Бас редактор с. Ж. Пірәлиев абай атындағы ҚазҰпу ректоры, педагогика ғылымдарының докторы, профессор



жүктеу 1.11 Mb.
Pdf просмотр
бет4/11
Дата28.02.2017
өлшемі1.11 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Keywords: method, project, student, training, formation, creativity, adaptability, commitment.

Все,  что  я  познаю,  я  знаю,  для  чего  это 

мне надо и где и как я могу эти знания при­

менить, - вот основной тезис современного 

понимания метода проектов, который и при­

влекает  многие  образовательные  системы, 

стремящиеся найти разумный баланс между 

академическими  знаниями  и  прагматиче­

скими  умениями.  В  современном  мире  все 

больше и больше актуализируются пробле­

ма  повышения  качества  профессиональной 

подготовки  специалистов.  Современная  си­

стема  образования,  которая  удовлетворяла 

потребности  индустриального  общества  и 

качественно  способствовала  его  успехам,  в 

данный  момент  все  больше  противоречит 

потребностям  развивающегося  информаци­

онно-индустриального  общества,  которое 

предъявляет  спрос  на  образование  и  про­

фессиональную подготовку в более разноо­

бразных формах по сравнению с существую­

щими. Современное общество должно стать 

таким, чтобы ему были доступны новейшие 

информационные  технологии,  имелся  до­

ступ для связей во всем мире с постоянной 

потребностью к новым знаниям и техноло­

гиям. Благополучное развитие общества тре­

бует и развития всей системы образования.

Естественно,  качественно  новая  система 

образования обязана базироваться на новых 

технологиях  преподавания,  составляющих 

базовую  основу  профессиональной  психо­

физиологической  готовности  членов  обще­

ства.


Так Г.М. Соловьев заметил, что образова­

тельная  система  обязательно  предполагает 

три основные фактора: информацию, вклю­


23

ҰЛТТЫҚ  ТАҒЫЛЫМ

чающую концепцию и принципы, на которые 

опирается система (научность, доступность, 

перспективность, последовательность, тран -

с   формация  стратегий  и  др.);  инструмен-

тальную  (орудия  труда,  программное  и 

учебно-методическое обеспечение, учебные 

помещения и др.); социальную (кадры и их 

готовность к реализации цели).

Все  три  составляющие  технологии  вза­

имосвязаны  и  зависимы:  изменение  одной 

влечет  за  собой  изменение  двух  других. 

Трудность задач, поставленных перед обра­

зованием, затрудняет весь образовательный 

процесс,  который  может  быть  качественно 

внедрен в систему образования, где важную 

неотъемлемую часть будут иметь новые пе­

дагогические технологии.

Улучшение  качества  преподавания  по 

но вым  информационным  технологиям  и 

использование  их  в  учебном  процессе,  по­

зволяет студентам действовать более актив­

но  в  процессе  обучения,  а  преподавателям 

– иметь обратную связь. В связи с жесткой 

конкуренцией  на  рынке  труда  возрастают 

требования к выпускникам вузов при устрой­

стве на работу. Ведь сегодня выпускник дол­

жен обладать не только фундаментальными 

знаниями по специальности, но и многими 

наиболее  востребованными  можно  крити­

ческое  мышление,  личностными  качества­

ми,  среди  которых  выделить  креативность, 

адаптивность, целеустремленность, способ­

ность к профессиональному росту и др. Для 

успешной  профессиональной  деятельности 

необходимо владение современными инфор­

мационно-коммуникационными  технологи­

ями, новыми методами разработки учебных, 

программ и др. 

В основе всех этих навыков лежит проект­

ное обучение. Рассматривая эту тему, мы не­

посредственно задаем вопрос, с какой целью 

мы используем проектное обучение в вузах? 

Для чего мы изучаем этот вид обучения? Так 

как, проектное обучение не новизна в науке, 

многие ученные в своих научных книгах ис­

пользуют этот метод обучения. По мнению 

В.В. Гузеева, смысл «проектного обучения» 

заключается в том, что педагог представля­

ет исходные данные и очерчивает планиру­

емые результаты учебной задачи; учащиеся 

самостоятельно  намечают  промежуточные 

задачи,  ищут  пути  их  решения,  действуют, 

сравнивают  полученное  с  требуемым,  кор­

ректируют деятельность. Как мы отметили, 

основной  целью  «проектного  обучения» 

является то, что студенты совместно с пре­

подавателями  узнают  из-за  чего,  случилась 

та или иная ситуация, суть проблемы. Что в 

дальнейшем помогает студентам найти лег­

кий  путь  к  решению.  Работа  над  проектом 

начинается с определения проблемы, выяв­

ления затруднений, обоснования актуально­

сти,  анализа  изученности,  формулирования 

темы проекта, а также определения пробле­

мы, формулирования гипотезы о результатах 

и  путях  их  достижения,  определения  цели 

проекта и поэтапных задач.

Этапами  разработки  плана  работы  явля­

ются:  1.  Определение  сроков  выполнения 

проекта, составление плана и графика про­

межуточной  отчетности;  2.  Выбор  средств 

и методов выполнения. 3. Обсуждение кри­

териев  оценки  качества  проекта  и  способа 

оценивания. 4. Выбор способа оформления 

результатов и сценария презентации. 5. Вы­

бор  формы  работы  (индивидуальной,  груп­

повой), распределение обязанностей.

Реализация проекта: Сбор, анализ и обоб­

щение  информации  из  разных  источников; 

проведение  исследования,  выполнение  рас­

четов;  подготовка  наглядно-графического 

материала  (графиков,  диаграмм,  таблиц, 

схем, фотографий, видеоматериалов и т.д.); 

оформление  материалов  для  презентации; 

контроль  и  коррекция  промежуточных  ре­

зультатов; рефлексия: обсуждение процесса 

и  итогов  работы,  групповых  и  личностных 

достижений.

Современные студенты достаточно дина­

мичны, обладают активной жизненной пози­

цией. Однако в наш век информатизации сту­

денты  пересыщены  потоками  информации. 

И не всегда те способы подачи информации, 

которые были действенны для предыдущих 


24

ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕ

поколений, будут также действенны при из­

учении  современного  материала  современ­

ными  детьми.  Мы  все  понимаем,  что  наша 

основная  задача  как  педагогов  не  только 

снабдить обучающихся определённым набо­

ром знаний, обучить их основным способам 

и  алгоритмам  деятельности,  но  и  научить 

ориентироваться в сложных потоках инфор­

мации,  умению  ставить  своевременные  и 

наиболее  актуальные  вопросы  и  самостоя­

тельно получать на них обоснованные отве­

ты. Один из знаменитых ученных из США, 

является Хоуард Барроуз, который предлага­

ет следующую модель процесса: где поэтап­

но  задают  задачи,  и  делают  выводы.  Этот 

процесс состоит из 5 этапов.

Задачи

Итоги

1

Студенты  читают  и  решают  проблему,  ис-

пользуя имеющиеся знания.

В ходе этого процесса, студенты обнаружива-

ют, что они не достаточно знакомы с этой про-

блемой. Неправильные представления могут быть 

исправлены в обсуждении проблемы

2

Студенты обсуждают и анализируют пробле-

му,  используя  предварительные  знания  и  доступ-

ные ресурсы

Развитие познавательных навыков для  ре-

шения проблемы

3

 Когда студенты решают то, что они должны 

знать и где они могли бы лучше всего найти ин-

формацию. Они решают, какие ресурсы использо-

вать (люди, опубликованные работы, и т.д.).

И  этот  этап  дает  им  самонаправленное 

исследование, где каждый студент находить 

пути решения.

4

Студенты пересматривают проблему с новой 

информацией и знаниями, приобретенными во вре-

мя самоисследования.

Студенты  готовы  к  организованному  ре-

шению.

5

Студенты должны думать, каким образом, и 

что они изучили? И что это добавило к их знанию 

и пониманию этой ситуации.

Оценить свою и коллективную работу

Основная  задача  учителя  в  проектном 

методе заключается в следующим:

• задать методы в проектном задании.

•  организовать  коллективное  или  группо­

вое обсуждение, какими методами можно ре-

шить каждую из задач проекта, поставленных 

при разработке проектного задания. 

• представить в наглядной форме перечень 

все  возможных методов, применяемых в про-

ектной  деятельности,  из  которого  уча щи еся 

мо гут выбрать и обсудить в группе их эф фек-

тивность при решении той или иной за дачи. 

Учащиеся должны знать, что при проек­

тировании могут использоваться методы: 

• изучение и анализ литературных источ-

ни ков; 


• теоретическое моделирование и обобще­

ние; 


•  различного  рода  опросы:  анкетирование, 

интервью,  собеседование;  запросы  через  ин­

тернет; 

• наблюдение по специальной программе

• опыты и эксперименты; 

• статистические методы обработки данных.

Еще  один  разработчик  метода  проектов, 

американский профессор Коллингс предложил 

первую  в  мире  классификацию  учебных  про­

ектов  которые  могли  бы  применятся  и  найти 

свое место в образовательном процессе высшей 

школы.


Проекты игр - различные игры, народные 

танцы, драматические постановки и т.п. Цель - 

участие детей в групповой деятельности.

Экскурсионные проекты - целесообразное 

изучение  проблем,  связанных  с  окружающей 

природой и общественной жизнью.


25

ҰЛТТЫҚ ТАҒЫЛЫМ

Повествовательные  проекты,  цель  ко-

то рых - получить удовольствие от рассказа в 

са мой разнообразной форме - устной, пись­

менной,  вокальной  (песня),  музыкальной 

(игра на рояле).

Конструктивные  проекты  -  создание 

конкретного,  полезного  продукта:  изготов­

ление  кроличьей  ловушки,  строительство 

сцены для школьного театра и т.п.

Смена концепции вызывает лавинообраз­

ный процесс локальных изменений в систе­

ме образования в целом и в каждом ее звене 

в отдельности. Каждый учитель может вне­

сти свой вклад в совершенствование нашего 

образования, применяя новые приемы и ме­

тоды обучения. 

Возникает  вопрос:  «Зачем  нужны  такие 

серь езные перемены в обучении?», «Почему 

нельзя  обойтись  прежними,  проверенными 

временем методами?» Ответ очевиден: пото­

му что новая ситуация требует новых подхо­

дов. Если студент сумеет справиться с рабо­

той над учебным проектом, можно надеяться, 

что в настоящей взрослой жизни он окажется 

более приспособленным: сумеет планировать 

собственную деятельность, ориентироваться 

в разнообразных ситуациях, совместно рабо­

тать с различными людьми, т.е. адаптировать­

ся к меняющимся условиям. 

Изучая  «проектное  обучение»  мы  по­

нимаем,  что  мы  уже  используем  элементы 

«проектного  обучения»  в  вузах,  что  делает 

учебу интересной и насыщенной. Мы видим 

положительный  результат  многочисленных 

исследований, благодаря которым мы стара­

емся  по  возможности  больше  пользоваться 

пусть и не целиком, но элементами этого об­

учения.

Очевидно, что учить нужно именно тому, 



что  может  пригодиться,  только  тогда  наши 

выпускники  смогут  достойно  представлять 

достижения отечественного образования. «В 

последнее  время  в  список  социальных  по­

требностей (ясно, что этот список далеко не 

сформирован окончательно) попали следую­

щие  необходимые  сегодня  качества  лично­

сти:  владение  универсальными  способами 

деятельности, владение коммуникативными 

навыками,  навыками  коллективного  труда, 

владение  специфическими  навыками  учеб­

ного  труда  (способность  к  самообразова­

нию), нормы и эталоны социальной жизне­

деятельности (воспитанность). Если студент 

будет  обладать  указанными  свойствами, 

то  он  будет,  с  большой  долей  вероятности, 

реализован  в  современном  обществе.  Вме­

сте с тем, такое образование будет обладать 

новым качеством, ибо оно другое, новое по 

сравнению  с  тем,  что  реализуется  в  пред­

метно-нормативной  модели  образования  и 

используется  в  представленных  подходах  к 

оценке его качества». 

ЛИТЕРАТУРА

1 Кукушин В.С., Болдырева-Вараксина А.В. Педагогика начального образования. – М., 

2005.

2 Новые педагогические и информационные технологии в системе образования. / Под 



ред. Е.С. Полат. – М., 2000. 

3 Пахомова Н.Ю. Проектное обучение – что это? // Методист, №1, 2004. - с. 42. 

4 Современная гимназия: взгляд теоретика и практика./Под ред. Е.С. Полат. – М., 2000.

5 Управление проектами в современной организации: Стандарты. Технологии. Персо­

нал. – М., 2004.

6 http://ldt.stanford.edu/~jeepark/PBL/inclassview.htm



26

ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕ

ӘОЖ 8.80


Қ.Бөлеев

педагогика ғылымдарының докторы, Ұлттық Білім академиясының академигі,

Тараз инновациялық-гуманитарлық университетінің профессоры

ҚАЗАҚТЫҢ ХАЛЫҚТЫҚ АСТРОНОМИЯСЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУ ЖАЙЫ

Мақалада  қазақ  ғалымдарының  қазақтың  халық  педагогикасының  құрамдас  бөлігі 

халықтық  астрономиясының  зерттелу  жайы  және  оны  ғылыми-жаратылыстану  пәндерін 

оқыту үрдісінде ұлттық тәрбие беруде пайдалану жолдары көрсетілген.



Түйін сөздер: төрт түлік мал, халықтық астрономия, халықтық күнтізбе, фольклор

астрология, халықтық метеорология, ұлттық тәрбие.

В статье рассматриваются исследования казахских ученых по народной астрономии как 

одной из составных частей казахской народной педагогики и ее использование в националь­

ном воспитании учащихся в процессе преподавания естественно-научных дисциплин. 



Ключевые слова: скотоводство, народная астрономия, народный календарь, астроло-

гия, фольклор, народная метеорология, национальное воспитание.

In the article researches of the Kazakh scientists are examined on folk astronomy as one of 

component parts of Kazakh folk pedagogics and her use in national education of in the process of 

teaching naturally scientific disciplines of students. 



Keywords: cattle breeding, folk astronomy, folk calendar, astrology, folklore, folk meteorology, 

national education.

Қазақ  халқы  ұлан-байтақ  кең  далада 

дәс түрді  шаруашылығы  мал  бағумен,  күн-

дер ін  кең  табиғат  аясында  мал  өсірумен, 

түн дерін  жұлдызды  аспан  астында  мал  кү-

зе т інде  өткізумен,  табиғат  құбылыстарын 

ба қылаудан  туған  халықтың  сан  ғасырлық 

тәжірибелерін жинап, оларды қорыту арқылы 

жұлдызды  аспан  туралы  астрономиялық 

түсініктері мен білімдерін жүйелеп, ха лық-

тың  астрономиясын  жасаған.  Осылай ша 

халқымыз  негізгі  планеталар  мен  жұл дыз-

дардың аттарын жақсы білген, олар туралы 

ертегілер, өлең-жырлар, аңыздар мен мақал-

мәтел дер және жұмбақтар шығарған, халық 

арасында ауа райымен және уақыт есебімен 

шұғылданатын  есепшілер  пайда  болған. 

Сон дықтан  да  қазақ  халқы  қазіргі  ғылыми 

астро номияның  тууына  негіз  қалаған  деп 

тол ық айтуға болады. 

Қазақтың халықтық астрономиясына ше-

тел дік ғалымдар В.В. Радлов, А.И. Левшин, 

Г.Н.  Потанин,  Ф.  Куфтин,  сондай-ақ  қазақ 

ғалымдары Ш. Уәлиханов, Ә. Диваев үл кен 

мән беріп, оны көп уақыт әр жерден жина­

стырып, теріп өз еңбектерін жазып қал дыр-

ғаны мәлім.

Сондықтан бүгінгі таңда сол дүние жүзілік 

маңызы бар айрықша құнды халық мұрасы 

– халықтық астрономия жайындағы тарихи, 

ауыз және жазба әдебиеттерді жинастырып, 

оны  халықтық  педагогика  тұрғысынан  тал­

дап,  жүйеге  келтіріп,  еліміздегі  қазіргі  үз-

діксіз  білім  беру  жүйесіне  ендіру  арқылы 

жеке тұлғаға ұлттық тәрбие беруде кеңінен 

пайда лануымыз керек, әрі қажет деп санай­

мын. 

Қазақтың халықтық астрономиясын зерт­



теумен  кеңістік  дәуірде  қазақ  ғалымдары 

27

ҰЛТТЫҚ БІЛІМ

Х.Әбішев, 

М.Исқақов, 

М.Машанов, 

Ғ.Ақпанбек,  М.Құдайқұлов,  А.Сейдімбек, 

М.Қазбеков, С.Кенжеахметұлы, Қ.Ғ.Аронов, 

Д.Аман,  Қ.Нұрсұлтанов,  т.б.  айналысып, 

бір неше  жеке  еңбектер  жарық  көрді.  Енді 

сол  еңбектерге  мазмұндық  талдау  жасап, 

көпшілік қауымға, әсіресе оқу және тәр бие 

мәселелермен  шұғылданып  жүрген  ұстаз-

дар  ға таныстыруды жөн көрдім.

Қазақтың  халық  астрономиясы  бойын­

ша  тұңғыш  зерттеу  1949  жылы  Қазақ  ССР 

Ғылым  академиясы  баспасынан  астроном 

Хасен  Әбішевтің  «Қазақтың  халық  ауыз 

әдебиетіндегі астрономия мен ауа райының 

элементтері»  атты  ғылыми-көпшілікке 

арналған еңбегі [1]. Ол төрт бөлімнен тұра-

тын нағыз ғылыми жұмыс.

Еңбектің  мазмұнымен  таныса  отырып, 

қазақ тың  халықтық  астрономиясы  қазір гі 

ғылыми  астрономияның  қайнар  көзі  және 

негізі  болғанына  көз  жеткізуге  болады. 

Мысалы, кітаптың бірінші бөлімінде қазақ-

тардың аспан денелері туралы аңыздарында, 

мақалдар мен мәтелдерінде олардың көшпелі 

мал  шаруашылық  өмірінде  кең  көрініс 

бергені  туралы,  қатты  боранды  қыс  айла­

рында малды бағудың қиындығы, көктемге 

қарай малдың арықтап, «қыс қысыл, жаз жа­

зыл»  мақалының  мәні  түсіндіріледі.  Қатты 

суық, ұзақ қыстан соң мал қырылып, «жұт» 

болуы,  жұрттың  «көк  қоян  жұт»,  «қырғын 

тауық жұт», «доңыз жұт» түрлері, олардың 

неге солай аталуы туралы айтылады.

Қазақтың  шаруашылық  өмірі  жыл  мез -

гілдеріне  қарай  өзгеріп  отыратыны,  сон-

дықтан уақыт санаудың аспан шырақтарына 

тұрақты бақылаумен байланыстылығы көш-

пенді халыққа ауа райының өзгерісін алдын 

ала болжау қажеттігін туғызғаны сөз болған. 

Кітаптың  екінші  бөлімінде  қазақтың  жыл 

атаулары  жан-жануарлардың  атымен  ата­

луы,  12  жылдың  «мүшел»  жүйесінің  пайда 

болуы,  ол  туралы  аңыздар,  әр  айдың  атта­

ры,  мысалы,  қаңтар,  ақпан,  наурыз,  көкек, 

мамыр,  маусым,  тамыз,  қырқүйек,  қазан, 

қараша, желтоқсан – неге осылай аталғаны, 

жыл басын «Наурыз» айынан бастап сынала­

тыны  нақты  ауыз  әдебиетіндегі  көріністері 

арқылы түсіндірілген.

Үшінші  бөлімінде  қазақтың  планета­

лар, жұл дыздар мен шоқжұлдыздар тура лы 

білімдері,  неге  олардың  аттары  сол  атал-

ған  қызықты  аңыздар,  әңгімелер,  мақал-

мәтел дер  арқылы,  қазақтардың  арасында 

аспан денелерінің әр айдағы қозғалыстары, 

түрлеріндегі өзгерістеріне қарай бақылаушы 

–  есепшілердің  болжаулары  баяндалған. 

Ал  кітапшаның  төртінші  бөлімінде  аспан 

денелерінің  қозғалысын,  жан-жануарларды 

бақылау  арқылы  есепшілердің  ауа  райын 

болжауы, алдағы қыстың, көктемнің, жаз бен 

күздің  сипаттарын  есепшілердің  анықтауы 

туралы сөз еткен.

Физик-ғалым  Х.Әбішев  ондаған  жыл­

дар  бойы  Абай  атын дағы  Қазақтың  педа-

го  гикалық  институтында  студенттерге 

астро  номия  пәнінен  дәріс  оқып,  өзінің  мол 

ғылыми  және  практикалық  жұмысында 

қазақ тың халық астрономиясын насихаттап, 

халық тық  мұраны  ардақтаумен  өмір  кешті. 

Соңына 1959 жылы қазақ мемлекеттік баспа­

сынан  «Халық  астрономиясы»  оқу  құралы, 

сондай-ақ  1962,  1966  және  2009  жылдары 

жарық  көрген  «Аспан  сыры»  атты  кітабын 

мұра етіп қалдырды [2, 3]. 

Х.Әбішевтің «Халық астрономиясы» атты 

кітабында  автор  астрономия  ғылымының 

қол  жеткен  табыстарымен  шама  келгенше 

халқымызды  таныстыра  отырып,  соны мен 

бірге  аспан  шырақтары  жайындағы  қазақ 

халқының көп жылғы тәжірибесін де пайда-

ланған. Бұл кітапты кезінде студенттер оқу 

құралы  ретінде  кеңінен  пайдаланды,  ол 

қазақ тілінде астрономия ғылымы бойынша 

тұңғыш жарық көрген еңбек еді. 

Оқу  құралы  кіріспеден,  он  алты  тарау-

дан,  барлығы  183  параграфтан  тұрады. 

Кіріспеде  астрономия  нені  зерттейді,  оның 

дамуы  мен  қолданылуы,  қазақ  халқының 

астрономиялық түсініктері жайында айтыла-

ды.


Тарауларда аспан сферасы, оның айнала-

сы,  Жердің  бірінші  басты  қозғалысы,  Күн-

нің  көрінерлік  жылдық  қозғалысы,  Жердің 


28

ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕ

екінші  басты  қозғалысы,  уақытты  өлшеу, 

прак тикалық  астрономия  негіздері,  Күн 

сис  темасы  мен  планеталардың  қозғалысы, 

Ай  қоз ғалысы,  Жер  қозғалысы,  құрылысы, 

маг нит  өрісі,  атмосферасы,  ауа  райы  ту-

ра лы  түсінік,  Бүкіл  әлемдік  тартылыс 

заңы,  теориялық  астрономияның  кейбір 

мәселелері,  астрофизиканың  аспаптары 

мен  методтары,  планеталар  және  олар-

дың  серіктері,  Кометалар  мен  метеорлар, 

Жұлдыздар,  Әлемнің  құрылысы  және  кос-

могония мәселелері қарастырылған. Бар лық 

мә селелерде  қазақтың  халықтық  астро но-

мия  ның  элементтері  беріліп  отырған,  оның 

ғы лыми  астрономияның  бастамасы  екені 

көрсетілген.

Х.Әбішевтің  «Аспан  сыры»  кітабы  астро-

но миялық  ұғымдары  және  оның  мәні  жай­

ында  жоғарыда  аталған  еңбектерін  онан  әрі 

толықтырып,  жалғастырып,  сабақтастырып, 

әрі оны тереңдетіп, көпшілікке түсінікті тілмен 

қызықты етіп баяндаған. Сондықтан ол үш рет 

өңделіп шығарылды.

Сонымен, Х.Әбішев - Қазақстанда қазақтың 

халықтық  астрономиясы  мен  ғы лы ми  астро­

номияны зерттеуші, әрі насихаттау шы тұңғыш 

ғалым астроном.

Математик  ғалым-педагог  М.Исқақов  көп 

жылдар қазақ календарын зерттеп, 1960 жылы 

«Қазақтың байырғы календары» атты еңбегін 

шығарды.  Онда  Қазақстан  тарихынан 

қысқаша мағлұматтар, қазақ календарының 

зерттеле бастауы, зодиак, тоғыс, азаматтық 

ойлар, мүшел ой және реттік ай, ай мен күн 

аттары,  календарды  зерттеген  Орта  Азия 

мен Қазақстанның ұлы астрономдары және 

қазақ  тілінде  басылып  шыққан  календар­

лар, мүшел есебі: мүшел ұғымы, мүшелдегі 

хайуандар,  жұт  және  календарь,  мүшелдің 

шығуы  туралы  халықтық  түсініктерді  қы-

зық  етіп  баяндаған  [4].  Сонымен  қатар 

М.Исқақов дүниежүзі халықтарының да ка-

лен дарын зерттеп «Ха лық календары» атты 

кі табын 1963 жылы Қа зақ мем лекет баспасы-

нан шығарды [5]. Бұл кітап 1980 және 2009 

жылы  екі  рет  халықтың  сұрануы  бойынша 

жа рық көрді.

М.Исқақовтың  «Халық  календары»  ат ты 

еңбегі  алғы  сөзден,  төрт  тараудан,  қо сым-

шадан тұратын, көлемі - 211 бет, 43 суретпен 

безендірілген.

Кітап  көпшілікке  арналып,  жеңіл  тілмен 

қызықты жазылған.

Алғы  сөзде  календарды  жасаушы  халық 

екені, календарь – халықтың зор мәдени та­

бысы, рухани байлығы және өмір өзегі екені 

айтылған.

Бірінші  тарау  «Қазіргі  жалпыевропалық 

календардың  негіздері»  деп  аталып,  онда 

уақыт  және  календарь,  календардың  анық-

та  масы,  тәуліктер,  айлар,  жылдар,  заман­

дар,  хронология,  ескі  және  жаңа  стиль 

және  сағаттар  туралы;  екіншісі  «Ежелгі 

халықтардың  календарлары»  атты  тарау­

да табиғи, ежелгі Мысыр, Вавилон, Қытай, 

Үнді, парсы, грек, рим, араб, славян, орыс, 

хорезм,  француз  революциясының  кален­

дарларына  сипаттама  берілген,  үшінші 

«Қазақ  календарының  негіздері»  атты  та­

руда  қазақ  календарының  зерттеуі,  зодиак, 

тоғыс, азаматтық, мүшелдік және реттік ай­

лар, Ай және Күн аттары, қазақ тілінде басы­

лып шыққан календарлар мазмұндалған, ал 

«Мүшел есебі» атты төртінші тарауда мүшел 

ұғымы, ондағы хайуандар, жұт және кален­

дарь, мүшелдің шығуы туралы баяндалған.

Автор  календарды  орта  мектеп  пен 

педагогикалық  училищенің  оқу-тәрбие 

үрдісіне ендіріп, нәтижесінде «Жалпы білім 

беретін  мектеп  пен  педагогтік  училищеде 

календарды оқыту» тақырыбына 1964 жылы 

кандидаттық  диссертация  қорғап,  педаго­

гика  ғылымдарының  кандидаты  ғылыми 

дәрежесіне ие болды [6]. 

Сонымен, М.Исқақов - Қазақстанда жал­

пы  дүниежүзілік  календарды,  қазақ  кален­

дарын  зерттеуші  тұңғыш  математик,  әрі 

ғалым-педагог болған.

М.Аяпұлының  құрастыруымен  «Қазақ 

хал қы ның  мұрасынан»  атты  кітапшада  қа-

зақ  халқының  тұрмыс  тіршілігі  мен  әдет-

ғұрыпы,  салт-санасына  байланысты  туған 

жыл  санақтары  мен  болжамы,  ұғымдары, 

аспан  әлеміндегі  Күн  мен  Ай,  Жұлдыздар 


29

ҰЛТТЫҚ БІЛІМ

туралы кейбір аңыз-әңгімелер, осыған орай 

амалдар мен тоғыстар, жаңа жыл - Наурыз, 

жыл  қайыру  жөніндегі  ой-түсініктер  сөз 

болған. Бұлар шығыс халықтарында айтыла­

тын әр алуан ой-болжамдармен салыстыры­

ла баян далады [7].

Ғалым-педагог М.Құдайқұлов өзінің лек-

тор лық жұмыс тәжірибесінің негізінде аспан 

дене лері  туралы  қызықты  материалдарды 

пайда ланып,  1962  жылы  «Ғылым  және  дін 

аспан  денелері  туралы»  атты  көпшілікке 

арнал ған ғылыми-әдебиет шығарған [8].

Кітапшада ғылым және дін, Күн, планета­

лар: Меркурий, Шолпан, Жер, Марс, Юпи­

тер, Сатурн, Уран, Нептун, Плутон, жасанды 

аспан  денелері,  астерооидтар,  «Құйрықты 

жұлдыздар»,  аспан  тастары,  Жұлдыздар 

мен  галактикалар,  аспан  денелері  туралы 

соңғы  ғылыми  жаңалықтарға  сүйене  отыр-

ып, ел арасындағы діни уағыздарды сынап, 

сон дай-ақ аспан денелері туралы халықтық 

түсініктерді де келтіріп отырған.

Әмбебап-ғалым 

А.Машанов 

пен 


Ж.Машанова  ның  «Ғажайып  от  ошағында» 

ат ты  кітабында  ғылыми  астрономия  мен 

халықтың  астрономиялық  көзқарастары 

жө нінде  мәліметтер  берілген.  Әсіресе  он да 

қазақ  халқының  ауыз  әдебиетінің  туынды-

лар  ындағы  астрономиялық  қиялдар,  аңыз-

дар,  даналық  есептері,  археологиялық  жаз-

ба   лардың  астрономиялық  жаңалықтары, 

халқымыздың космологиялық ұғымдарының 

даму  тарихы,  Орта  Азия  және  Шығыстың 

кей  бір  елдеріндегі  мәдени-астрономиялық 

мирас тар,  ұлы  ғалым  әл-Фарабидің  ас тро-

номиялық  зерттеулерінің  негізінде  әңгі-

ме  ленеді.  Нақтырақ  айтсақ,  еңбекте  ас-

пан танудың  анығы  мен  танығы,  қазақ 

хал қы ның аспан ертегілері, мүшел есебінің 

та рихи-астрономиялық  дәйектері,  әлемдік 

археологиядағы астрономиялық жаңалақтар, 

астрономиялық  болжам  өнерінің  ертегісі, 

қазақ  халқының  аспан  ертегілері,  әл-

Фараби дің  сан  аттары,  темір  саны  туралы 

мағ лұматтар сөз болған [9].

Ғалым-философ  Ғ.Ақпанбектің  «Қазақ-

тар   дың дүниетанымы» атты еңбегінде қазақ 

халқының  танымдық  мұраларын  (сәулет 

өнері, ою-өрнек, киіз үй жасау, ертегі-аңыз, 

салт-сана,  әдет-ғұрып,  адам,  ғарыш)  ой-

тара зысынан  өткізіп,  олардың  адам  бала-

сы   ның  ақыл-парасатына,  көзқарасына,  са-

на-сезіміне,  тәлім-тәрбиесіне  күші  әсер 

ете  тінін,  табиғат  құбылыстарының,  оның 

іш  ін де астрономиялық құбылыстардың сыр-

лар    ын ғылыми негізде түсіндіреді [10].

Тілші-ғалым  Қ.Ғ.Аронов  «Қазақ  тіл ін  -

дегі  халықтық  космонимдердің  эт но    лин г-

вистикалық  табиғаты»  тақы ры  бы  на  орын-

дал ған кандидаттық дис   

 

сер та циясын да аспан 



шы рақтарының  ат тары  ту ралы  ғылымды 

кос монимика  деп  атай тынын,  халықтық 

кос монимдерді  та қырыптық  жағынан  та-

ныс тыру,  халықтық  кос мо ним дердің  лек-

си ка-грамматикалық  ер   ек   шеліктері  мен 

номи нациялық пр и н  цип тері, халықтық кос-

мо нимдердің  этнолингвистикалық  сипат-

тама сы, халық тық космонимдерге байланыс-

ты  фразеолоизмдер  мен  мақал-мәтелдерге 

сипат тамалар берген [11].

Тарихшы  Қытай  Халық  Республика-

сындағы  қазақ  ғалымы  Нығмет  Мыңжани 

«Қазақ тың қысқаша тарихы» атты оқу құра-

лында  қазақ  халқының  рухани  мәдениетін, 

қазақ халқының аспан әлемі туралы түсінік-

тері  мен  байырғы  қазақ  күнтізбесі  туралы 

көне қытай, араб, парсы, түрік, монғол жаз­

ба  деректері  мен  шежіре  жылнамаларына 

сүйене отырып, тарихи тұрғыдан баяндаған 

[12].


Қазақ этнограф-ғалымдары А.Сейдімбек, 

С.Кенжеахметұлы, М.Қазбеков этно граф ия-

лық материалдардағы қазақ халқының аспан 

денелері туралы ой-пікірлеріне тоқталған.

А.Сейдімбектің «Қазақ әлемі» кітабының 

төртінші  тарауы  «Халықнама»  деп  ата­

лып,  он да  қазақтың  он  екі  ай  атаула­

ры,  уа қыт  межесі,  аспан  денелері  туралы 

қыруар мақал-мәтелдері, қазақтың дәстүрлі 

астрономиялық атауларының қазақша-орыс-

ша сөздігі берілген [13].

М.Қазбековтың  құрастыруымен  шық-

қан  «Жаңғыр  ған  салт-дәстүрлер»  атты 

жинақ та  Ы.Алтынсариннің,  Ә.Диваевтың, 



30

ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕ

Ф.Куфтиннің,  Х.Әбішевтің,  М.Исқақовтың 

еңбектеріне  сүйеніп,  есепшілердің  аспан 

дене лерінің қозғалысын, түр-түсін және та-

би ғат құбылыстарын бақылап, малға жайлы 

өр іс  белгілеу  және  халыққа  қуатты  қоныс 

таң дау  сияқты  маңызды  істерді  атқарғаны 

ту ралы  айтылып,  олардың  бір  жылды  үш-

ке, төртке, жетіге және тоғызға бөліп қа рас-

тырғаны: үш бунақ, төрт тоқсан, жеті амал, 

тоғыз тармақ, он екі апат ұғымдарына халық-

тық тұрғыдан түсініктемелер келтірген [14].

Жазушы-этнограф  ғалым  С.Кенжеахмет-

ұлы  өзі  нің  «Ұлттық-әдет-ғұрып тың  бей -

мәлім  220  түрі»  атты  көмекші  оқу  құ ра лы -

ның «Жыл он екі ай» бөлімінде Күн са нау, 

Ай санау, Жыл санау олардың қайдан шық-

қа ны  туралы,  күн  атаулары,  ай  атаулары, 

олар ға байланысты пайда болған мақал-мә-

тел дер,  қанатты  сөздер  мен  өлеңдер,  жыр­

лар,  халықтық  түсініктер  қызықты  етіп 

баян далған [15].

Балаларға  арналған  «Ғибрат»  баспа  үйі 

«Жаратылыс ғажаптары» сериясымен ұсын-

ған  «Жер  кереметтері»  және  «Аспан  кере-

мет тері»  кітап шаларын  шығарған.  Оларда 

Алла Тағаланы Жаратылыстағы белгілеріне 

қар ап тану туралы қызықты да танымды әң-

гімелер берілген, яғни Жер кереметтері, ас-

пан кереметтері, Жер мен аспанның міндет-

қыз меттері, сипаты, Алла Тағаланың Құран 

Кәрім де  Жер  мен  аспанның  жаратылысы 

жө нінде айтқандары, оның аспандағы ай қын 

белгілері,  Жер,  Күн,  Айдың  және  Жұл дыз-

дардың  қозғалыстары,  олардың  адам  үшін, 

адам  игілігі  үшін  жаратылғаны  туралы  сөз 

болған [16].

Монголоиядағы  

этнограф-ғалым 

Б.Кәмәләш     ұлы өзінің «Ауа райының қазақи 

дә с түрлі болжамдары» атты еңбегінде аспан 

шы рақтарын, бұлт, тұман, боран, қырау, қы-

лау,  шық,  шаңыттау,  түрлі  өсімдіктер,  төрт 

түлік мал, құрт-құмырысқаларды, түр лі құс-

тарды  және  табиғи  құбылыстарды  бақылау 

арқылы  ауа  райының  өзгеруі  халықтың 

тіршілігіне берік екенін сөз еткен [17].

Ал Қытайдағы қазақ тарихшы этно граф-

ғалымдары  А.Нүсіпоқасұлы  мен  Ә.Жапар-

ұлы «Қазақ салт-дәстүрі және оның ғылыми 

негіздері»  атты  кітабында  астро но мия,  ауа 

райын  бақылау  (есепшілік),  жаз  есебі,  қыс 

есе бі, үш бунақ, төрт тоқсан, жеті амал, то-

ғыс,  тоғыз  тармақ,  он  екі  жұт  ұғымдарына 

халық тық  түсінік  тұрғысынан  сипаттама-

лар  берген.  Мысалы,  «Астрономия»  та қы-

ры бында  «Қазақ  халқы  ертеде  астрономия 

ғылымынан  да  мол  сауаты  болған.  Мұнда, 

тұтас  аспан  әлемі мен  жер  жүзін,  Ай,  Күн, 

жұлдыз, өзен-көл, өсімдік және жан-жануа-

рларды  түгел  барлап,  бақылап,  түрлі  жа-

ра тылыстық  апаттардың  алдын  алып,  мал-

жан дарын  қорғап  отырған.  Сондай-ақ,  Ай, 

Күн,  Жұлдыз  аттарын  ғылыми  жүйеге  кел-

тіріп, күнтізбе жасап, оны ежелден пайдала-

нып  келген.  Тіпті,  күннің  қай  күні  жауып, 

қай  күні  ашылатынын,  жаз  бен  қыстың  қа-

лай өтетінін бес саусақтарындай қанық бі ліп 

отырған, мал мен жанды жұтқа, апатқа бер-

мей тін  астрономдары  (есепшілері)  болған» 

деп,  халықтық  астрономияның  мәні  мен 

маңызын көрсеткен [18,107 б.].

Қазақтың  халықтық  астрономиясын  бі лім 

беру  саласында  пайдалану  бойынша  әдіс-

темелік құралдар саусақпен санау лы. Ке ңес тік 

дәуірде Ш.Төлегенов пен Қ.Бөлеев тің «Астро­

номия  сабақтарында  оқушыларға  атеистік 

тәрбие  беру»  атты  әдістемелік  құ ра лында  11 

сыныпта  оқытылатын  «Астроно мия»  пәнінің 

бағдарламасындағы  әрбір  та қырыбында  ғы-

лыми астрономияның же  тістіктері мен діни тү-

сінік терді  салыс ты ра  отырып,  оқушылардың 

атеис тік  көз қарастарын  қалыптастыру  мә-

се лесі,  соны мен  қатар  оқушыларды  қызық-

тыратын  халық тық  астрономияның  элемент-

тері бе рі л іп отыр ған [19]. 

Осы  жұмыстың  нәтижесінде  Ш.Төлегенов 

«Орта  мектеп  оқушыларына  ғылыми-атеистік 

тәрбие  беруді  жетілдіру»  деген  тақырыпта 

кандидаттық  диссертац ия  қорғаған  болатын. 

Онда астрономия пә  ні   нің мектепте оқытылатын 

барлық  пән дер  дегі  астрономия  элементтері 

арқылы  бай ланысы  негізінде  оқушыларға 

ғылыми-  атеис тік  тәрбие  беру  әдістемесі  жа­

салынды.  Жұмыста  аспан  денелері  туралы 

қазақ халқының түсініктері де берілді [20]. 



31

ҰЛТТЫҚ БІЛІМ

Екінші  әдістемелік  құралды  1990  жылы 

мектеп  мұғалімі  А.Қарамурзин  «Астроно-

мия  да қосымша оқуға арналған кебір мәсе-

ле  лер» деген атпен шығарды [21]. 

Онда  астрономия  сабақтарында  оқушы-

лар дың  пәнге  қызығушылығын  арттыруда 

өтіл ген тақырыптарға байланысты қосымша 

әңгі мелеп беру үшін падаланатын материал-

дар берілген. Оларда реті келген жерде халық-

тық  астрономиямен  байланыстырып,  аз-кем 

мағлұматтар беруге талпынған.

Сонымен  қатар  мерзімді  баспасөздерде, 

мер зімді көпшілік педагогикалық және әдіс-

темелік журналдарда: «Земля и Вселен ная», 

«Білім  және  еңбек»,  «Қазақстан  мектебі» 

т.б.  бірнеше  мақалалар  шыққанын  анық-

тадық.  Мысалы,  Қ.Бөлеевтің  СССР  Ғылым 

Ака демиясының  «Земля  и  Вселенная»  атты 

ғы лыми  журналының  1979  жылғы  №6  са­

нында  «Казахские  названия  небесных  све­

тил»  атты  мақаласы,  «Білім  және  еңбек» 

көп шілік-ғылыми  журналында  «Халықтық 

астро номия  терминдері  туралы»  (1975, 

№2),  «Планета  аттары  қайдан  шыққан?» 

(1980, №1), Т.Рақымжановтың сол журнал да 

«Фольклор және байырғы болжамдар»(1972, 

№10),  «Қазақстан  мектебі»  журналында 

К.Мекебаевтың  «Астрономия  және  ауыз 

әдебиеті»  (1982,  №12),  Қ.Ароновтың  «Тер-

мин сөздердің қалыптасуы мен қазір гі жайы» 

(1991, №2), М.Машановтың «Жұл дыз» жур­

налында  «Аспан  ертегілері»  (1958,  №7), 

Қ.Нұрсұлтановтың «Білім және еңбек» жур -

налында «Ежелгі хронология хақында» (1971, 

№2), т.б. бірнеше мақалалар жарық көр ді.

Ен ді  әдістемелік  ұсыныс  ретінде  айта­

рым,  сан  ғасырлық  жинақталған  қазақтың 

ха лық  тық  астрономиясын  қазіргі  мектеп те 

оқытылып жүрген «Қазақстанның фи зи калық 

географиясы»,  «Дүниетану»,  «Фи зика  және 

астрономия»  пәндерінің  бағ дар   ламаларына 

ендіріп, оны оқушыларға ұлт  тық тәрбие бе­

руде кеңінен пайдалану керек.

Сонымен,  Қазақстанда  қазақтың  халық-

тық  астрономиясы  біршама  зерттеліп,  оның 

ғы лыми  астрономияның  пайда  болып,  да­

муына  негіз  болғаны,  сол  халықтық  мұра-

ны  бүгінгі  білім  беру  жүйесінде  пайда-

лану  уақыты  келгені,  өйткені  ол  халық 

педагогикасының  құрамдас  бөлігі  екені, 

әсіресе  ол  материалдар  жас  ұрпақтың  ұлт­

тық дүниетанымын қалыптастырудың басты 

құра лы  болғандықтан  бүгінгі  таңда  оның 

қажет тігі айрықша мәнге ие болып отыр.


Каталог: docs -> ins pedagogiki psih
ins pedagogiki psih -> Білім каналы, Ел арна, Детский дом, Сара Алпысқызы Бӛбек туралы
ins pedagogiki psih -> Бас редактор с. Ж. Пірәлиев абай атындағы ҚазҰпу ректоры, педагогика ғылымдарының докторы, профессор
ins pedagogiki psih -> Бас редактор с. Ж. Пірәлиев а
ins pedagogiki psih -> Бас редактор с. Ж. Пірәлиев абай атындағы ҚазҰпу ректоры, педагогика ғылымдарының докторы, профессор
ins pedagogiki psih -> Национальное воспитание
ins pedagogiki psih -> Ф ҚазҰпу 604-01-15. Кафедраның тәрбие жұмысының жоспары. Бірінші басылым

жүктеу 1.11 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет