмаланғандықтың  (қателіктің)  жоқ  екендігіне  қатысты  саналы  сенімділікті 
қамтамасыз етуге арналған.  
Саналы  сенімділік  дегеніміз-бұл,  жалпы  қаржылық  қорытынды  есепте  елеулі 
қателердің (бұрмалаушылықтардың) жоқ екендігі жөнінде жоғары бірақ абсолюттік емес 
сенімділікті алу үшін қажетті дәледдеулерді жинауға қатысты түсінік. 
Барлық  қолдағы  бар  дәлелдеулерге  егжей-тегжейлі  талдау  жасап,  оларды  бағалау 
аудиттің құнын көтеруі мүмкін болғандықтан, бұл мәселе бойынша айқындық кажет. Ол үшін 
аудиторға  өзіне  қандай  дәлелдеулер  алу  қажет  екендігін,  оларды  қаңдай  көздерден  және 
қандай  процедулардың  көмегімен  алатындығын  анықтап  алу  керек.  Ол  әділ  және  негізді 
аудиторлық  қорытынды  жасау  үшін  жиналған  дәлелдердің  жеткілікті  әрі  сапаға  сәйкес 
келетіндігіне  сенімді  болуға  тиісті.  Аудиторлық  дәлелдеулердің  сапасы  оларды  алу 
көздеріне байланысты. 
Дәлелдеулер алудың негізгі көзі клиент әкімшілігінен, үшінші жақтан алынған, сонымен 
бірге аудитор өзі алған мәліметтер болуы мүмкін. 
Клиент  әкімшілігі  дайындаған  мәліметтерге  төмендегі  ақпарат  көздерін  жатқызуға 
болады: 
Ф УТ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. СМЖ УТ. Екінші басылым
 
56 
 


 
бастапқы  құжаттар,  статистикалық  қорытынды  есеп,  жарғылық  құжаттар, 
қаржылық қорытынды есеп, есеп регистрлері; 

 
талдау  нәтижелері,  ауызша  сұхбат,  салыстырулар,  түгелдеу  нәтижелері, 
басшылыққа жолдау жіберу. 
Мұндай  жағдайда  аудиторға  қаржылық  қорытынды  есептегі  қате  жіберу  тәуекелдігін 
бағалау  қиын  болады.  Егер  аудитор  бұл  мәліметтерге  сенім  артуға  шешім  қабылдайтын 
болса,  онда  ол  тексеруге  аз  уақыт  шығындайды.  Клиент  басшылығы  дайындап  берген 
мәліметтерге қарағанда, үшінші жақтан алынған дәлелдеулер сенімдірек болады. Сонымен 
бірге, клиент басшылығы тарапынан қысым жасау ықтималдығы орын алды, ал аудитордың 
бұл ақпараттарды дайындаған үшінші жақтың жұмыскерлеріне сұрақ қою мүмкіндігі жоқ деп 
пайымдауға болады. Егер аудитор өзінің тікелей бақылауындағы ақпарат көздерінен алынған 
дәлелдеулерді  пайдаланатын  болса,  әрине,  жақсырақ  болады.  Бірақ,  ол  жеткілікті  түрде 
күрделі  және  қымбат,  Сондықтан  аудитор  үшін  кәсіпорындағы  шаруашылық 
операцияларьшың  өзі  жүргізген  талдауы  маңыздырақ,  Мұндай  кезде  аудитор  есеп 
құжаттарында  қате  көрсетілу  мүмкін  болғандықтан,  шаруашылық  операциялары  жөнінде 
қауіпке  көбірек  ұшырайтьш  ақпараттарды  алуына  болады.  Бір  ғана  шаруашылық 
операциясы  жөнінде  бірнеше  ақпарат  көздерінен  алынған  дәлелдеулер  бір  кезден  алынған 
дәлелдеулерге қарағанда әлдеқайда сенімдірек. 
Дәлелдеулер алу процессін бірнеше кезеңдерге (сатыларға) бөлуге болады.  
Сенімді  дәлелдер  алу  үшін  аудитордан  белгілі  бір  процедураларды  қолдану  талап 
етіледі. 
Аудиторлық  процедуралар  деп-аудит  өткізу  кезінде  дәлелдеулер  жинау  әдістерінің 
жиынтығын  айтады.  Клиент  тарапынан  аудитордың  алдына  әртүрлі  міндеттер  қойылуы 
мүмкін  болғандықтан,  дәлелдеулер  алу  үшін  қандай  да  бір  процедураларды  қолданбас 
бұрын,  мақсатты  айқындап  оны  негіздеу  қажет.  Мысалы,  дайындап  тапсырылған 
қаржылық  қорытынды  есептің  дұрыстығы  мен  әділеттілігін  бағалау  емес,  жасалынған 
басқару шешімдерінің пайдалалығын немесе жасалынған келісімнің тиімділігін анықтау 
талап етіледі. Бұл мақсаттар нақтырақ. Глобалды (күрделі) мақсаттар да болуы мүмкін; 
меншіктің  сақталуын  анықтау  және  оны  жетілдіру  жөнінде  ұсыныстар  дайындау; 
жалпы өндірістің де, жекелеген өнімдердің де рентабельділігін бағалау; кәсіпорынның 
төлей алу қабілетін ағымдағы мерзімге ғана анықтап қоймай, келешекке де болжам жасау 
және т.б. 
Дәлелдеулерді  бағалау.  Дәлеледеулерді  бағалау  деп—шындықты  анықтау  үшін 
жиналған  дәлелдеулердің  ролін  логикалық  және  ой  -санамен  айқындау  процессін 
айтады.  Егер  дәлелдеулердің  жекелеген  элементтері  әртүрлі  көздерден  жинақтала 
отырып  немесе  әртүрлі  сипатқа  ие  бола  отырып,  жүйелі  түрде  алынған  болса,  онда 
аудиторлық дәлелдеулер нанымдырақ (сенімдірек) болады. Мұндай жағдайда аудиторға 
дәлелдеулердің  элементтерін  жеке-жеке  қарастыру  нәтижесінде  алынатын  сол 
дәрежесінен  артық  кумулятивтік  сенімділік  дәрежесін  алуға  болады.  Және  оған 
қарама-қарсы,  егер  бір  ақпарат  көзінен  алынған  аудиторлық  дәлелдеулер  басқа 
көздерден  алынған  дәлелдеулермен  жүйелі  (бір  ізді)  болмаса,  онда  аудитор  сол 
жүйесіздіктің  шешімін  табу  үшін  қандай  қосымша  процедуралар  қажет  екендігін 
айқындауға тиісті. 
Аудиторға  дәлелдеулер  алуға  шығарылған  шығыстар  мен  алынған  ақпараттардың 
пайдалылығы  арасындағы  өзара  байланысты  қарастыру  қажет.  Бірақ  күрделілік  пен 
шығыстар мәселесі өздерінен-өздері қажетті процедураны алып тастау үшін салмақты негіз 
больш табыла алмайды. 
Дәлелдеулерді жинау және талдау кезінде олар жауап беруге тиісті талаптар, оларды алу 
әдістері қарастырылуы қажет, сондай-ақ алынған дәлелдеулердің арасындағы байланысты 
бөліп  көрсете  білу  қажет.  Тексеру  жүргізіп  және  дәлелдеулердің  барлық  жиынтығын 
жинап алғаннан кейін аудитор оларды тәуекелдікті азайту мақсатында бағалауға тиісті. 
Ф УТ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. СМЖ УТ. Екінші басылым
 
57 
 
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   14




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет