Білімгерлердің білімін бағалау жүйесі


  Бақылаудың  белгілі  бір  участкеге  жұмылдырылуы



жүктеу 5.64 Kb.
Pdf просмотр
бет7/14
Дата03.05.2017
өлшемі5.64 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   14

4.  Бақылаудың  белгілі  бір  участкеге  жұмылдырылуы.  Аудиторлық  тексеруде  көл 
жағдайда  кәсіпорын  қызметінің  барлық  жағын,  оған  әсер  ететін  факторлар  мен 
байланыстарын түгелдей зерттеу ақылға қонымсыз, әрі өте қиын. Сондықтан да бақылауды 
кәсіпорын  қызметінің  белгілі  бір  учаскесіне  жүмылдыру  қағидасының  маңызды 
методологиялық мәні бар. 
5.  Объективтілік.  Объективтілік  —  бұл  берілген  іске  ғана  қатысты  фактілерді  назарға 
алатын  ойлау  түрі.  Аудитор  өз  жұмысында  шыншыл,  адал  әрі  тура  ойын  ашық  айтатын 
болуы тиіс. Кәсіпорынның қаржылық қорытынды есеп беруінің дүрыстыгы жайлы өз пікірін 
көрсететін қорытындысында аудитор оның қаржы жағдайын дәл көрсетуі тиіс. Шаруашылық 
субъектінің әрекетінің нәтижесін дәл, объективті бағалау — мәліметті пайдаланушылардың 
дурыс шаруашылық шешімдерін қабылдау үшін  қажетті   алғы  шарт.   Объективтілік   -  
интеллектуалдық  шыншылдықты  көрсетеді,  жай  ғана  жалпы  мағынада  шын-шындық  емес, 
іске бүтіндей адал, әрі объективті қарау. Өйткені сыртқы аудиторлар ешкімге тәуелсіз емес 
табуға, өз мүддесін ойлауға тиісті емес. 
6.   
Адалдық.  Аудитор  өзі  шындығына  сенбейтін  нәрсені  растауға  тиіс  емес  және 
ешқандай  азғыруларға  ермеуі  тиіс,  көрсе  қызарлыққа  пайда  табуға,  өз  мүддесін  ойлауға 
тиісті емес. 
7.   
Тәуелсіздік.  Аудиторлар қаржылық есептер  мен өзге мәліметті ешқандай алдын-ала 
пайымдаусыз  зерттеп,  қаржылық  мәліметтерді  үсынушылар  мен  оны  қодданушыларға  әділ 
болуы  тиіс.  Аудитор  статусын  қоғамдық  мойындау  —  оның  тәуелсіздігін  мойыңдауга 
негізделген,  Әрбір  аудитор  өзінің  пайымдауын  өз  бетінше  қалыптастыруы  тиіс  және  оның 
әділдігіне  еш  нәрсе  ықпалын  тигізуге  тиіс  емес.  Аудитор,  ол  сырт  жақтан  әлдекімнің 
бақылауынан немесе әсерінен бос болғанда ғана тәуелсіз болады. Ол қандай да бір басшы, 
әкімшілік құрылымға бағынуға тиіс емес және оның ешқандай мүддесі болмауы тиіс. 
-
 
тәуелсіз  зерттеулер.  Аудиторлар  бухгалтерлік  регистрлер,  жай  қолжазбалар,  іскер 
корреспонденциялар  мен  өзге  мәліметтерді  еркін  пайдалана  алуы  тиіс.  Кәсіпорьш 
басшысымен бірлесіп қызмет істеу мәліметті бұрмалауға немесе жасыруға әкелуге тиіс емес. 

тәуелсіз  есеп  беру.  Аудиторлардың  клиентке  немесе  тексерілетін  объектіге 
бейтараптылығы  олардың  тексерулерінің  нәтижелеріне  өсер  етпеуі  тиіс.  Соңдай-ақ 
тексерілуші кәсіпорын басшьшарына аудитор қорытындысының жайьш өзгертуге жол беруге 
болмайды. Ал кәсіпорын басшысымен келісіп, оған түзетулер енгізген аудиторларға тәртіпке 
келтіру шаралары қолданылуы тиіс. Осылай, тәуелсіздік аудиттің маңызды қағидасы болып 
табылады. Аудитор тәуелсіздігі мынадай жағдайлардан азаяды, егер аудитор: 
1)   кәсіпорын - клиенттің акциясын (немесе облигациясын) иемденсе; 
2)   клиент - кәсіпорыннан қарыз алса немесе онан қарыз алатын болса; 
3)   кәсіпорын     басшысымен     туысқаңдық     қатынаста болатын болса; 
4)   клиент   -   кәсіпорынның  штатында  жұмыс   істейтін болса
5)   клиент - кәсіпорыннан сыйлық алатын болса; 
6)   бір кәсіпорынды көп жыл қатарынан тексеретін болса.  
Аудитордың тәуелсіздігі артады, егер аудитор: 
1)    клиенттен  қаржы  жөнінен  тәуелсіз  болса:  ақы  төлеу  өзге  көздерден  түсіп  және  бір 
клиенттің үлесі аудиторлық қызмет көрсетуден түскен жалпы табыстың ішінде елеусіз болса: 
2)   берілген клиентпен тек белгілі бір жылдар көлемінде ғана жүмыс жасайтын болса, 
бұл клиентпен тым жақын таныстықтан қашуына мүмкіндік береді; 
3)      көзқарастар    қақтығысынан    қашқақтауына  мүмкіндік  беретін  өзге  қызметтерді 
көрсетуді шектесе; 
4)  клиенттің кез-келгенін жоғалтып алудан қорықпаса. 
Ф УТ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. СМЖ УТ. Екінші басылым
 
46 
 

Аудитордың  тәуелсіз  көзқарасын  қорғау  үшін  кейбір  процедуралар  мен  ұйымдар  бар: 
аудитор ротациясы, аудиторлар соты, аудиторларды үкіметтің немесе үкімет үйымдарының 
тагайындауы, аудитордың мемлекеттік департаменті, аудиторлық комитеттер. 
1) 
Аудиторлар ротациясы, егер бір аудитор жыл сайын сол бір ғана фирманы тексеретін 
болса,  онда  ол  жекелей  немесе  толығымен  өзінің  тәуелсіздігін  клиент-компания 
жұмысшыларымен  немесе  басшысымен  тығыз  қарым-қатынас  орнатуы  нәтижесінде 
жоғалтады деген ұйғарымға негізделген. Аудиторлық тағайындау ротациясы бірнеше жылда 
бір рет болуы тиіс. 
2) 
Аудиторлар  соты,  аудиторлардың  тәуелсіздігін  жоғалту  жағдайларының  алдын  алу 
үшін құрылған, әсіресе, егер клиент аудиторға акция иемденушісі болып, жеке негізде кеңес 
беру қызметін көрсетуді ұсынатын болса. 
3)  
Аудиторды  тағайындау  негізінен  үкімет  тарапынан  жасалуы  керек.  Бұндай 
жағдайында  клиенттің  әр  уақытта  өздері  көздеген  мақсаттары  орындала  бермеуі  мүмкін.  
Бірақ аудитордың тәуелсіздігі артады. 
4)   
Мемлекеттік департамент кәсіпорындар туралы жаңа заңға әсер етуі ұлттық және 
аудиторлық  саясатты  қалыптастыруы,  бұл  жұмыста  жалпы  еуропалық  ұйымдармен  бірігуі 
және  өмірге  ұлттық,  халықаралық  есеп  құрылымдарын  еңгізуі  және  ең  соңында 
аудиторларды тағайындауды бақылауы мүмкін. 
5)  
Аудиторлық  комитеттер  -  американдық  жаңалықтардың  бірі.  АҚШ-та  ірі 
компаниялардың  80  %-ке  жуығының  осындай  комитеттері  бар.  Мұнан  да  өзге  құнды 
қағаздар  және  айырбастау  комиссиясы  құнды  қағаздар  нарығында  акциясы  жүретін 
компанияларға  мұңдай  комитеттердің  болуын  мызғымайтындай,  талассыз  шарт  етіп 
қояды[kgl]
 
 
[gl] 2 тақырып. ҚP-нда аудиторлық қызметтi реттейтiн нормативтер мен құқықтар[:] 
 
Мақсаты: ҚP-нда аудиторлық қызметтi реттейтiн нормативтер мен құқықтары туралы толық 
ақпараттарды беру. 
Дәріс құрылымы: 
1.
Аудитті құқықтық реттеу 
2. Аудиттің кәсіби этикасы 
3.  Аудиторлық қызметті ұйымдастыру 
4. Аудиторлық білім алу 
5. Аудиторлық қызмет туралы заң 
 
Қазақстанда аудиторлық қызметті реттеуші нормативтік-құқтық актілер 
Аудиторлық  тексерудің  нәтижелері  маңызды  басқару  шешімдерін  қабылдауға  негіз 
болады. Сондықтан халықаралық тәжірибеде аудиторлық қызмет тек кәсіби аудиторлық 
ұйымдармен ғана емес, сондай-ақ мемлекеттік масштабта реттеле алады. 
Нормативтік-құқықтық реттеу дегеніміз - бұл, аудиторлық тексеру жүргізу объектісінің 
жұмыс  істеуін  заңда,  нормативтік  құжаттарда,  ережелерде  (ішкі  тәртіп,  міндеттерді  бөлу 
және  т.б.)  қарастырылған  нормалар  мен  ережелерге  қатысты  зерттеу. 250 "Қаржылық 
қорытынды  есепке  аудит  өткізу  кезінде  зандар  мен  нормативтік  актілерді қарастыру" 
деп аталатын Халықаралық аудит стандартында былай делінген: "Жалпы түсінік алу үшін 
аудитор  кейбір  заңдар  мен  нормативтік  актілер  субъектінің  қызметіне  зор  ықпал  ете 
алатындығын  мойындауға  тиісті.  Субъект  қызметінің  белгілі  бір  зандарға  және 
нормативтік актілерге сәйкес келмеуі оның қызметін тоқтатуға немесе субъектінің үздіксіз 
қызметін  жалғастыру  кабілетінің  күмәнға  айналуына  алып  келуі  мүмкін.  Мысалы,  ондай 
ықпал ету субъектінің лицензиясында немесе оның қызметін жүзеге асыруға берілген басқа 
рұқсат  қағаздарында  көрсетілген  талаптарға  сәйкес  келмеген  кезде  мүмкін  болады". 
Ф УТ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. СМЖ УТ. Екінші басылым
 
47 
 

Демек,  кәсіпорын  қызметінің  заңдарға  және  нормативтік  актілерге  сәйкес  келмеуі  оның 
қаржылык қорытынды есебіне маңызды әсер етуі мүмкін деп пайымдау керек. Бұл жерде 
бухгалтерлік  есепті  жүргізуден  әдейі  бас  тарту,  жалған  құжаттарды  салып  қою,  сөз 
байласулардың салдарынан елеулі бұрмалаушьшықтар орын алуы мүмкін. 
Қазақстан  Республикасында  аудитті  нормативтік  реттеу  жүйесіне  төмендегі  заңдық  және 
нормативтік құжаттар кіреді 
Аудиторлық қызметті реттеуші мемлекеттік органдардың және қоғамдық 
ұйымдардың міндетті қызметтері (функциялары). 
Заңдар  мен  нормативтік  актілер  қаржылық  қорытынды  есепке  қатысы  бойынша  едәуір 
ажыратылады.  Кейбір  зандар  немесе  нормативтік  актілер  субъектінің  қаржылық 
қорытынды есебінің нысанын немесе мазмұнын, есепке алынуға тиісті сомаларды немесе 
қаржылық  қорытынды  есепте  ашылып  көрсетілуге  тиісті  ақпараттарды  айқындайды. 
Басқа зандар немесе нормативтік актілер субъект басшылығы тарапынан сақталуға тиісті, 
яғни,  олар  субъектіге  өзінің  қызметін  жүзеге  асыруға  құқық  беретін  шарттарды 
белгілейді. Субъект қызметінің заңдар мен нормативтік актілерге сәйкес келмеуі айып 
пұл  төлеу,  сот  процесстері  және  тағы  сол  сияқты  қаржылық  зардап  шегуге  алып  келуі 
мүмкін. 
Қазіргі  кезде  басшылыққа  алынып  жүрген  заңнамалардың,  атап  айқанда  Қазақстан 
Республикасының  "Азаматтық  кодексінің",  "Әкімшілік  құқық  бұзушылық  туралы" 
кодексінің,  "Аудиторлық  қызмет  туралы"  заңның,  "Лицензиялау  туралы"  заңның, 
Қазақстан  Республикасы  Қылмыстық  кодексінің  негізінде  аудиторлар  мен  аудиторлық 
ұйымдардың жауапкершіліктерін бірнеше түрге бөлуге болады. 
Азаматтық-құқықтық  жауапкершілік.  Егер  клиенттің  зиян  шегуіне  әкеліп  соқтырған, 
квалификациясыз  (біліксіз)  аудиторлық  тексеру  жүргізу орын алса,  онда  сот  шешімінің 
негізінде аудиторлық фирмадан төмендегілер өндірідіп алынуы мүмкін: 

 
клиенттің шеккен зияны толық мөлшерде; 

 
қайта тексеру жүргізуге шығарылған шығыстар. 
Алайда,  аудиторлық  қызметтің  Қазақстандық  тәжірибесінде  шетелдерде  болып 
тұратын, клиенттің шеккен зияны мен аудиторлардың іс-әрекеті арасындағы байланысты 
соттың дәлелдеуі мүмкін болған шулы сот тексерулері орын алған емес. 
Аудиторлық  ұйым  клиенттің  бухгалтерлік  қорытынды  есебінің  барлық  маңызды 
аспектілері бойынша олардың дұрыстығы (сенімділігі) жөнінде кәсіби пікірін қүрастырғаны 
және оны білдіргені үшін жауап береді. 
Кәсіби  пікірін  құрастыру  және  оны  білдіру  кезінде  ол  Қазақстан  Республикасындағы 
аудиторлық  қызметті  реттеуші  нормативтік  құжаттардың  талаптарын  және  аудиттің 
этикалық нормаларын басшьшыққа алуға тиісті. 
Қылмыстық  жауапкершілік.  Қылмыстық  кодекстің  229-бабында,  сондай-ақ,  аудиторды  өз 
қызметінің  міңдеттеріне  қарамастан  жеке  басы  немесе  басқа  тұлға,  не  болмаса  ұйым  үшін 
пайда  табу  және  артықшылықта  болу  мақсатымен  өзінің  өкіметтілігін  асыра  пайдаланғаны 
үшін, сөйтіп басқа тұлғаларға немесе ұйымдарға зиян келтіргені үшін, егер олардың бұл іс-
әрекеті  азаматтардың  немесе  ұйымдардың  заңды  мүдделеріне  және  құқықтарына  не 
болмаса  заңмен  қорғалатын  қоғамның  немесе  мемлекеттің  мүдделеріне  елеулі  зиян 
келтірілген болса, жазалау шаралары қарастырылған. 
Әкімшілік  жауапкершілік.  Аудит  -  қызметтің  лицензияланатын  түрі,  сондықтан  оның 
"Лицензиялау  туралы"  заңға  сәйкес  жауапкершілігі  бар.  Аталмыш  занда  аудиторлық 
қызметті  тиісті  лицензиясыз  жүзеге  асырғаны  үшін  қылмыстық  және  әкімшілік 
жауапкершілік,  сонымен  бірге  лицензиясыз  қызметті  жүзеге  асырудан  алынған  табысты 
бюджетке алу түріндегі материалдық жауапкершілік қарастырылған. 
Лицензия  беруші  орган  төмендегі  жағдайларда  лицензияның  қызметін  тоқтата 
алады: 

 
егер  мемлекеттік  қадағалаушы  немесе  бақылаушы  органдар  лицензия      алушының 
Ф УТ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. СМЖ УТ. Екінші басылым
 
48 
 

лицензиялық талаптар мен шарттарды бұзғандығын анықтаған болса; 

 
егер  лицензия  алушы  жіберілген  қателіктерді  (бұзушылықтарды)  жою  жөніндегі 
лицензия берушінің талаптарын орындамаса. 
Лицензия  алушы  лицензиялық  алымды  белгіленген  мерзімнің  ішінде  төлемеген 
жағдайда,  сондай-ақ,  заңды  тұлғаның  қызметі  тоқтатылған  жағдайда  лицензия  өзінің 
заңдық күшін жоғалтады және жойылған болып есептелінеді. 
Қазақстанда аудитордың білім алуы 
Қазақстан  Республикасының  "Аудиторлық  қызмет  туралы"  заңында  аттестациялауға 
жоғары  білімі  бар  және  экономика,  қаржы,  есеп-талдамалық,  бақылау-ревизия  немесе 
құқық  қорғау  салаларында  соңғы  жеті  жылдың  бес  жылы  ішінде  жұмыс  тәжірибесін 
жинақтаған,  сонымен  бірге  жоғарғы  оқу  орындарында  бухгалтерлік  есеп  және  аудит 
бойынша  ғылыми-оқытушылық  қызметпен  айналысатын  және  жоғарыда  аталған 
салаларда соңғы бес жылдың екі жылынан кем емес мерзім ішінде тәжірибе жинақталған 
тұлғалар жіберілетіндігі айтылған. 
Жоғарыда  айтылғандардан  аудиторлық  қызметпен  айналысуға  қойылатын  негізгі 
талаптардың бірі — аудитордың білім алуы екендігін көреміз. 
Аудитор алуға таісті білімінің негізгі элементтері төмеңдегілер болып табылады: 

 
негізгі (базалық) білім; 

 
жұмыс тәжірибесі; 

 
арнайы кәсіптік білім. 

 
Аудиторлық тексерудің нәтижелері маңызды басқару шешімдерін қабылдауға негіз болады. 
Сондықтан халықаралық тәжірибеде аудиторлық қызмет тек кәсіби аудиторлық ұйымдармен 
ғана емес, сондай-ақ мемлекеттік масштабта реттеле алады. 

 
     
Нормативтік-құқықтық реттеу дегеніміз- бұл аудиторлық тексеру жүргізу объектісінің 
жұмыс істеуін заңда, нормативтік құжаттарда, ережелерде (ішкі тәртіп, міндеттерді бөлу 
және т.б.) қарастырылған нормалар мен ережелерге қатысты зерттеу. 250 “Қаржылық 
қорытынды есепке аудит өткізу кезінде заңдар мен нормативтік актілерді қарастыру” деп 
аталатын Халықаралық аудит стандартында былай делінген: “Жалпы түсінік алу үшін 
аудитор кейбір заңдар мен нормативтік актілер субъектінің қызметіне зор ықпал ете 
алатындығын мойындауға тиісті. Субъект қызметінің белгілі бір заңдарға және нормативтік 
актілерге сәйкес келмеуі оның қызметін тоқтатуға немесе субъектінің үздіксіз қызметін 
жалғастыру қабілетінің күмәнға айналуына алып келуі мүмкін. Мысалы, ондай ықпал ету 
субъектінің лицензиясында немесе оның қызметін жүзеге асыруға берілген басқа рұқсат 
қағаздарында көрсетілген талаптарға сәйкес келмеген кезде мүмкін болады”. Демек, 
кәсіпорын қызметінің заңдарға және нормативтік актілерге сәйкес келмеуі оның қаржылық 
қорытынды есебіне маңызды әсер етуі мүмкін деп пайымдау керек. Бұл жерде бухгалтерлік 
есепті жүргізуден әдейі бас тарту, жалған құжаттарды салып қою, сөз байласулардың 
салдарынан елеулі бұрмалаушылықтар орын алуы мүмкін. 
Қазақстан Республикасында аудитті нормативтік реттеу жүйесіне төмендегі заңдық және 
нормативтік құжаттар кіреді. 
Аудиторлық қызметті реттеуші негізгі нормативтік-құқықтық құжаттар. 
 
№ 
Құжаттың аты (атауы) 
  1 
                                                        2 
  1. 
Қазақстан Республикасының “Аудиторлық қызмет туралы” заңы, 20 қараша 1998 ж. 
№304 (өзгертулерімен және толықтыруларымен) 
  2. 
ҚР- “Әкімшілік-құқық бұзушылық туралы” кодексі-30 қаңтар 2000ж.,№155-ІІ 
(өзгертулерімен және толықтыруларымен) 
Ф УТ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. СМЖ УТ. Екінші басылым
 
49 
 

                                                                                                   
  3. 
Қазақстан Республикасының қылмыстық кодексі. 16 шілде 1997 ж. №167-1 
(өзгертулерімен және толықтыруларымен) 
  4. 
Қазақстан Республикасының азаматтық кодексі (Жалпы бөлімі) 27 желтоқсан 1994 
ж. №268-XIII (өзгертулерімен және толықтыруларымен) 
  5. 
“Қазақстан Республикасындағы банктер және банктік қызмет туралы” ҚР-ның заңы 
31 қыркүйек 1995 ж. №244  
  6. 
ҚР-ның “Сақтандыру қызметі туралы” заңы 18 желтоқсан 2000 ж.№126-ІІ 
(өзгертулерімен және толықтыруларымен) 
  7. 
ҚР-ның “Қазақстан Республикасындағы” инвестицтялық қорлар туралы” заңы 7 
шілде 2004 ж. №576-2 
  8. 
ҚР-ның “Табиғи монополиялар туралы” заңы. 9 шілде 1998 ж. №272-І 
(өзгертулерімен және толықтыруларымен) 
  9. 
ҚР-ның “Шетелдік инвестициялар туралы” заңы.27 желтоқсан 1994 ж. №266- XIII 
(өзгертулерімен және толықтыруларымен) 
10. 
ҚР-ның “Акционерлік қоғамдар туралы” заңы.13 мамыр 2003 ж. №415-2 
(өзгертулерімен және толықтыруларымен)  
11. 
ҚР-ның “Лицензиялау туралы заңы.17 сәуір 1995 ж. №2200 (өзгертулерімен және 
толықтыруларымен) 
12. 
ҚР-ның “Жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілікті серіктестіктер 
туралы” заңы.22 сәуір 1998 ж. №220-1(өзгертулерімен және толықтыруларымен) 
13. 
Аудиторлар палатасының Республикалық конференциясында 2000 жылы 
қабылданған екі томдық Қазақстандағы Халықаралық аудит стандарттары 
14. 
ҚР-сы үкіметінің 1999 жылғы 29 маусымдағы №878”Аудиторлық қызметті 
лицензиялау ережелерін бекіту туралы” қаулысы  
15. 
ҚР-сы Ұлттық банкі басқармасының 2003 жылғы 27 қазандағы №384 “Банктерде, 
сақтандыру ұйымдарында аудит өткізуге лицензия беру жөніндегі өтінішке 
тіркелген құжаттар тізіміне және өтініш берушіге қойылатын талаптар жөніндегі 
Ереже нұсқауларды бекіту туралы” қаулысы 
16. 
ҚР-сы Қаржы Министрлігінің 1995 жылғы 28 маусымдағы №161 бұйрығымен 
бекітілген 33-ші “Заңды тұлғалардан алынатын табыс салығын есептеу және 
бюджетке төлеу тәртібі туралы” ереже-нұсқау 
17. 
Аудиторлар палатасының 1998 ж. 23 желтоқсанда өткен Республикалық 
конференциясында бекітілген “ҚР-сы аудиторларын аттестациялау бойынша 
Мемлекеттіе емес мекеме-Біліктілік комиссиясы туралы” Ереже 
18. 
ҚР-сы аудиторларын аттестациялау бойынша Біліктілік комиссиясының 2003ж. 20 
қазандағы №25 бұйрығымен бекітілген Аудиторлыққа кандидаттарды аттестациялау 
тәртібі туралы” Ереже  
“Аудиторлық қызмет туралы” заң Қазақсан Республикасында аудиторлық қызметті жүзеге 
асыру процессінде мемлекеттік органдардың, заңды және жеке тұлғалардың, аудиторлар мен 
аудиторлық ұйымдардың арасында туындайтын қатынастарды реттейді[kgl].  
[gl] 3 тақырып.  Бақылау және аудит [:] 
 
Ф УТ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. СМЖ УТ. Екінші басылым
 
50 
 

Мақсаты: Бақылау түсінігі, аудитпен бақылау арасындағы айырмашылықтар, ішкі бақылау, 
байланыстар туралы ақпаратты ашып көрсету. 
Дәріс құрылымы: 
1. Ішкі бақылау құрылымы жәнет элементтері 
2. Басшылықтың ішкі бақылаудағы жауапкершілігі 
3. Бақылау мақсаты мен аудиттің жалпы мақсатының өзара байланысы 
Ішкі бақылау құрылымы және оның элементтері 
Ішкі  бақылау  жүйесі  кез  келген  кәсіпорында  орын  алады,  себебі  басшылықты 
қабылданған  шешімнің  орындалуы  қызықтырады.  Бақылауды  іске  асыратын  жағдайға 
басқарудың сәйкес құрылымы енеді. "Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есеп беру туралы" 
заңның  8-бабында:  "Қазақстан  Республикасының  бухгалтерлік  есеп  жүргізу  қаржылық 
есепті  құру  кезінде  активтерді  сақтау,  ұрлық  пен  қателерді  болдырмау  және  анықтау 
жөніндегі  шараларды  камтыған  операцияларды  тиімді  жүргізу,  бухгалтерлік  есеп  пен 
қаржылық  есеп  беру,  есеп  саясаты  туралы  заңының  орындалуын  қамтамасыз  ету  үшін 
ұйымдар  ішкі  бақылауды  ұйымдастыруға  құқықты.  Ішкі  бақылауды  ұйымдастыруды 
басшылық  қамтамасыз  етеді.  Мемлекеттік  мекемелерден  басқа  ұйымдар  ішкі  бақылауды 
тәуелсіз  аудиторлар  немесе  аудиторлық  ұйымдарды  тарту  арқылы  іске  асыруға 
құқықты" – деп көрсетілген. 
Бақылауды жүргізу шарты кәсіпорын персоналы мен оның басқарушылық буынының 
өзара қатынасы мен біліктілігінде болады. 
Әдетте,  ішкі  бақылау  жүйесі  қаржылық  есептемені  дайындау  мен  құруға  қарағанда 
сұрақтардың  кең  ауқымын  қамтиды.  Сондықтан  ішкі  бақылаудың  барлық 
пайдаланылатын  реттемелері мен  әдістері  аудиторға пайдалы. Оған ең алдымен нақтылы 
қаржылық есеп беруді дайындау  үшін  қажетті ақпаратты  жинау,  өңдеу  және жинақтау 
процестерін  реттеу  және  бақылауға  тікелей  бағытталған  шаралар  қызықты.  Ішкі 
бақылаудың негізгі міндеттері: 
-
 
Заң талаптарының орындалуы; 
-
 
Мүлікгі ысыраптан қорғау; 
-
 
Ағымдағы шаруашылық операцияларының тиімді орындалуы; 
-
 
Басқарудың  барлық  деңгейлерінде  бұйрықтарды,  өкімдерді  және  басқа 
нұсқауларды орындау; 
-
 
Құжаттар  және  олардағы  ақпараттың  толықтылығы  мен  дәлдігінің қажетті 
деңгейін сақтау; 
-
 
Кездейсоқ және әдейі қателер мен бұрмалауды анықтау мен болдырмау; 
-
 
Бухгалтерлік қорытынды есепті уақытында және дұрыс дайындау; 
-
 
Кәсіпорын басшылығы саясатын қолдану; 
-
 
Шаруашылықты жүргізудің тиімдірек және прогрессивті әдістерін енгізу... 
Бақылауды  жүргізу  шарттарын  білу  аудиторға  мыналарды  анықтауға  мүмкіндік 
береді: 
-
 
Бухгалтерлік  есеп  пен  бақылау  реттемесінің  тиімді  жүйесің  қамтамасыз  ету  үшін 
олар жеткілікті ме; 
-
 
Олар қаржылық есеп берудің бұрмалануын минимумға жеткізуге көмектесе ме? 
Басшылықгың ішкі бақылауды ұйымдастыруға жауапкершілігі 
Қазақстандық  24  "Бухгалтерлік  қызметті  ұйымдастыру"  стандартының  6-тармағында 
былай  делінген  (өзгерістер  және  қосымшаларымен  11.09.2003  ж.):  "Операциялар  мен 
оқиғаларды  орындау  кезінде  заңның  орындалуы  мен  ұйымның  бухгалтерлік  есебін 
ұйымдастыруға басшылық жауапты болады". Ішкі бақылау жүйесінің субъект қызметі көлемі 
мен  ерекшелігіне  сай  келуі,  оның  ретімен  және  тиімді  жұмыс  істеуі  соған  байланысты. 
Кәсіпорында басшы құрам бар, бірақ олардың мінез-құлық нормасы, жауапкершілігі мен 
құқығы  белгіленбеген,  бақылау  әдістері  анықталмаған  жағдайда  олардың  қызметінің 
нәтижелерінде тиімділік пен әрекеттілік болмайды. 
Ф УТ 703-05-12. Пәннің оқу-әдістемелік кешені. СМЖ УТ. Екінші басылым
 
51 
 

Объектіні басқару оның құрылтайшы құжаттары мен заңдарға сәйкес жүргізіледі. Субъект 
басқару құрылымы мен оның шығындарын өзі анықтайды. Субъектінің ұйымдық құрылымын 
толтыратын,  өзара  әрекет  ететін  және  бір-біріне  тәуелді  адамдар  арасында  көлденең  және 
тікелей  байланыстарының  кең  желісі  қалыптасады.  Ол  нақты  үйлестіру  мен  реттеуді  қажет 
етеді.  Бұнымен  алға  қойылған  мақсаттарға  қол  жеткізуге  бағытталған  шешімдер 
қабылданылатын және орындалатын басқару жүйелі айналысады. 
Мысалы,  материалдық  және  ақша  қаражаттарының  біртұтастығына,  олардың 
сақталуына,  бастапқы  құжаттарды  жіберу,  есепке  алу  және  түгендеуге  кім  жауап  беретінін 
білу үшін бүкіл кәсіпорын шеңберінде жауапкершілікті бөлуге қатысты толық анықтық қажет. 
Тиімді  бақылаудың  алғы  шарты  ұйымдық  құрылым  болуында  болып  табылады.  Осы 
құрылым  қаншалықты,  толық  және  бірлескен  болса,  бақылау  тиімділігі  соғұрлым  жоғары 
болады.  Экономикалық  субъект  қызметіне  қатысушы  әр  қызметкердің  жауапкершілігін 
орнатып, оның оқу мен аттестациясын ұйымдастыру қажет. Осының бәрі еңбек шарттарында 
(келісім шарттарында), персонал туралы ережелерде және т.б. көрсетілуі керек. 

жүктеу 5.64 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   14




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет