«Бастауыш мектеп және дене мәдениеті»



жүктеу 5.08 Kb.
Pdf просмотр
бет15/24
Дата30.04.2017
өлшемі5.08 Kb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   24

Резюме 
Т.Т.Ережепов–магистр-старшийпреподавательКазНПУим.Абая 
«Межличностныеотношенияеерольивлияниенанравственныекачестваюношей» 
Встатьераскрываетсявидымежличностныхотношенийвформированиихарактераипсихологииюношей,атакжерасс
матриваетсяфакторыиролипривладенииэтимикачествамикотороепомогаетвоспитыватьиразвивать,формироватьотно
шениямеждулюдьми. 
Ключевыеслова:межличностныеотношения,развитие,психология,школа,класс,преподаватель,характер 
 
Summary 
YerezhepovTalgat–Master-SeniorLecturerKazakhNationalPedagogicalUniversitynamedafterAbai 
«Interpersonalrelations,itsroleandinfluenceonthemoralqualitiesoftheyoungmen» 
Thearticlerevealsthetypesofinterpersonalrelationsinshapingthecharacterandpsychologyofyouth,andalsowritesaboutherrolei
nthepossessionofthesequalities,whichhelpseducateanddevelop,buildrelationshipsbetweenpeopleandtheirfactorsareconsidered. 
Keywords:interpersonalrelations,development,psychology,school,class,teacher,character 
 
ӘОЖ00.371 
 
БАСТАУЫШСЫНЫПОҚУШЫЛАРЫНЫҢСАУАТТЫЛЫҚДЕҢГЕЙІНКӚТЕРУДЕЖАЗУДЫҢ

Вестник КазНПУ имени Абая, Серия «Начальная школа и физическая культура», №2(45), 2015 г. 
80 
РӚЛІ 
 
Ж.Б.КдыралиеваАбайатындағыҚазҰПУ,филологиякафедрасыныңмагистыры, 
ИнтеллектуалдыұлтқалыптастыруҒЗИэксперті 
 
Мақаладакішісыныпбалаларыныңқызығушылығыменбейімділігі,мінез-құлқыменіс-әрекеті,психофизиологиялық
кӛзқарасы,сана-сезіміжан-жақтытопшаланған.Сондай-ақ,бастауышбалаларынанықтау,тәрбилеу,оқытубарысы,ӛмірде
ұшырасатынқиындықтарыменжетістіктеріқарастырылған.Балабойындағыерекшеқасиетқалай,қандайжолменпайдабо
лғандығы,оныжеңілдетужолдарықарастырылып,мектепжасындағыбалалардыңкездесетінқиыншылықтарынатікелейа
та-анажауаптыекеніайтылған.Сауаттылықдеңгейінбастауышсыныптанбастапнықтапқалаукеректігісӛзболды.Кішісын
ыпоқушыларыныңсауаттылықдеңгейінкӛтерудемұғалімжазудыңқырсырыннанхабардарболып,дыбыстардыңхарактер
истикалықсипатынмеңгертебілуі,берілгентапсырманысаралап,талдап,үзілді-кесілдіқарауқажет.Балалардыңшығарма
шылығын,ой-ӛрісінідамытудасӛздердіңжалпы,жекеайырмашылықтарынажыратыпбілугедағдылануқажет.Сабақтыжа
ңатыңәдістерменқызықтыраоқытуарқылыпатриоттықсезімгетәрбилеумаңызды..Ӛзжұмысымдабастауышсыныпбалал
арыныңқырсырынбасқатұсынантанылмақ. 
Тірексӛздер:білім,бастауышсынып,жазуӛнері,сауаттылық,дарындылық,талант,қабілет.патриотықрух,мектеп,при
нцип 
 
ҚазақстанРеспубликасыныңпризидентіНұрсұлтанӘбішұлыНазарбаевхалыққажоладағанжоладуында«Б
олашақтаӛркениеттідамығанелдердіңқатарынаенуүшінзаманталабынасайбілімқажет.Қазақстандыдамыған
50елдіңқатарынажеткізетін,терезесінтеңететін–білім»[1],-дейкеле,бүгінгіжастарертеңгіболашағымыз,жаст
ардыңсауаттылықдеңгейінзаманауитехнологияда,жаңаәдістерменоңтайлыетіпоқытукерекдегенойменжетк
ізгенболатын.Сондықтанда,сауаттылықдеңгейібүгіндеӛзектімәселеніңбірінеайналыпотыр.Сауаттылықмәс
елесіеңалдыменоқуменжазуданбастауалады,егермектептабалдырығынаттағанбалағажазуменоқудыңқыр-с
ырынбарыншақалапмеңгертерболса,мұғалімшеберлігініңшыңдалғаншағыдесеартықайтқандықемес.Олүш
інмұғалімқазіргізаманталабынасайӛзбіліктілігінжетілдіріп,бірсарындысабақтарданарылып,баланыңжасер
екшелігінеқарайсабақтымәнді,мазмұнды,пәнаралықбайланыстаӛтсе,сауаттылықдеңгейіжоғарлауысӛзссіз.
Ӛйткеніқоғамныңталабысауаттыжастар,сауаттылықбаржердеӛркениетте,мәдениетте,қоғамдадамитүспек.
Білімбаспалдағымектептабалдырығынаттағанжасбуыннанбастауалады.Білімдеңгейіннығайтуәрбіртұлған
ыңрухани-адамгершілігін,мәдениетінкӛтеруболыптабылады.Яғни,аталмышмәселебаланыңтанымдықбелс
енділігін,қоршағанортаменқарым-қатынасын,интеллектінбаиытатүспек.Балалардыңсауаташуданегізгімақ
сат–оқудағдысыныңнегізінқалау,фонетикалықестесақтауқабілетіндамыту,дыбыстардыажыратабілу,әріпте
рдіңбаспатүрінтаңбалапжазу,әріптердітаныту,буын,сӛзсӛйлеудіоқуғаүйретусауаттыдағдыларынқалыптаст
ыруарқылышығармашылыққа,ӛздігіненізденуге,оқуға,жазуғадағдылану,кітапқадегенқызығушылығынарт
тыру,ауызшасӛйлеугеүйретуболыптабылады[2].Осымақсаттышешуүшінеңалдыменоқушыныңжасерекше
лігінескеру,оқытупринциптерінбасшылыққаалу,сӛйлеутілініңдыбыстықерекшелігінмеңгерту(сӛздегідыбы
стардыдұрысайтуғаүйрету),буындапоқуәдісіарқылы,сӛздітұтастайоқуғадағдыландыру,дыбыстардыәріп
термендұрыстаңбалауға,жазуға,сӛзішіндегіолардыңбайланысуытәсілдерінсақтап,сӛздердітұтасжазуға,жаз
уталаптарынорындату,балалардыңсӛйлеутілін,байланысындамытуқажет.Аталғанмақсат,міндеттердіжүзег
еасыруүшінмынадайпринциптербасшылыққаалынады: 
Интеграциялықпринциптер–мазмұныжақынпәндер(анатілі,қазақтілі,әдебиет,қоршағанәлем,бейнелеу,м
узыкат.б.)байланыстыруарқылы. 
Проблемалықпринцип–оқупроцесініңмазмұнын,әдістердіңпроблемалысипаттаболуынқарастыру 
Гуманизациялау(ізгілендіру)-оқушығадегенерекшеқұрмет,сүйіспеншілік. 
Кӛркемдікэстетикалық–оқушыныңішкісезімкүйлерінеәсеретіп,сезімдіктолғанысынкӛзқарасынқалыпта
старады:1)жекежұмыс(баланыңжекеерекшелігінескереотырып)2)оқушыныңтанымдықбелсенділігінартты
рып,ой-ӛрісін,тіліндамытып,оқуғадегенбелсенділінарттыру[3]. 
Аталмышпринциптернегізіндебаланыңжасерешелігінебасаназараударылады.Кішісыныпбалаларыныңс
ауатыбірденқалыптасып,бірденашылакетпейтінімәлім.сондықтануақытӛтуменоқужазудыңэлементтерінж
еңілденкүрделігеқараймеңгерту,соныңішіндееңалдыменжазугигиенасынаназарсалынады.Ӛйткені,жазубар
ысындамиғанаемес,кӛптегенбұлшықеттердежұмылажұмысістейді.Қолдыңбасынбүгілдіретінжәнежазылд
ыратынбұлшықеттердіңжұмысыбілек,желкежәнебастыңауырлығынкӛтеріп,дұрысотыруықамтамасызететі
нарқабұлшықеттерініңжұмысыменұштасады.Демек,басқадасабақтағыдай,жазбасабағыүстіндедұрысотыру
ы,партададұрысотыру(кеудесінтікұстап,оқушылардыңбеліорындықтыңарқалығынатіреліптұруы),сыныпқ
ажарықтыңдұрыстүсуі(солжағынан),жазудәптерініңқағазысапалы(сиясормайтын),дәптер,партаарасын
дағықышықтықтысақтау,жазуқұралдары(қарандаш,қаламсап,сият.б.)ӛтежуан,ӛтежіңішкеболмай,ұзынд
ығы140-150мм,диаметрі8-10мм,салмағы10грамнанартықболмауын,оқушықаламсапұшын2-3ммқашықтық

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Бастауыш мектеп және дене мәдениеті» сериясы, №2(45), 2015 ж. 
81 
таүшсаусақкӛмегіменқаттықыспайеркінұстаут.б.аталғангигиеналықталаптардыүйретумұғаліммената-ана
міндеті. 
Негізіндеәрбаланыңбойындатабиғатыннанберіленшығармашылықденіболады,мұғалімсолшәкіртініңіш
кіерекшелігінашып,сыртқымәдениетдеңгейінежариялайбілуге,ойынеркінжеткізеалуғакӛмектесуқажет.Мы
салы,суретсалдыруарқылы,сүретпенсӛйлету,салынғансүретжӛніндеойынжаздырту,арқылы,тілдамытусаба
қтарындаойналатынойындар,«кімкӛпбіледі»,«сүреткеқарапәңгімеқұра»,«сӛзойла,тезойла»т.б.баланыңсӛз
дікқорындамытып,шығармашалыққаитермелейді.Сондай-ақ,үшіншісыныпоқушыларынаАбайҚұнанбаевт
ың«Қыс»аттыӛлеңінӛтубарысында,қыстыңерекшеқасиеттерімен,белгілерімен,қыстыңкереметтейтабиғаты
ныңкӛріністеріментаныстырып,ауарайыныңқалайӛзгеретіндігіжайлы,адамменхайуанаттардыңқысмезгілін
еқалайбейімкелетіндігін,олардыңеңбектеріментіршілігі,ерекшеліктерітуралымағлұмат,қызықтыслайдтарк
ӛрсетуарқылы,ӛлеңніңнегізіндебалаларменойалмасып,олардыңқыстағыойындарын,іс-әрекеттерін,қыстық
демалыстарынәңгімеарасынақосыпжіберіп,Ӛлеңшумақтарындағыойлардысӛзбесӛзталқылап,талдағанданә
тижекӛругеболады.Мысалы,сұрақтарарқылы«Шалдыңкиіміқандай»,«негеаппақ»т.б.Қыстыңқаталкӛрінісі
немесесұстыАязатаелестетіп,сүретінсалдырып,кӛріністіойшаелестетіпқағазбетінесүретінтүсіріп,ауызшада
сүретсалдыруарқылыӛткізгенжӛн.Келесісабақтасолайтылғантақырыптаӛзойларынжетілдіріп,қосымшақос
атынойларынтолықтырыпайтыпберсеүлкенжетістіктіңұшыболыпсаналарыхақ.Шығармашылыққажетелеу
де,сыныптытопқабӛліптастап,қызықтытақырыптарберіп,мысалы,тӛртмезгілдімұғалімсүреттепберуарқыл
ы«Жераппақ,теп-тегіс,ағаштаркӛрпежамылғандай,бүкілормантыныштықтаң»,-дейкеліп,осыайтқандарынк
ӛзалдарына1-2минутбалалардыңкӛздерінжұмғызып,елестетуарқылысӛйлету.Осыданкейінбіртіндепкӛздер
інашқызып,ңәнеқоянкӛрінді,аюқозғалды,түлкіжүгірді,құстардыңдаусы,орманжәндіктерініңітіршілігібаста
лдыңдеп,балалаларғатүрліелестерберуарқылыоларғаЭмоционалдықәсербереоқытуоқушылардыңтабиғатқ
адегенсүйіспеншелегін,сабаққадегенынтасынарттыруғаболады. 
Оқушылардыңсабаққақызығушылығынарттырудасабақбарысындамәтінмазмұныннасәйкеспроблемалықс
ұраққойыпотырутиімді.Мысалы:орысжазушысыВ.Сухомлинскийдің«Ақшашың»әңгімесінӛтукезіндеәңгі
мекейіпкеріМишаданоқушыларғахаткеледі.Хаттабылайделінеді:Сәлеметсіңдермебалалар?Сабақтарыңқал
ай?Мағансендердіңкӛмектеріңқажетболыптұр.Мағанкӛмектесіңдерші!Менмамамныңшашынағартпасүші
н,оныңжүрегінауыртпасүшіннеістеуімкерек?ңдепаяқтайдыхатынМиша.Хаттыбіроқушыалыпоқиды.Қалға
ндарыМишаныңсұрағынажауапберіп,ӛзпікірлерінбілдіредіжәнебұлтапсырманыүйдежазыпкелугетапсыру
ғаболады. 
Балалардыңқиялын,ой-ӛрісіндамытып,сӛздікқорынмолайтуүшінәріынты-ықыласынарттыруүшінқиялдауо
йынынойнатқантиімді.Соныңішіндесабақтыңқызықӛтуінқамтамасызететінбірәдіс–дидактикалықойындар. 
Дидактикалықойындар–кӛпсалалы,күрделіпедагогикалыққұбылыс.Оныбалалардыоқытуәдістерініңбірі
,олардыжан-жақтытәрбиелейтінқұралдардыңбірідепайтуғаболады. 
Дидактикалықойыноқытупроцесіндемынадайекімақсаттақолданылады:оқу(танымдық)мақсатта,екіншісі-о
йынойнаумақсатында. 
Мұғалімӛзідеойынғақатысады,баланыүйретеді.Балаойнайотырып,үйренеді.Бастауышсыныптаанатіліса
бақтарындадидактикалықойындардыжаңатақырыптытүсіндірубарысында,қайталау,пысықтау,жаттығусаб
ақтарындадапайдалануғаболады.Бастауышсыныпоқушыларыәлідеойынбаласы,сондықтанмұғалімоларды
жалықтырмайәртүрліойынтүрлеріменсабақтықызықтыӛткізугетырысуықажет. 
Дидактикалықойындароқушылардыңой-ӛрісіндамытып,ойлауқабілетінарттыруменқатар,үйретілген,ӛті
лгентақырыптардысаналыдаберікмеңгеругеүлкенәсеретеді.Ойындароқушылардыңшығармашылықойлауқ
абілеттерінжетілдіруменқатар,сӛздікқорларынмолайтып,сауаттыжазуғабаулиды.Ойыноқупәндерініңмазм
ұныментығызбайланыстажүргізілгендеғанадұрыснәтижелерберерісӛзсіз. 
ТақырапқасайжүргізілгенойынтүрлеріойынЭлементтеріоқушыныңойлаубелсенділігінарттырады.Сонд
ықтанмұғалімәрсабақтадидактикалықойынтүрлерінорныменқолданса,оқушыныңынтасынарттыраотырып,
пәнгедегенқызығушылығын,біліміменынтасын,солпәнгедегенсүйіспеншілігінарттырады. 
Ал,мәденитұрғыдасауатынжетілдіруде,мектепқабырғасыменшектелмей,театыр,музей,саяхатқашығып,
әуездіәндертындатуарқылы,кӛрген-білгендерінсабақбарысындаталқылатып,ойларынмазмұндама,шығарм
атүріндежаздырудакӛптегенүлкенжетістіктергеқолжеткізугеболады.Мұндайсабақтароқушылардыңесінде
ұзақсақталады,соныменбіргекӛптегенмәліметалады,ой-ӛрісікеңейеді,ойлауқабілетідамиды,сабақтабелсен
ділігі,пәнгеқызығушылығыартады.Мысалы,бірсайыссабағыналарболсақ«Тапқырлыққа»негізделетінойын.
Берілгенмақаладағыжасырынсӛздітауып,мақалдыжалғастыру.(Дұрысжауапқа5ұпай).Тілтасжарады,тасжа
рмаса...(басжарады);Балтамғантілден...(утамған).Тауды,тастыжелбұзар,адамзатты...(сӛзбұзар).т.б.сайыста
рарқылы,ӛткендердіқайталатып,пысықтатунәтижесіндебаланыңойынкеңейтугесептігінтигізбек.Ал,саяхат
сабығынтанымдыққасиеттідамытуға,ойынсабағынжаңатақырыптытүсіндіргенденемесеүйтапсырмасынсұ

Вестник КазНПУ имени Абая, Серия «Начальная школа и физическая культура», №2(45), 2015 г. 
82 
рағандажүргізугеболады.Қазірәдіскермұғалімдербаланыңсабаққадегенқызығушылығын,тӛмендетіп,ынтас
ынанұқсанкелтірмесүшінбірсарындысабақтарданарылып,пәнінтартымды,қызықтыӛткізудекӛрнекіқұралд
ар,дидиактикалықойындар,сергітужаттығуларыменмузыкалықүзілістердісайетіпқолданудыжиілетіпкеледі

Нәтижесінде,оқушыныңбойындаӛзінедегенсенім,ӛзойынжетікжеткізеалатындәрежегеалыпкеледі. 
Кішісыныпоқушыларынжазуғабейімдеуде,алғашқыкелгенкүнненбастапбаланыңжазуынажетекӛңілбӛл
меукӛпжағдайдаоныңӛзісінесалдыр–салаққарауына,жауапкершіліктісезінбеуінеәкепсоғуымүмкін.Әріптаң
баларынәдемі,кӛркеметіпсалуғажаттыққанбаланыңбойындажақсықасиеттердіңқалыптасуынадаықпалынт
игізеді.НемісғалымыА.Буземанайтпақшы:«Жасерекшелігінеқарайбалаларкішісыныпоқушыларысӛйлеуар
қылыӛзойынбарыншакӛпжеткізеалса,жоғарысыныпоқушыларыкерсіншежазуарқылыойынбарыншакӛпже
ткізеді»,[4]-дейкеле,жазуғакӛбірексапалыстиль,алауызшастильгебелсенділіктәндегенойғакеледі.Кішісын
ыптардыкӛбіне,жатқажазу,диктанттар,жұмбақтаршештіртуарқылыүйретіп,баланыңқызығушылығыноятао
тырыпсауаттылықабейімдегенабзал. 
Қорытындылайкелгенде,сауаттылықдеңгейінбарыншаасқақтату,білімберужүйесініңбаспалдағынмықта
пқалануынатікелейбайланысты.Яғни,бастауышсыныпбалаларынжекетұлғаретінде,дарынды,талантты,шы
ғармашылетіпқалыптастырудабілімментәрбиеберужолдарызаманауитұрғыда,сіңімдіболуынқадағалауата-
анаменмұғалімгежүктелетінміндет.Аталмышқасиеттердібалабойынасіңіртетінәдістіңбірібалағажастайынн
аншығармажаздырту.Шығармаарқылышығармашылыққабаулу,сауаттылыққанегіздеуболыптабылады. 
 
1
 
ҚазақстанРеспубликасыныңПрезидентіН.НазарбаевтыңҚазақстанхалқынаЖолдауы.2014жылғы11қараша11.
11.2014ж. 
2
 
ҚұрмашеваГ. «Бүгінгізаманталабы-сапалыбілім»/Қаратӛбеӛңірі/газеті,2013ж. 
3
 
ӘміроваӘ.С. «Сауаташужәнежазу»- Алматы,2005. 
4
 
«Шығармажазуғаүйретужолдары»http://bilimdiler.kz/. 
 
Резюме 
Ж.Б.Кдыралиева-магистрфилол.наук.КазНПУимАбая, экспертНИИФормированияинтеллектуальнойнаций 
«Рольправописаниевразвитиеулучшениеграмотностивначальныхклассах» 
Встатьенаписанообинтересахиспособностяхдетеймладшегошкольноговозраста.Атакже,психофизиологическиеос
обенности,невроз,эмоциональныесостояние,капризы,трудностии.т.д.Обучаяивоспитываяребенканужнопомнит,чтони
вкакойситуациионнедолженчувствоватьнеготивноеотношение.Младшеклассникикакправило,возбудим,быстроутомл
яется,азначит,деньребенкадолженбытьпостроентак,чтобынебылоперезагрузкиипереутомления.Знаниеличностныхип
сихологическихособенностиребенканеобходимородителям,чтобянайболееэффективноорганизоватьпозновательнуюд
еятельностьребенкаиподготовитьегоковладениюшкольнойпрограммой.Цельпедагогаообеспечитьвходеуроказакрепл
ениеумениянаходитьвсловахзвуки,читатьсловасданнойбуквой,составлятьзвуковыесхемы,производитьхарактеристик
уизученныхзвуков.Учитьанализироватьтекст,работатьнадвыразительностью.Развиватьмышление,умениевыделятьгл
авное,сравниватьиобобщатьизученныефакты.Развиватьпознавательныйинтересшкольников,вносявурокэлементынов
изнызнаний,связисжизнью.Воспитаниелюбвикроднойшколе,ктруду;воспитаниеколлективизма,сплоченности,чутком
уотношениюдругкдругу. 
Всвоейработемнебыхотелосьболееподробноостановитсянанекоторыхличностныхособенностяхшкольников 
Ключевыеслова:образование,начальнаяшкола,письма,искусства,грамотность,одаренный,талантыиспособности.,
патриотизм,школа,принцип 
 
Summary 
Z.B.Kdyralieva-PedagogicalUniversity,DepartmentofPhilologymaster's, 
ExpertsInstituteofformationoftheintellectualNations 
«Aroleofwritingindevelopingofliteracy» 
Inthearticlewrittenofyoungerchildren'sinterestandability,behaviorandaction,physiologicalpointofview,consciousnessandco
mprehensivereferredto.Also,theinitialdeterminationofthechildren,education,trainingcourse,providedbythefaceofthechallengesa
ndachievementsinlife.Thechild'sspecialholycity,howtheycameintoexistence,itconsiderswaystomakeiteasiertothedifficultiesface
dbyparentsofschool-agechildrenshowsthatitisresponsiblefor.Literacywasthetopicofhowtobuildaprimaryschoollevelcap.Thepur
poseoftheteacherduringthelessontoensureconsolidationoftheabilitytofindwordssoundstoreadwordswiththisletter,tomakesounds
chemes,toproducecharacteristicsofthestudiedsounds.Learntoanalyzethetexttoworkonexpressiveness.Developthinking,theabilit
ytoallocateimportantly,compareandgeneralizelearnedfacts.Developcognitiveinterestofpupils,bringinginelementsofnoveltylesso
nknowledge,communicationandlife.Educationofloveforhisnativeschooltowork;educationofcollectivism,solidarity,sensitivetoea
chother. 
Inmywork,Iwouldliketoelaborateonsomeofthepersonalfeaturesofstudents. 
Keywords:education,primaryschool,writing,art,literacy,gifts,talentsandabilities,patriotism,school,principle 
 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Бастауыш мектеп және дене мәдениеті» сериясы, №2(45), 2015 ж. 
83 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
УДК:796.853.23 
 
ДЗЮДОКҤРЕСІНДЕГІТЕХНИКАЛЫҚ-ТАКТИКАЛЫҚДАЙЫНДЫҚТЫҢӘДІС-ТӘСІЛДЕРІ 
 
Р.Б.Кадырбеков–АбайатындағыҚазҰПУмагистроқытушы, 
Т.Жаманбалин–АбайатындағыҚазҰПУ-ніңмагистрі 
 
Бұлмақалададзюдошылардыңтехникалық-тактикалықдайындықтарынжетілдіругежаңаәдістемелердііздестірудебо
лыптабылады.Осыаталғанжұмыстыңшеңберіндегінегізгіидеядзюдошылардыңтехникалықшеберлігінжетілдіруденеда
йындығыжәнепсихологиялықтипологиялықерекшеліктерінжәнетұлғаныңерекшеліктерінесепкеалуменбайланыстыбо
лыптабылады.Дзюдокүресініңтехникасыментактикалықәдіс-тәсілдерінүйретуүдерісінде,функционалдыққабілеттерді
дамыту,спорттықжарыстарғақатысуқабілетінқалыптастырубарысындамазмұныжағынанжәнефункционалдықбағыты
бойыншаалуантүрліәдістерқолданылады. 
Тірексӛздер:техника,оқытужәнежаттығуәдістері,тәсілтактика,күрестәсілдерінмеңгеру 
 
Дзюдо–жекпе-жектіңәлемдегіеңтанымалтүріжәнеайналысушылардыңсаныбойыншакӛшбастаптұрғанс
порттыңбірі.Дүниежүзібойынша28млн.астамтатамиүстіндегі«бұралаңжолды»игеруменадамайналысадые
кен.Әрине,еңкӛпдзюдошыосыкүрестіңотаны-Жапониядатіркелген:ондадзюдогиді(дзюдоменайналысуғаа
рналғанкиім)үстерінентастамайтынсегізмлн.жуықадамдыкездестіругеболады.Дзюдоныбасқажауынгерлік
жекпе-жектердіңнегізінқалаушылардазерттеген.Мысалы,айкидоның«атасы»МорихэйУэсиба,бразилиялық
джиу-джитсудіңнегізінқалаушыМицуоМаедажәнежаңаЁсиканстилінойлаптапқанГодзоСиода.Осынаужек
пе-жектіңнегізінқалаушыДзигороКаноныңжұбайыСумакоКанодадзюдоменайналысқан.Дзюдобұләулеттің
отбасылықісінеайналған:дзюдоныңәлемдегіеңалғашқыжәнебеделдіКодоканмектебінбүгіндеДзигороныңн
емересіКапоЮкимитсубасқарады. 
Дзюдоныңтехникасыүлкенүшбӛлімнентүрады:лақтырулар,жатыпкүресужәнеалысу(шайқасу)бӛліміне
нтұрады.Лақтырулар.Лақтырушыныңқұламайорындалатынтәсілдеріүштопқабӛлінеді: 
1.Кӛбінесеқолментәсілдер-тэвдза:алдынаншалу-тайотоси,арқаданасыралақтыру-сэоинаге;«Диірмен»-ж
ұлқуарқылытепе-теңдіктеншығару-укиотоси;тізерлепжүлқитепе-теңдіктеншығару-сумиотосижәнет.б.тәсі
лдер. 
2.Кӛбінесежамбаспенжасалатынтәсілдер-косивадза:арқаданқапсырақысуарқылыжамбаспенлақтыру-ук
игоси;аяқтанқұшақтаплақтыру-харайгоси;жағаданұстайжамбаспенарқаданасыралақтыру-цуикомигоси;си
рақпенотырғызу-ханэгоси;қолыниықтыңастынанүстауарқылыжамбаспенарқаданасыралақтыру-оогосижә
нет.б.тәсілдер. 
3.Кӛбінесеаяқпенжасалатынтәсілдер-асивадза:тізеденкілт(тез)қағуарқылы-хидзаіурума;аяқтыңбасыме
ніштенілуарқылы-оутигари;іліпалу-оосотогари;алдынанкілттағуарқылы-сасаэцурикомиаси;адымдаукезін
детарту-хараицурикомиаси;жанынанекіаяқтанкілтқаіу-окуриасибарай;жанынанкілтқағу-дэасибарай;аяқты
ңішкіжағынанқағу-коутигари;аяқтыңартынанҚұшақтауарқылылақтыру-утиматажәнедебасқадааяқпенжас
алатынтәсілдер. 
Лақтырушынын;құлапжасайтынтәсілдеріекітопқабӛлінеді. 
1.Түзужасалатынтәсілдер:бастанасыралақтыру-томоэнаге;кеудеденасыралақтыру-уранаге;сирақпенот
ырғызыпбастанасыралақтыру-сумигаэсижәнебасқакұлапжасайтынтәсілдер. 
2.Жанынанжасалатынтәсілдер:алдынаншалыпжасау-укивадза;жанынанқағыпқүлапжасау-екогакэ;кеуд
еденасыралақтырыпқұлапжасау-екогурума;алдынаншалутайотосижәнебасқадақұлапжасалатынтәсілдер. 
Дзюдокүресіндебасыпжатутәсілдері-ОСАЭ-ВАДЗАдепаталады.Қапталданбасыпжату-кэсагатамэ;киімі
ненжәнеқолынанұстауарқылықапталдан(жанынан)басыпжату-кудзурэкэсагатамэ;басқажағынанжанынанб
асыпжату-усирокэсагатамэ;қолынанжәнебасынанұстауарқылыбасу-катагатамэ;басжағынанбелдігіненұста

Вестник КазНПУ имени Абая, Серия «Начальная школа и физическая культура», №2(45), 2015 г. 
84 
уарқылыбасыпжату-камисихогатаме;қолынанжәнебелдігіненұстауарқылыбасжағынанбасыпжату-кудзурэ
камисихи-гатамэ;қолынанжәнебасынанұстап,үстіненбасыпжату-татесихогатамежәнебасқадабасуларболы
пбӛлінеді. 
Тұншықтырутәсілдері-СИМИ-ВАДЗА.Түзу,қолдыайқастыраұстаптұншықтыру-намидзюдзиме;түзу,бі
лекбуындарынайқастыратұншықтыру-катадзюдзиме;киманоныңжағасынантартуарқылытүншықтыру(арт
жағынан)-окуриэдзимэ;қолынкӛтереартжағынанбіржағадантартыптұншыктыру-катахадзимэ;алдыңғыжағ
ынанқолдыайқастыражоғарытартуарқылытұншықтыру-гэкуекодзюдзидзимэ;желкегетаяныпиыкпенжәнеб
ілекпенартжағынантұншықтыру-хадакадзимэжәнебасқатұншықтырутәсілдері. 
Ауыртутәсілдері-КАСЭЦУ-ВАДЗА.Қолынекіаяқпенұстап,білекбуындарынжазуарқылыауырту-удэкис
игидзюдзигатамэ;үстіненаяктыңкӛмегіменшынтақбуынынтартыпауырту-удехисигихидзагатамэ;білекбуы
ндарыныңкӛмегіменүстіңгішынтақтытартуарқылы-удэхисигиудэ-гатамэ;сыртқабілекбуындарынбұрауарқ
ылыауырту-удэгарамижәнебасқаауыртутәсілдері. 
Спорттықкүрестешайқасубӛлімініңтәсілдерінқолдануғатыйымсалынған.Сондықтаншайқасубӛлімінтал
дапжатудыңасақажетіжоқ.Жатыпкүресудіңтәсілдері(катамэвадза)ескітарихтаналыпқарасақнэвадзадепатағ
ан.Дзюдоданжаттығу:катажәнерандориболыпекігебӛлінеді.Ката-бұлкүрестіңілімдікнегіздеріноқыту-үйрет
ужұмысы,алРандори-бұллақтырутәсілдерін,жатыпкүресутәсіддерін,жеңілжәнееркінқимылдауды,сыбайла
сыныңқалтеткенқимылындабайқайотырып,күресүстіндегісыбайласынасыйластықпен,қорғанысынакӛңілб
ӛлеотырыпсыбайластардыңбір-біріменжекпе-жегі.Егербапкерлеркүресережесініңнегізібойыншатӛрелікет
се,ондабұлкездесу(Рандори)жарыстағыкездесуіменбірдейболыпсаналады.Осытехникалықдайындықтарды
жетілдіружолындасоңғы15-20жылдыңішіндежан-жақтығылымиізденістержүргізілуде. 
Дзюдодаспортшылардыңтехникалықшеберліктерінжетілдіругежекеүлескосужұмысыүлкенорыналады.
Спортшылардыңжаттығукезендерінжекелендіружұмысыбірнешесебептерменайқындалады.Біріншіден,ба
луандаркүрестіжүргізуістиліменерекшеленеді.B.C.Дахновский,О.А.Сироткин,А.В.Егановдзюдошыларды
күрестіжүргізустилінеқарапекітопқабӛледі:жоғарыбелсендіжәнетӛменбелсендібалуандар[1].Күресшілерді
ң,жарыстык,қызметтерінтексеруүшінжәнесалыстыруүшінавторлар—шабуылбелсенділігі,шабуылдыңсені
мділігі,кррғаныстьщсенімділігі,4х10м-гесекендепжүгіру,саусақбуындарыныңдинамиметриясы,10ретбелте
мірдетартылу,уақытқа10ретштанганыкеудегекӛтеру,т.б.осындайкӛрсеткіштердің20түрінбелгіледі.5%-дық
мәнділікдеңгейдегітоптарарасындағынақтыайырмашылықтарбағдарлытәсілдеркӛптүрлілігікӛрсеткіштері
нде,орындалукоэффицентібойынша(оңғажәнесолғатәсілдердібілу),арнайытӛзімділіктіңқорғаныссенімділі
гіндежәнеэксперттібағдарламасындаалынды.Авторларжарыстықкүрестіжүргізустилініңерекшеліктерінеқ
арайжәнекӛрсетілгенайырмашылықнегізіндедзюдошылардыңжаттығукезеңдерінжекешелендірудіұсынды

Зерттеушілердіңкӛбісідзюдошылардыңкүрестіәртүрліәдеттерменжүргізуіне,әсіресежекпе-жектерге-«к
үштілер»,техно-тактикалықойынәдеттеріне-«ойыншылар»,болмасақарқындылығына(темп)байланысты-«т
емповиктер»депатайотырып,дзюдошылардыңжаттығукезендерінжекешелендіруқажетекендігінекӛпкӛңіл
бӛлді[2].Балуандардыңжарыстыққызметтерініңнәтижесінегізінде-күштік,ойындық,қарқындылықәдеттерм
енкүрестіжүргізушілеркелесінақтыкӛрсеткіштермен(Р<0,05)айқындалады: 
-белгілібіртұстакүрестіжүргізуартықшылығымен; 
-тәсіддердіңорындалуқарқындылығымен; 
-белгіліарақашықтықтысақтауымен; 
-шабуыләрекеттерінжүргізуерекшеліктерімен; 
-жеңіскежетусапасымен; 
-тактикалықварианттарымен; 
-тактикалықәрекеттерарсеналымен; 
-шабуылинтервалымен; 
-тұрыпжасалатынтехникалықәрекеттердіңәртүрлілігімен. 
Күрестіойынәдеттеріменжүргізушілеркүрестіңкӛпбӛлігіндеортанемесежоғарытүрыстаорташақашықты
қпенжәнеорташақарқындылықпенжүргізетіндігібелгіліболды:шабуыләрекеттерінкомбинациялармен,арақ
ашықтықпен,эпизодтықжәнеэкспромтпенжүргізеді;қарсышабуылжасаутехникасынкездесулердің68%-дақ
олданадыекен. 
Олардыңтактикалықәрекеттерібылайажыратылады:кездесугешақыру-35%,қайталапшақыру-25%,тағыд
ашақыру-17%.Басқатоптағыспортшыларменсалыстырғандабұлардатехникалықтәсілдердіңжинағыәртүрлі
леуболадыекен.Күрестікүшкесалуәдетіменжүргізуерекшеліктерікелесікӛрсеткіштерменсипатталады: 
-жоғарытұрыс; 
-жақынқашықтық; 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Бастауыш мектеп және дене мәдениеті» сериясы, №2(45), 2015 ж. 
85 
-орташақарқындылық; 
-эпизодтық,жалғызтәсілменнемесеұстауменалдын-аладайындықпеншабуыләрекеттерінжүргізу;шабуы
лдаутактикасы;қарсыластытепе-тендіктеншығару; 
-қарсыластыбайлау(жаулау); 
-қарқындылықпенкүресетіндерге(темповитер)келесі 
Мінездемелерберіледі; 
-жоғарықарқындылық; 
-орташатұрыс; 
-орташақашықтық; 
-үзіліссіз,комбинацияны,қашықтықтыалдын-аладайындықпен. 
Шабуыләрекетінжүргізу. 
Шабуылдаутактикасыжәнетактикалықәрекеттергебайланыстыоларғатепе-тендіктеншығару,жалғанәре
кеттер,шабуылдықайталау,қорқытуәрекеттерітән.Басқаспортшыларғақарғандабұлтоптағыбалуандардынш
абуылжиілігі(Р<0,05)азырақ.Топтарарасындағыұпайсаныныңбасымдылығына,техникалықбасымдылыққа,
анык,басымдылыққақатыстыайырмашылықтаркӛрсетілмегенінескертіпӛткенжӛн(Р<0,05).Күштілерменте
мповиктеркӛбінесеқарсылысыньщнашаркүресінебайланыстыжарыстаншығарутүріменжеңіскежеткен(Р<0
,05).Басқабалуандарменсалыстырғандатазажеңіске(импонмен)кӛбірекжеткенойыншылартобышықты(Р<0,
05).Жекпе-жектердекӛбінесеқозғалысассиметриясыньщерекшеліктеріне,филогенезажәнеантогензағабайл
аныстыкӛбіреккӛңілбӛлінеді.Дзюдокүресіндекезкелгентәсілдіңәсерлігікӛбінесеспортшыныңкүшішақкелм
егенжағдайдаӛзініңаяқ-қолынқолдануықозғалысассиметриясынақатыстытүрдеүлкейіп,осыныңнегізіндеде
неніңконституциясыньщсимметриясыӛзгереді.Қозғалысассиметриясыныңерекшеліктерінүйретуоныңспо
ртшыныңтехника-тактикалықдайындығыорнынжәнегармондықдамығанадамныңқұрылымындағыорнына
нықтауғамүмкіндікбереді.К.Д.Чермиттіңайтуыбойынша[3]:қозғалысассиметриясыдзюдошылардыңтехни
калықжәнетактикалықдаярлыктарынатікелейәсеретеді.Қозғалысәрекеттерінекіжаққадаоңғажәнесолғажән
еаякпенбірдейәсерліүйлесімділігіжасайалатынспортшылар(амбидекстрлардепаталады)қарсыласыментеңт
үскенжағдайлардыңӛзіндебіржақтыбалуандардыңалдындабасымдықкӛрсетеді. 
Тәсілдердіекіжаққадажасаутехникасыннеғұрлымтереңірекоқытуспорттықшеберліктіңкезеңдерініңерте
қүрылуынжүзегеасыруғамүмкіндікбереді.1979жылыӛткенЭлемчемпионатыжәнеЕуропачемпионаттарына
нкейінәлемдегімықтыдегендзюдашылардыңтактика-техникалықдайындықтарыныңнегізгітенденциясына
кӛзсалаотырып,СССРспорткешенініңбасжаттықтырушысыИ.Д.Свинцевмынадайқорытындығакеліптоқта
лды:спортшылардыңтактика-техникалықәрекеттерініңнәтижелілігікездесудіңалғашкыминутынанбастапая
ғынадейінтӛмендейберді.Бұныңалдындакездесудіңалғашқыүшминутындаӛтежоғарыболды.Бұлдзюдошыл
ардыарнайытапсырмалармендайындаудағы,жоғарыүдемеліқарқындылықпенорындалған,соныменқатарәр
минутсайынсыбайласыменауысыпотыратынқысқауақыттьікүресулердіпайдалануыныңзерттелуіболыпсан
алады.Бірақ,Әлемчемпионаттарындатәсілдіорындаусенімділігітӛмендемейдіекен,керісіншежоғарылайды.
Осығанбайланыстыкүрестіңсоңғыминуттарындақарсыласынанбасымтүсугекӛмектесетінәдістердіқолдану
керекекендігінескергенжӛн.1977-1980жылдардаолимпиадалықциклдаӛткеніріжарыстардадзюдошыларды
ңбірмезгілдегіәрекетстенографияларынқадағалаудықолданаотырып,И.Д.Свинцевеңжоғарынәтижелітәсілд
ералдынақарайжасайтынтопта-арқаданасырыплақтырулар,құшақтаплақтырулар;артқакарайжасайтынтопт
акілтқағуекенінанықтады.ТұрыпжәнежатыпорындалатынтәсілдердіңарақатынасыӘлемчемпионатындажә
неЕуропачемпионатындабірдейболыпшықты.Әлемніңеңмықтыдзюдошыларыбасыпжату,құшақтаплақтыр
у,бастанасыралақтыружәнеарттаншалутәсілдерібойыншаеңжоғарғынәтижелергеәзірліккӛрсетті.Франция,
Италия,ОңтүстікКореяныңбіліктіспортшыларыныңнәтижелітәсілдерініңкӛбісі-арқаданасыралақтыру,құш
ақтаплақтыру,бастанасыралақтыру,алдынаншалужәнебасыпжатутәсілдеріболды.СССРқұрамакомандасын
ыңдзюдошыларыкӛбінесе-басыпжату,арқаданасырыплақтыру,ауыртутәсілдері,арттаншалу,иықтыңастына
нқолынанұстауарқылылақтыру,сырттаніліплақтыру,кеудеденасыражәнеотырғызутәсілдерінқолданадыеке
н. 
Дзюдокүресініңедәуірдамитүсуі,спортшыныңшеберлігініңқалыптасуыменжастардыңқазақкүресіменбұ
қаралықсипатташұғылдануыхалықаралықжәнеолимпиадалықспорткүресібойыншажоғарыжетістіктергеж
етуінеықпалетеді.Оқу-жаттығуүдерісініңкӛлеміменсипатынанықтаукезегіндеигерілгенәдіс-айлалықәрекет
терменқозғалыстардыңнақтытәсілдерінескергенжӛн.Әрине,қозғалыстардың(жиіорындалатын)әлдебіреуле
рінигерушұғылданатындардыңспорттық-әдістікмүмкіндіктерінкеңейтетінбасқаәрекеттерініңжеткіліктітүр
лерінқолдануменүйлестірілуітиіс.Соныменқатар,денетәрбиесіменспорттықжаттығулардыңсауықтыратын
жәнеденсаулықтыүнемдейтінтехнологияларынқолдануғаденқоюқажет,оныңнегізгімаңызы-еңалдымен,шұ
ғылданушылардыңденешынықтыруғадаярлығынажәнежасерекшеліктерінебарабаркӛлемдерді,қарқындыж
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   24




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет