«Бастауыш мектеп және дене мәдениеті»



жүктеу 5.08 Kb.
Pdf просмотр
бет14/24
Дата30.04.2017
өлшемі5.08 Kb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   24

Резюме 
Р.Б.Кадырбеков–магистр-преподавательКазНПУимАбая, БолатқызыШ.–ст.преподавательКазНПУимАбая 
«Влияниеборьбыдзюдонафизическойподготовкистудентов» 
Вданнойстатьерассмотреныпутииспособывоспитания,нравственноиэстетическогохарктераспортсменоввсистеме
физическойкультуры.Атакжевоспитаниемстудентовпримернымхорошимикачествамкнравственностииобразцовостип
реподавателейфизическойкультурыиспорт.Борьбадзюдоимеетмноговековуюисторию.Традициииобычаиэтоговидасп
орташирокоизвестнывсемумировомуобществу,ипоэтомутерминыдзюдопонятенвовсеммире.Встатьерассматриваются
научно-педагогическиеосновысовершенствованияэтоговидаспорта. 
Ключевыеслова:физическаякультура,спортсмены,трудовыевоспитания,упражнения 
 
Summary 
RuslanKadyrbekov–Master-TeacherKazakhNationalPedagogicalUniversitynamedAbay, 
BolatkyzySh.-SeniorLecturer,KazakhNationalPedagogicalUniversitynamedAbay 
«Influenceoffightofjudoonphysicalpreparationofstudents» 
Waysandmethodsofeducationareconsideredinthisarticle,morallyandaestheticхарктераsportsmeninthesystemofphysicalcult
ure.Andsimilarlybyeducationofstudentstoexemplarygoodqualitiestomoralityandexemplarynessofteachersofphysicalcultureand
sport.Judohasalonghistory.Traditionsandcustomsofthissportiswidelyknownthroughouttheworldsociety,andsothetermsofjudoisu
nderstoodallovertheworld.Thearticledealswiththescientific-pedagogicalbasesofimprovementofthesport. 
Keywords:physicalculture,sportsmen,laboreducation,sportethics,sport 
 
 
УДК:796,011,3:736,3 
 
ҚОЗҒАЛЫСОЙЫНДАРЫАРҚЫЛЫМЕКТЕПОҚУШЫЛАРЫНЫҢТҦЛҒААРАЛЫҚҚАТЫНАС
ТАРЫНҚАЛЫПТАСТЫРУ 
 
А.А.Абсатова–АбайатындағыҚазҰПУ-ніңмагистроқытушы, 
Б.Әбіл–АбайатындағыҚазҰПУ-ніңДенемәдениетіжәнеспортмамандығының2-курсстуденті 
 
Мақаладақозғалысойындарыденетәрбиесініңқұралыжәнеойынәдісіретіндеденеқасиеттерініңтәрбиеленуінежәнеж
етілдірілуінеықпалететінқұралболыптабылатындығы,соныменқатарқозғалысойындардатабиғиқимыләрекеттерменже
кедағдыларжәнеіскерліктербекітіледі.Қозғалысойындардыңқұрылымы–қойылғанмақсатқажетутәсілдерінтаңдауғамү
мкіндікберетіноқушылардыңәрекетінұйымдастыру.Ойындардыңбіртүріндеқатысушыларжекенемесетоптықтүрдеәре
кететуі,ойындардаӛзұжымының,командасынаңқызығушылығынұстанаотырып,ұжымдықтүрдеәрекетететіндігітурал
ымазмұндалады.Қозғалысойындаркеңістіктікжәнеуақыттыққатынастардыдұрысбағалайбілуқабілетінің,ӛзгермеліжағ
дайғажылдамәрідұрысәрекеткӛрсетебілуқабілеттеріндамытуғаықпалетеді. 
Тірексӛздер:ойын,қозғалысойындары,ұжымдықойындар,оқу-тәрбиеүдерісі,ұлттықойын,мектепоқушылары,қим
ыләрекеттері 
 
Мазмұныжағынанбарлықойындартүсінікті,жалпыдамытушымүмкіндіктерібар,әртүрліпедагогикалыққ
ызметібар,ұжымғадегенқатынастытәрбиелейтін,эстетикалықталғамдыдамытуғабағытталған,қоршағанорт
атуралытүсініктінақтылайтын,психикалықүрдістердіжетілдіретін,дамудыңжоғарыдеңгейінеӛтудіынталан

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Бастауыш мектеп және дене мәдениеті» сериясы, №2(45), 2015 ж. 
75 
дыратын,тұлғаныәлеуметтенуінеықпалететінболыпкеледі. 
Ойын-ӛтеэмоциялықіс-әрекет,солсебептіолкішімектепоқушыларынтәрбиелеудеқұндынәрсеболыптабы
лады. 
Кӛптегенойындардыңішіндебалаларарасындақозғалысойындарыкеңтараған.Қозғалысойындардыңнегі
згіерекшелігіоныңмазмұнындақимылдардыңмаңыздыорыналуы(жүгіру,секіру,лақтыру,доптыберужәнето
су,қарсыласужәнет.б.),бұлқозғалысәрекеттероныңсюжетіменбайланысты.Оларойынныңмақсатынажетуж
олындаәртүрліқиындықтарды,кедергілердіжеңугебағытталады[1,4]. 
Қозғалысойындар,ойыншылардыңӛздеріқойғаншарттымақсатқажетугебағытталғансаналыбастамашыл
іс-әрекет.Мақсатқажетуойыншылардыңбелсендіәрекетінталапетеді.Біраққимылдықойындарқатысушылар
данарнайыдаярлықтықажететпейді.Олардағыережеойындардыңжүрушарттарынақарайқатысушыларымен
жетекшілердіңӛздеріментаңдалады.Олардыңмазмұнынданақтықойылғанойыншыларсаныменауданныңкӛ
лемікӛрсетілмейді. 
ҚозғалысойындардыңнегізінсалушыретіндеА.М.Горькийболды.Оныңтүсіндіруібойыншаойынбұлбала
лардыңӛмірсүріпотырғанортасынтаныпбілужолыболыптабылады[3]. 
Қозғалысойындарбалалардыжалпыденетәрбиелеудіңқұралыретіндеқолданылады.Қозғалысойындаркӛ
біндебалалардыңӛздеріменұйымдастырылатынжекеліктүрдеболуымүмкін.Олармұғалімдерменбосуақытта
,үзіліскезіндеқолданылады. 
Қозғалысойындардыңұжымдықтүрлерімаңыздыорыналады.Барлықұжымдық–қозғалысойындарғажар
ысусипаты,соныменқатарқойылғанмақсатқажетудеӛзаракӛмеккӛрсетутәнболыпкеледі.Ұжымдықойындар
дыңнегізгісипатыолардыңойыншыларданжылдамдықтыталапетуіненкӛрінеді.Солсебептідеойынбарысын
даӛзарақатынастаәрдайымӛзгеріпотырады. 
Қозғалысойындардажарыстарӛткізіледі.Олардыоқушылардыңжасерекшелігінесәйкесжекеойындартүрі
ндежүргізугеболады.Бірақпедагогикалықтүрдеоқушылардыңәртүрліденеқасиеттерімендағдыларынтәрбие
леугеықпалететінтүрліойындардыңкешендітүрдеқолданутиімдідепесептелінеді. 
Әрбірқозғалысойынмазмұнынан,құрылымынанжәнеәдістемелікерекшеліктерінентұрады. 
Қозғалысойындардыңмазмұнымыналарданқұралады:сюжет,ереже,қимылдықәрекеттер. 
Қозғалысойындардыңқұрылымы–қойылғанмақсатқажетутәсілдерінтаңдауғамүмкіндікберетіноқушыла
рдыңәрекетінұйымдастыру.Ойындардыңбіртүріндеқатысушыларжекенемесетоптықтүрдеәрекететеді,алба
сқаойындардаӛзұжымының,командасынаңқызығушылығынұстанаотырып,ұжымдықтүрдеәрекететеді[2]. 
Ойынныңәдістемелікерекшеліктеріоныңмазмұныменқұрылымынабайланыстыболады.Қозғалысойынд
ардыңәдістемелікерекшеліктерінетӛмендегілертәнболады: 
а)бейнелілік; 
б)ережелерменшектелетінәрекеттердіңӛзбетіншеорындалуы; 
в)ережелергесәйкесәрекеттердешығармашылықбастамашылдық; 
г)сюжетінесәйкесжекерӛлдердіорындау; 
д)ойындағыкездейсоқтық,ӛзгермелілік; 
е)ойынныңэмоциялылығынарттыратынмобилділіккүшінталапететінжарысусипаты; 
ж)ойынқақтығыстарыншешудеқарама-қарсықызығушылықтарыныңқарсыкелуі. 
Қозғалысойындарыденетәрбиесініңқұралыжәнеойынәдісіретіндеденеқасиеттерініңтәрбиеленуінежәне
жетілдірілуінеықпалетеді.Соныменқатарқозғалысойындардатабиғиқимыләрекеттерменжекедағдыларжән
еіскерліктербекітіледі[3]. 
Педагогикалықтәжірибедеойынныңкелесітүрлеріқолданылады: 
1.Еркін,шығармашылойындар.Олардыкейбіркездеролдіойындардептеатайды.Оларжекежәнетоптықтүр
дежүреді. 
2.Ересекжетекшілердіқажетететін,нақтықойылғанережелерібар,ұйымдасқанқозғалысойындар.Олармаз
мұныжәнекүрделілігіжағынанәртүрлі: 
а)қарапайым,командалықемесойындар.Бұлойындарданегізгііс-әрекетжекебасынжетілдіруге,жылдамды
қ,күшсияқтықасиеттердебасқаларғақарағандажоғарыорыналу; 
б)күрделі,командалықойындарғаауыспалы.Мұндаойыншыларӛзқызығушылықтарынжекетанытады,бір
ақӛзықыласыменжолдастарынакӛмектесугетырысады; 
в)ойыншыларжекеұжымдар–командаларқұрайтынқимылдықойындар. 
Оқу-тәрбиеүрдісіндеқозғалысойындардықолдануәртүрліпедагогикалықміндеттердішешудеарнайытаңд
аудықажететеді.Бұлүшінойындардыңнақтықасиеттеріұқсастоптықтүрлеріқұрастырылады.Ойындартӛмен
дегідейтоптастырылады: 
1.Мазмұныныңкүрделілікдәрежесінеқарай:еңқарапайымдыларданкүрделігеқарай; 
2.Жасерекшеліктерінескерусипаттарынақарай; 

Вестник КазНПУ имени Абая, Серия «Начальная школа и физическая культура», №2(45), 2015 г. 
76 
3.Қимыләрекеттүрлерінеқарай; 
4.Денеқасиетінеқарай; 
5.Жекеспорттүрлерінедаярланған; 
6.Ойыншылардыңӛзарақатынасынабайланысты. 
Ойындарбасқақасиеттерібойыншадатоптастырылады: 
а)сабақтардыұйымдастыруформасынақарай; 
б)қимылдықдеңгейініңсипатынақарай; 
в)мезгілменжұмысорнынескеруінеқарай. 
Қозғалысойындар,ойыншылардыңӛздеріқойғаншарттымақсатқажетугебағытталғансаналыбастамашыл
іс-әрекет.Мақсатқажетуойыншылардыңбелсендіәрекетінталапетеді.Біраққозғалысойындарқатысушылард
анарнайыдаярлықтықажететпейді.Олардағыережеойындардыңжүрушарттарынақарайқатысушыларымен
жетекшілердіңӛздеріментаңдалады.Олардыңмазмұнынданақтықойылғанойыншыларсаныменауданныңкӛ
лемікӛрсетілмейді[4]. 
Ойынтұлғаныңқалыптасуындамаңыздыорыналатыніс-әрекеттіңбірі.Ойынбарысындабалаларжинақталғ
антәжірибенібейнелейді,ӛміртуралыӛздерініңтүсініктерінтереңдетедіжәнебекітеді. 
Мұғалімніңкӛмегіменойынбаланыңжан–жақтыдамуынаықпалетеді.Оларбаланыңтүсініктерініңкӛлемін
арттырады,байқампаздылыққасиетін,талдауіскерлігін,салыстыружәнежалпылауіскерліктеріндамытады. 
Қозғалысойындаркеңістіктікжәнеуақыттыққатынастардыдұрысбағалайбілуқабілетінің,ӛзгермеліжағда
йғажылдамәрідұрысәрекеткӛрсетебілуқабілеттеріндамытуғаықпалетеді. 
Қозғалысойындардақатысушыларжекерӛлдердіорындауғатуракеледі.Бұлолардыңұйымдастырушыдағд
ыларыменбілімдерініңдамуынаәсерінтигізеді. 
Ойынныңбілімберужағымұғалімніңдұрысназараударуынасәйкесқажеттідеңгейдеорындалады.Ойынбар
ысындабалаӛзініңбарлықжекетұлғалыққасиеттеріменсапаларынанықтайды. 
Ойынсияқтыешқандайіс-әрекетоқушыныңтұлғалыққасиеттерінжан–жақтыашыпбереалмайды.Ойынме
найналысаотырып,балаӛзініңбарлықмінезбітістерінанықтайалады.Сыныптаәрдайымтұйықжүретінбалаой
ынбарысындаӛзінбасқажағынанкӛрсетеалады.Мұныңбарлығыәрбалағажекетұрғыдадұрысықпалетеалудаӛ
темаңызды.4сыныпқаарналғанденетәрбиесіоқулығындаадамныңқабілетініңдамуытуралыдабӛлімдерқарас
тырылған(күштің,жылдамдықтың,тӛзімділіктің,икемділіктіңдамуы),гимнастикаменжеңілатлетикағадабӛл
імберілген.Қазақұлттықойындарынмектептәжірибесінеендірубіржағынантәжірибелікжұмыстыңжинақтал
уынаықпалетеді,екіншіжағынан–қазақұлттықойындарыныңтәрбиелікмәніннасихаттайды,олардыңбаланы
ңденелікжәнеақыл–ойдамуыныңрӛлін,кішімектепоқушыларыныңұлттықсалт-дәстүрлергесүйіспеншілігін
орнатудықарастырады[2,3]. 
Оқушыларарасындағытығызқарым-қатынаскӛбінесеұжымдық-қимылдықойындардажүзегеасады.Олар
дыңбарлығынажарысусипаты,соныменқатарқойылғанмақсатқажетудеӛзаракӛмеккӛрсетутәнболады. 
Қозғалысойындарысабағындамұғалімдербалаларғаӛзәлекеттерінжұптаржәнетоптардасәйкесіншеұйым
дастырабілуге,ойынмақсатынажетудетұрақтылықтанытуға,меңгерілгенойынныңмазмұнынӛзсӛзіменжеткі
зебілуге,денелікжәнееріктікқасиеттерінжетілдіребілуді,кеңістіктебағдарлайалу,қимылдардыреттейбілуіск
ерліктерінүйретеді. 
Қозғалысойындарыныңӛзіұжымдықсипаттаболады,осығанбайланыстыбалалардыұжымдағыіс-әрекетк
етәрбиелейді.Ойындарбалалардыңбойындажолдастық,ұжымдық,демократиялықжәнебір-бірінедегенжауа
пкершіліксезімдерінұялатады.Ұжымдықойынғақатысаотырып,балаӛзініңқызығушылықтарынтоптыңқыз
ығушылығыүшінқұрбанетуіқажет:жолдасынадоптыберу,«тұтқынға»түскенжолдастарынбосатужәнет.б. 
Ойындардажолдастықсезімібіртіндептәрбиеленеді.Кішімектепоқушыларынанойынбарысындаӛзәрекет
терінжолдастарыныңәрекеттеріменсәйкестендіруталапетіледі.Кейінненӛзаракӛмеккӛрсетугебағытталғано
йындарпайдаболады.Алсодансоңӛзұжымына,ӛзкомандасынақызығушылықтарынбағындыруғақатыстыой
ындарқолданылады[1,4]. 
Ойынбарысындабіройыншыныңекіншісіне,біркоманданыңекіншісінеқарсытұруытәнкеледі.Осығанбай
ланыстыдеруақытташешудіталапететінәртүрліміндеттерпайдаболады.Бұлүшінпайдаболғанжағдайдықысқ
ауақыттабағалайбілу,дұрысәрекеттітаңдайбілужәнеоныорындайбілуқажет.Осыныңәсеріненойындарӛзінді
ктанымғакӛмектеседі. 
 
1
 
СагындыковЕ.Использованиенародныхигрвучебно-воспитательнойработев1-4классахказахскойшколы.Авторе
ф.Дис.канд. – Алма-Ата, 1988. 
2
 
КуанышевТ.Подготовкабудущихучителейфизическойкультурысредстваминациональныхигр–Автореф.дис.кан
д.– Алма-ата,1992. 
3
 
АйтпаеваА.К.Казахскиенародныеигрыкаксредствовоспитаниямладшихшкольников.Автореф.дисс.канд.– 

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Бастауыш мектеп және дене мәдениеті» сериясы, №2(45), 2015 ж. 
77 
Алматы,1997. 
4
 
Подвижныеигры/Подред.Л.В.Былеевой,И.М.Короткова–Я.:Учебноепособие,1989. 
 
Резюме 
АлияАбсатова-магистр-преподавательКазНПУимАбая, 
АбилБалнур–студент2-курсаспециальностиФизическаякультураиспортаКазНПУимАбая 
«Формированиемежличностныхотношенийшкольниковсиспользованиемподвижныхигр» 
Встатьеутверждаетсячтодвижениякаксредствофизическойкультурыиметодигрывляетнавоспитаниеиразвитиетеле
сныхсвоиств,атакжевигровыхдвиженияхзаключаетсяприродныедействия,индивидуальныенавыкииделовитость.Стру
ктураигровыхдвиженияхорганизоватьдействиеучеников,которыедаютвозможностьвыбратьспособовдлядостижзнипо
ставленнойцели.Воднихвидахигризлогиена,чтоучастникидействуетиндивидуальноилисгруппойвигреучитываяинтер
ессвоихгрупкоандадействуетсгруппойИгровыедвижениивлияетнаспособностиправильноценитьпространственныеив
ременныеогтношение,наразвитиеспособностейуметьпоказыватьправильныеатакжебыстрыедействиевизменичныхсит
уациях. 
Ключевыеслова:игра,групповвыеигры,учебно-воспитатаельныйпроцесс,национальнаяигра,ученикишколы,дейс
вия 
 
Summary 
AliaAbsatova–Master-TeacherKazakhNationalPedagogicalUniversitynamedAbay, 
AbilBalnur– student2-coursespecialtyPhysicalEducationandSport,KazakhNationalPedagogicalUniversitynamedAbay 
«Formationofinterpersonalrelationsofschoolboyswithuseofoutdoorgames» 
Thearticlestatesthatthemovementasameansofphysicalcultureandmethodofplayingoutontheupbringinganddevelopmentofph
ysicalPropertiesof,andmovementsinthegameisthenaturalactionofindividualskillsandefficiency.Thestructureofthegameactionmo
vestoorganizethestudentsthatgivetheopportunitytochoosewaystodostizhznigoal.Aquaticspeciesizlogienagamesthatparticipantsa
ctindividuallyorwithagroupgiventheinterestinthegameoftheirgroupwiththegroupGameCoandaeffectmovementaffectstheabilityt
oproperlyappreciatethespatialandtemporalogtnoshenie,onthedevelopmentofskillstobeabletoshowthecorrectandrapidactionizme
nichnyhsituations. 
Keywords:game,gruppovvyegames,educationalvospitataelnyprocess,nationalgame,studentsoftheschool,deysviya 
 
 
 
 
 
ОӘЖ:796,011,3:736,3. 
 
АРАЛЫҚҚАТЫНАСТАР,ОНЫҢБАЛАЛАРДЫҢПСИХОЛОГИЯСЫНА,МІНЕЗІНЕ,АДАМГЕР
ШІЛІКҚАСИЕТТЕРІНЕТИГІЗЕТІНӘСЕРІ 
 
Т.Т.Ережеповмагистр,АбайатындағыҚазҰПУ-ніңағаоқытушысы 
 
Мақаладааралыққатынастардыңтүрлеріаталып,ӛсіпкележатқанбаланыңпсихологиясына,мінез-құлқына,адамбойы
ндатұлғалыққасиеттердіңқалыптасуынатигізетінәсеріанықталады.Қарым–қатынасқұралынжетілдіребілугежәнеадамн
ыңосықабілетнегізіндеӛзіндікдамытуменӛзін-ӛзітәрбиелеушарттарынқалыптастыруғакӛмектеседі,соныменқатартұлғ
а-аралыққатынастыңӛзінсаналытүрдемеңгерудіқамтамасызетуі,оныңқалыптасуындағыфакторларықарастырылады. 
Тірексӛздер:аралыққатынас,даму,психология,мектеп,сынып,мұғалім,мінез 
 
Аралыққатынастарадампсихикасының,оныңдамуыменсаналы,мәденимінез–құлқыныңқалыптасуында
маңыздыорыналады.Психологиялықтүрдедамығанадамдармен,аралыққатынастарарқылыүйренугеүлкенм
үмкіндіктердіңболуымен,адамӛзініңжоғарыӛндірістікқабілеттеріменқасиеттерінмеңгереді.Дамығантұлғал
арменбелсендіаралыққатынастарарқылыолӛзітұлғағаайналады. 
Егерадамтуғаннанбастап,адамдарменқарым-қатынасқатүсумүмкіндіктеріненарналғанболса,ешқашанӛ
ркениетті,мәденижәнеадамгершілікдамығанадамзатболмаседі,ӛмірініңсоңынадейінжартылайжануарболы
пқалатынеді,тексырттайанатомиялық-физиологиялықжағынанғанаадамдыбейнелейтінеді.Бұлтуралыкӛпте
генәдебиеттердедәлелдейді.Мысалретінде,басқаадамдардананықталған,жоғалыпкеткенадамдартуралымәл
іметтердікелтіругеболады. 
Әсіресебаланыңпсихикалықдамуындаоныңонтогенезіндегіертекезеңіндегіересектерменаралыққатынас
ыерекшеорыналады.Осыкездеолбарлықадамзаттың,психикалықжәнемінез-құлықтыңқасиеттерінтекаралы
ққарым-қатынасарқылығанамеңгереді,ӛйткеніолжеткіншектікжасқадейін,ӛзін-ӛзітәрбиелеуменӛзін-ӛзіжет
ілдіруқабілетінмеңгермейді[1]. 

Вестник КазНПУ имени Абая, Серия «Начальная школа и физическая культура», №2(45), 2015 г. 
78 
Баланыңпсихикалықдамуыоныңқарым-қатынасынанбасталады.Бұлонтогенездепайдаболатынәлеуметті
кбелсенділіктіңалғашқытүріжәнеоларқылынәрестеӛзініңжекедамуынақажеттіақпараттыалады.Алзаттықіс
-әрекеткекелетінболсақ,олекіншіжәнеүшіншіӛмірсүружылындапайдаболады.Қарым-қатынастаалғашында
тікелейеліктеуарқылы(викарлықүйрену)содансоңсӛздікнұсқаулар(вербальдіүйрету)арқылыбаланыңнегізгі
ӛмірліктәжірибесімеңгеріледі.Балақарым-қатынасқатүсетінадамдаросытәжірибенітаратушыболыптабыла
ды.Қарым-қатынастыңжиілігі,оныңмазмұны,мақсаттарыменқұралдарыбаладамуынанықтайтынмаңыздыф
акторлардыңбіріболыптабылады.Қарым-қатынастыңжоғарыдааталғантүрлеріадамныңпсихологиясыныңж
әнемінез-құлқыныңәртүрліжақтарыныңдамуынаықпалетеді.Демек,іскерліктұлғааралыққарым-қатынасон
ыңқабілеттерінқалыптастырадыжәнедамытады,білімдермендағдылардымеңгеруқұралыболыптабылады.О
ныңкӛмегіменбасқаадамдарменӛзараәрекеттесуіскерлігінжетілдіреді,ӛзбойындаосыүшінқажеттііскерлікж
әнеұйымдастырушықасиеттердідамытады[2]. 
Аралыққатынастарадамдытұлғаретіндеқалыптастырады,оғаннақтымінез-бітістерін,қызығушылықта
рын,әдеттерін,бейімділіктерінигеруге,адамгершілікмінез-құлықтыңнормаларыментүрлерінмеңгеру,ӛмірм
ақсаттарынанықтапалып,олардыжүзегеасыруқұралдарынтаңдауғамүмкіндікбереді.Мазмұны,мақсаты,құра
лдарыжағынанәртүрлітұлғааралыққатынастарӛзінетәнерекшеқызметатқарады.Мысалы,материалдыарал
ыққатынастарадамғақалыптыӛміргеқажеттіматериалдыжәнеруханимәдениеттіңзаттарыналуғамүмкіндік
береді,оларжекелікдамудыңшарттарыретіндеқызметатқарады. 
Танымдықаралыққатынастаринтеллектуалдыдамудыңфакторыретіндеқызметатқарады,ӛйткеніқар
ым-қатынасқатүскениндивидтербілімдерменалмасадыжәнеӛзарабайытатүседі. 
Кондициондықаралыққатынастарүйренугедаярлықтыжасайды,қарым-қатынастыңбасқатүрлерінда
мытуғақажеттінұсқауларынқалыптастырады.Соныменқатар,олжанаматүрдеадамныңинтеллектуалдыжәне
тұлғалықдамуынаықпалетеді. 
Мотивациялықаралыққатынастарадамныңқосымшақуатыныңкӛзіретіндеқызметатқарады.Мұндайқ
арым-қатынаснәтижесіндеіс-әрекеттіңжаңақызығушылықтары,мотивтеріменмақсаттарынмеңгереотырып,
адамӛзіндамытатынпсихоэненгетикалықахуалынарттырады. 
Әрекеттікаралыққатынастар,оныәрекеттермен,операциялармен,іскерліктержәнедағдыларментұлғаа
ралықалмасуретіндеанықтайды,индивидүшінтікелейдамытушынәтижебереді,ӛйткеніолоныңжекеіс-әреке
тінжетілдіредіжәнебайытады. 
Биологиялықаралыққатынастарағзаныоныңӛмірлікқызметтерінқолдаудамытушартыретіндеӛзіндік
сақтауқызметінатқарады. 
Әлеуметтікаралыққатынастарадамдардыңқоғамдыққажеттіліктерінеқызметатқарады,қоғамдықӛмір
дің,топтардың,ұжымныңформаларыныңпайдаболуынаықпалететінфакторболыптабылады. 
Жанамааралыққатынастарадамғатумысынанберілетінқарапайымжәнетиімдіқұралдардыжәнеүйрету
тәсілдерінтәжірибедекӛпқолдануыбарысындатәрбиеленуіүшінқажет:шартты-рефлекторлық,викарлықжән
евербалды. 
Тікелейаралыққатынастарқарым-қатынасқұралынжетілдіребілугежәнеадамныңосықабілетнегізінде
ӛзіндікдамытуменӛзін-ӛзітәрбиелеушарттарынқалыптастыруғакӛмектеседі,соныменқатартұлға-аралыққат
ынастыңӛзінсаналытүрдемеңгерудіқамтамасызетеді. 
Вербалдыемесқарым-қатынасарқылыадамтілдімеңгергенгедейінпсихологиялықдамумүмкіндігінеиебо
лады(2-3жас).Соныменқатар,вербалдыеместұлға-аралыққатынастарадамныңкоммуникативтімүмкіндіктер
індамытуғажәнежетілдіругеықпалетеді,соныңнәтижесіндеолтұлғаараыққатынастарнеғұрлымбейімболады
жәнедамуүшінқажеттінеғұрлымкеңмүмкіндіктердіашады. 
Алвербалдықарым-қатынасжәнеоныңиндивидтіңпсихологиялықдамуындағыролінекелетінболсақ,оны
бағалауқиынғасоғады.Олтілдідамуменбайланысты,бұләринеадамныңбүкілдамуыменбайланысты,тұлғалы
қжәнеинтеллектуалды[3]. 
Баланыңмектепкекелуіненбастап,қоршағанадамдарменӛзарақарым–қатынасындағыӛзгерістердебайқал
ады.Еңалдыменоқуғажұмсалатынуақытартады.Ендібалаларқоршағанадамдарменқарым-қатынастаболады:
ата-аналарымен,мұғалімдермен,басқабалалармен.Қарым-қатынасмазмұныӛӛзгереді,оныңмазмұнындаойы
нменбайланыстыеместақырыптарпайдаболады,яғниересектерменерекшеіскерліктұлға-аралыққатынасреті
ндебелгіленеді. 
Біріншісыныптабалақұрдастарыменемес,мұғалімдерменжиіқарым-қатынасқатүседі.БірақІІІ-ІVсыныпқ
акелгендемәселеӛзгереді.Мұғалімтұлғаретіндеқызықтыболмайқалады,мәніазаядыжәнемәртебесітӛмендей
ді,керісінше,оқушыныңкӛңіліқұрдастарынаауады,ӛзкезегіндеолортажәнежоғарысыныптарғаӛткендедеарт
атүседі.Сыртқыӛзгерістерменқатар,оныңішкіқұрылымыдаӛзгерістергеұшырайды.Егербіріншісыныптақар
ым-қатынассерігінтаңдау,мұғалімніңбағалауы,оқудағыерекшеліктеріменбайланыстыболса,алІІІ-ІVсынып

Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Бастауыш мектеп және дене мәдениеті» сериясы, №2(45), 2015 ж. 
79 
табасқашатаңдаумотивациясыпайдаболады,олқарым-қатынастағысеріктестіңтұлғалықерекшеліктеріменмі
нез-құлықүлгілерінебайланыстыболады.Мектепӛмірініңбасындабалалардыңӛзіндіксанасыныңжаңадеңгей
і«ішкібағыт»пайдаболады.Бұлбағытбаланыңӛзіне,қоршағанадамдарға,жағдайғажәнеістергедегенсаналықа
тынасыменсипатталады,бұлқатынастыолсӛзбенжәнеісіментүсіндіреалады.Ішкібағыттыңдамуыбаланыңӛм
іріндегіқиылыстыбереді,оныңӛзбетіншетұлғалықдамуынанықтайтынмезгілболыптабылады.Мұндайбағыт
тыңпайдаболуы,баланыңішкідүниесіндеадамгершілікнормаларыжүйесініңанықталуыменбайланысты,сол
нормаларғабағынуғатырысады[4]. 
Ж.Пиаженіңжүргізгензерттеулерініңкӛмегіменбалалардыңәртүрліжаскезеңіндеқандайадамгершілік-ба
ғалықтұжырымдарғакелетінінбайқайаламыз.Мысалы,5жастан12жасқадейінбаланыңадамгершіліктуралыт
үсінігіадамгершіліктікреализмгеауысатыныанықталды. 
Адамгершіліктікреализм,Пиаженіңтүсіндіруібойынша,бұлмейірімділікпенқастықтыбірыңғайтүрдеқата
ңтүсінудібереді,яғнибарлықнәрсеніжақсыменжаманғабӛліпқараудегенмағынада. 
Адамгершіліктікрелятивизм,балаларда11жастанпайдаболады,оныңмәнібойыншаәрадамӛзінеәділәрісы
йлықатынасқаиеболааладыжәнедеәрәрекетіненадамгершіліктікмақұлдайменқолдаусипатынанықтауғабол
ады.Реалистадамбеделдеңгейіненойлайдыжәнеадамгершілікзаңдарыбилікпенқалыптасады,олардыӛзгерту
геболмайдыдептүсінеді. 
Аладамгершілреалистбала-адамгершілікқасиеттерінересектергемүлтіксізбағынументыңдауғатеңейді.
Жасыересекрелятивистбалалартүсінігібойыншаересектердіңпікірінеқарсыкелугеболадыжәнеадамгершілік
нормаларыныңбасқатүрлерінесәйкесәрекететугеболады.Кішкенебалалармүлдемӛтірікайтуғаболмайдыдеп
ойлайды,алүлкенірекбалаларкейдеӛтірікайтуғадаболадыдептүсінеді. 
Адамгершілікреализмкезеңіндегібалаларойнайотырып,ойынныңбір-ақережесібардепқабылдайды.Алад
амгершілікрелятивизмдегібалаларойынныңережесінӛзгертугеболадыдептүсінедіде,оныӛзгертугетырысад
ы.Бастауышмектепоқушыларыныңырықтымінез-құлқыайқынкӛрініптұрады.АлІІІ-ІVсыныпоқушыларынд
аэмоцияларынұстанабілуге,импульстарменқалауларынұстанабілугебейімділігібайқалады.Соныменқатар,І
ІІсыныпоқушыларындаеріктімінезбітісіретіндетұрақтылықтыңкӛрінуібайқалады.Аралыққатынастардыңд
амуынатӛмендегідейфакторларықпалетеді:қарым-қатынастағымейірімділік,оқушылардыңмұғалімгежағы
мдықатынасы,мұғалімніңталаптарынорындаужәнеоқушылардыңтәртіптілігі,ӛзаратүсінушілік,балалардың
шынайылығыменмейірімділігі,мектепкежағымдықатынас[5]. 
Аталғаншарттарбалалардыңӛзбетіншеіс-әрекетініңтиімділігінанықтайды.Осылайшабалаларӛзбетіншеә
рекететугеүйренеді.Бірақбалалардабәрібірденболабермейді,оларкӛмектіқажететеді,жиіқақтығысқакеледі,
олардыңұжымдықжұмысынреткекелтіругекӛмеккӛрсету,қақтығыстышешудекӛмеккӛрсетуқажет.Тәжіриб
елікӛмірдеәртүрлііс-әрекеттебалаларӛзжолдастарыныңәртүрліістерімен,мінез-құлықтарыментанысады.Ос
ымінез-құлықтардабалалардыңжақсыжәнежаманқасиеттерікӛрінеді. 
 
1БлонскийП.П.Избранныепедагогическиеипсихологическиесочинения.-Т.2.–М.,1979. 
2БожовичЛ.И.Личностьиееформированиевдетскомвозрасте.–М.,1968. 
3БреславГ.М.Эмоциональныеособенностиформированияличностивдетстве:нормаиотклонения. 
4МакаренкоА.С.Лекцииовоспитаниидетей.–Пед.соч. 
5ДекролиО.Школаивоспитание.Всб.:Новыепутизарубежнойпедагогики. 
 
Каталог: docs -> vestnik -> nach shkola i fiz podgotovka
vestnik -> Абай атындағы
vestnik -> Хабаршы вестник
vestnik -> Вестник Казнпу им. Абая, серия «Художественное образование», №1(42), 2015 г
vestnik -> Хабаршы вестник «Жаратылыстану-география ғылымдары»
vestnik -> Вестник Казнпу имени Абая, серия «Молодой ученый. Поиски. Проблемы. Исследования», №1(5), 2015 г
nach shkola i fiz podgotovka -> «Бастауыш мектеп және дене мәдениеті»
nach shkola i fiz podgotovka -> Хабаршы вестник «Бастауыш мектеп және дене мәдениеті»
nach shkola i fiz podgotovka -> Хабаршы «Бастауыш мектеп және дене мәдениетi» сериясы

жүктеу 5.08 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   24




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет