Батыс қазақстандық КҮй дәСТҮрін әлемге мойындатқан қҰрманғазы рухы с. Ә. Күзембай



жүктеу 33.45 Kb.
Pdf просмотр
Дата12.01.2017
өлшемі33.45 Kb.

БАТЫС ҚАЗАҚСТАНДЫҚ КҮЙ ДӘСТҮРІН ӘЛЕМГЕ МОЙЫНДАТҚАН

ҚҰРМАНҒАЗЫ РУХЫ

С. Ә.Күзембай

Алматы ц.

Еліміз  егемендікке  қол  жеткізгеннен  кейін  қазақ  халқының  аяулы  перзенттерін  мемлекеттік 

дэрежеде  үлыктап  ардақтау -   бірден  қолға  алынған  міндет  болды.  Жамбыл  Жабаев,  Абай  Қүнанбасв. 

Мүхтар  Әуезов,  Махамбет  Өтемісов,  Ғабит  Мүсірепов,  Ғабиден  Мүстафин  мерейтойлары  ЮНЕСКО 

шеңберінде  аталып  өтті.  Осы  шаралардың  ішіндегі  ерекшесі-Қүрманғазы  бабамыздың тойы,  бүл  той 

елімізде  түратын  барлық  үлт-үлыска  ортақ  өнердің  тойы  болды.  Өйткені,  Қүрманғазы  мүрасы  бүкіл 

адамзат ұрпағына тэн  өмірдегі түйткілдер  мен  фэнилік 

һ ә м  

бақилық шындықтың  куэгеріндей үлы  еді. 

Қүрманғазының  175-жылдығы  Ресей  жерінде  (Астрахан  жерінде  жэне  Мәскеудегі  П.И.Чайковский 

атындағы  концерт  залында),  Түркияның  біраз  қалаларында,  сонымен  қатар  көптеген  достастық 

елдерінде  үлкен  салтанатпен  өтті.  Осы  оқиғаға  байланысты  1998  жылдың  27  қарашасында  Алматы 

қаласында  өткен  салтанатты  жиында  Елбасы  Н.Э.Назарбаев  былай  дейді:  «Қүрманғазы  арқылы  қазақ 

даласын бүкіл планета таныды,  ал біздің халықты әлем мойындады».

Күйші  өмір  сүрген  19-ғасырдағы  Батыс  Қазақстандағы  саяси  ахуал  тарих  сахнасына  Арынғазы, 

Сьфым,  Есет,  Бекет,  Жанқожа,  Досан,  Жэуке,  Исатай,  Махамбет,  Кенесары,  Наурызбай,  Ағыбай  сынды 

түлғалардың  көтерілеуіне  себеп  болды.  Бүл тарихи тайталастарға қарамастан үлтгық  өнеріміздің  шарықтап 

шыңға шыққан шағы  болды. Халық арасынан шыққан бір тума дарындар осы кезенде өмір сүрді.  Жоғарыда 

атгары аталған бірсыпыра өнерпаздар шоғырымен бірге ел арасынан ауызша дәстүрдегі ақындар, сал-серілер 

мен  энші-өлеңшілері  де  халыққа  таныла  бастады.  Олардың  ішінен  рухани  байлығымыздьщ  қазынасын 

толтьфған толағай талантгар -  Мүхит, Акан сері, Біржан сал, Абай, Мәди, Үкілі Ыбырай, Естай, Жаяу Мүса, 

Әсет, Балуан Шолақтардың есімдері ілтипатпен аталады.

Осынау  қазақ  дарындарының  ішіндегі  өнердегі  жолы  үлкендік,  жоралғы  сөз  жоқ,  күй  атасы  -  

Қүрманғазы  Сағырбайүлына  тиесілі  (1823-1889).  Болашақ  домбырашының  жастық  шағы  Исатай  мен 

Махамбеттің  үлт-азаттық  көтерілісіне  дөп  келіп,  оның  санасында  бостандықты  сүйгіш  сезім  түйін 

салды.  Халық  батырларының  отаршылдыққа  қарсы  күресі  жас  Қүрманғазының  халық  мүң-зарын 

ертерек  үғынуына  үлкен  эсер  етіп,  намысын  оятты.  Ол  үшін  Исатай  мен  ҮМахамбет,  еркіндік  пен 

ерліктің  символы  болды.  Дарын  иесінің  шабытын  қозғаған  халық  арасына  ауызба  ауыз  тараған 

Махамбеттің  өршіл  поэзиясы  еді.  Туған халқы үшін жанын шүберекке түйген  ақын өз  арманын былай 

жырлады:

Еділдің бойы ен тоғай,

Ел қондырсам  деп едім.

Жағалай жатқан сол жерге 

Мал толтырсам деп едім.

Исатай  мен  Махамбеттің  ерлігіне  арнаған  Қүрманғазының  «Жігер»,  «Кішкентай»,  «Көбік 

шашқан»  сияқты  күйлері  халықтық  үранға  айналды.  Мөлтек  симфония  сияқты  бүл  шығармаларында 

сазгер  төзімді,  тэкаппар  халықтың  бейнесін  жасады.  Күйлердің  өн  бойы  сезімшіл  экспрессия  мен 

психилогиялық шиеленістерден түрады.  Қүрманғазы төкпе стиліндегі домбыра өнерінің ірі  арнасының 

негізін  салды,  жэне  осы  мектептің  кәсіби  шыңына  шыға  алды.  Домбыра  музыкасының  тақырыптық 

аясы  кеңейіп,  жаңа  соқпаққа  түсті.  Ол  -   алпыс  шақты  күйдің  авторы.  ¥л ы   музыканттың  жаңашыл 

қолтаңбасы  оның  эр  күйінен,  жалпы  шығармашылық  кейіпімен  дыбысты  еркін  билеп  төстеген 

даңғайырлығынан  анық  білініп  түрады.  Сазгер  шығармалары  от  шашқан  жанартау  сияқты.  Әсем 

мелодиялық  өрім  мен  метрлік  Қүрманғазының  ерекше  дарынының  алдында  оңай  шешіліп  отырды. 

Дала  халқының  өршіл  түлғасы  жасалды.  («Сарыарқа»,  «Балбарауын»  сияқты  күйлерінің  ырғақтық 

екпінге  қүрылған  күй  композициясы  мен  формасы  шын  мәніндегі  аспапты  өнердегі  көркемдіктің 

шедеврлер  үлгісі).  Күй  тақырыбы  мен  оның  формасының  күрделілігі,  өзі  өмір  сүрген  замандағы 

адамдар бейнесі «Төремүрат», туған жер табиғаты «Қызыл қайың»,  «Алатау»,  филосифиялық толғаныс 

«Көбік  шашқан»,  қоғамдық  әлеуметтік  мәселелер  «Кішкентай»  сияқты  тақырыптар  сазгердің 

шығармашылығының  негізі  болды.  Қүрманғазы  күйшілігінің  тағы  бір  тамаша  қыры  -  өмірбаяндық 

түғырға  қүралуында,  мысалы  «Ақбай»,  Кісен  ашқан,  Ертең  кетем,  «Түрмеден  қашқан,  «Аман  бол, 

шешем  аман  бол»  күйлері  өзінің  өміріне  байланысты  шыққан.  Күйшінің  көзін  көрген  замандастары 

мен  шәкірттері  оның  мінезінің  де  күйлеріне  сәйкес,  алған  бетінен  қайтпайтын  бірбеткей,  батыл,  адал, 

сертке  берік жан болғандығын әңгімелеген.

Өмір  бойы  Қүрманғазыны  жазықсыз  қудалаған  ауыл  старшыны  Әубәкір  Ақбаев  өз 

жандайшаптарына күйшіні байлап тастауға бүйырғанда ол былай дейді:

Әубеке, қүдай куэ, жазығым жоқ,


Мен үрлап жалғыз тайды алғаным жоқ,

Жабылмай, күш сынассаң жеке шық та,

Алысып өліп кетсем арманым жоқ.

А.Затаевичке  30-дан  астам  күй  жаздырған  Қүрманғазының 

шэкірттерінің  бірі  —  Махамбет 

Бөкейханов үстазы жайлы мынадай естелік айгады:  «Құрманғазының сақалы аса үзын болған.  Сондықтан 

домбыра  тартқанда,  оң  қолының  күлашы  кендіктен,  саусақтары  сақалын  жүла  берген  соң,  күй  тартар 

алдында сақалын екі  бөліп,  екі  иығынан асырып тастаңды  екен».  Сол уақытга ел  ішінде  етек алып кеткен 

қүлдық  бас  тттүлгу.  жағымпаз  мінезге  қаны  қас,  намыстың  туын  жықпаған  Қүрманғазы  Төремүрат  пен 

Нарымбай  батьфдың  ауылына  келіп  өзін  таныстьфғаны  белгілі. 

Қүрманғазы  жаңашылдығы  барлық 

музыкалық харекетгерінен  анық  білініп отырады.  Шығарманың композициялық  өрісі,  үсак  интонациялық 

бөлшектерге дейін жаңаша деңгейге көтерілді.  Кейінірек осының бэрі батысқазақстандық төкпе мектебінің 

ортақ  нормаларына  айналды.  Ол  енгізген  жаңалықтардың  маңыздылары  ретінде  мына  шартгарды  айгуға 

болады:  күйдің  дәстүрлі  формаларын  бүза  жару,  бас  буынға  бір  дауысты  тақырыгтгарды  кіргізу  (төкпе 

стилінде  бүрын-сонды  тэжірибеде  болмаған).  Академик  А.Қ.Жүбановтың  айіуына сүйенсек,  «Күй  атасы» 

Қүрманғазы тақьфыптың дамуын шебер меңгерген. Домбьфа орйындаушылығының техникалық тәсілдерін 

ашуға қол жеткізген адам.  Ол өзіне дейін қолданылмаған дыбыстық бояулар мен дыбыстарды ашты.  Бүрын 

домбьфада  кездеспеген  көптеген  эдістер  мен  штрихтарды,  күрделі  қағыстық  амалдарды  жасай  алды. 

Әсіресе,  оң  қолының  қарымы  күшті  болды,  соның  нәтижесінде  домбьфаға  «тентек  қағыс»  техникасын 

енгізді.  Күйшінің жэне  бір  тың жаңалығы -   күй қүрылымына үлкен  сағаны  қосуы,  күйдің  шыңы ретінде 

оны  жеке  бөлім  деуге  де  болады.  А.Жүбановка  Қүрманғазының сирек  орындалатын  күйлерін жаздьфған, 

көзін  көрген  шэкіргі  Мендіғали  Сүлейменов  үстазы жайлы:  «Шіркін,  Қүрекеңнің  қолында домбьфа  ағаш 

емес,  иі  түскен  қайыстай  балбьфап  кететін  еді  ғой»  деп  сүйсіне  есіне  алып  отьфған.  Қүрманғазы  күйдің 

апликатуралық-интонациялық  мазмүнына  да  өз  қолтаңбасын  қалдьфды.  Бүл  орайда,  бүрын-сонды  күй 

өнерінде  кездеспеген  секундалар,  әуезді  үштағандар  (тритондар),  күй  түйініне  дөп  келіп  отыратын  қатар 

секундаларды  атап  айіуға  болады  («Серпер»  күйінің сағасы  осыған  мысал  бола  алады).  Күйшінің  өзіндік 

стилінің  қалыптасуына  орындауындағы  штрихтық  техниканың  көркемдігі  де  үлкен  рөл  атқарады.  Ол 

аспапқа жаңаша дыбыс  алу үлгісін  енгізді  (мысал үшін оң қолдың кендігін (амплитуда),  соның көмегімен 

«тентек  қағыс»  «шаштьфма  қағыс»  тәсілдерін  айіута  болады).  Осылармен  бірге  Қүрманғазы  күйлерінің 

динамикалық  жігері  мен  сағалық  шарықтауы  жэне  бір  демде  басыла  қалатын  мінездерін  айшаута 

болмайды.  Қүрманғазы 

-өзгеше  орындаушылық  мектептің  негізін  қалаған  адам  ретінде  қазаққа 

мойындалған күйші,  ол  ашқан күй жанрлары мен орындау тәсілдері  қазақы  күйдің даңқын көкке көтерді, 

оның  ішінде  күйшілік  мектептің  бір  бүтағы  батысқазақстандық  домбыра  өнерінің  негізін  қалады.  Осы 

мектегпің  үздік  өкілдері  Дина  Нүрпеисова,  Ерғали  Есжанов,  Мэмен  Ералыүлы,  Уахап  Қабиғожин,  Қали 

Жантілеуов,  Рысбай Ғабдиев,  Бақыт Қарабалина,  Қаршыға Ахмедьяров  -  Қүрманғазы мүрасын  осы  күнге 

жетіп, дамуына, әлемге танылуына себепкер болған қазақтың ірі өнер тарландары. Күйші туындылары өзіне 

дейінгі  халықтық  дәстүрдің  ауызша  дамудан  жазбаша  мәдениетке  көше  бастаған  түсында  туса  да,  XX 

ғасьфдағы  үлтгық  музыкаға  мол  ықпалын  тигізген  мүра.  1973  жылдың  күзінде  Азия  халықаралық 

музыкалық  трибунасы  болды.  Аталмыш  мәртебелі  форумда  Қүрманғазының  «САРЫАРҚА»  күйі  үлы 

туынды  деп  танылып,  бірінші  орынға  шықты,  ЮНЕСКО  шешімімен  ақпарат  қүралдары  арқылы  элімдік 

насихатгау  қүқығына  ие  болды.  Осы  уақытган  бері  Қүрманғазының  жалын  шашқан  отгы  күйі  туған 

халқының атын дүние жүзіне жайып келеді.



Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Қазақ филологиясы кафедрасы
dmdocuments -> Айса байтабынов эпик жыршы
dmdocuments -> Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт
dmdocuments -> Көпбаева М. Р. ф.ғ. к., М. Әуезов атындағы Оңтүстік
dmdocuments -> Н. С. Тілеуханов
dmdocuments -> Т.ӘЛімқҰловтың «Қараой» ӘҢгімесіндегі махамбет тұЛҒасы акбулатова С. Б
dmdocuments -> Кафедрасының отырысы шешімімен бекітілген. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Орал, 2011

жүктеу 33.45 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет