Бас редактор главный редактор



жүктеу 35.37 Kb.
Pdf просмотр
бет5/11
Дата30.04.2017
өлшемі35.37 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

  Мəселен,  елімізде  мем-
лекет қалыптастырушы ұлт қазақ 
екенін  жəне  оның  діні  Ислам 
(Имам  Ағзам  Абу  Ханифа  (р.а.) 
мазһабы)  екенін  ешкім  жоққа 
шығара  алмайды.  Бұл  жердің 
иесі  де,  киесі  де  қазақ.  Əйтсе 
де,  бүгінгі  күні  қоғамымызда 
мемлекеттік тілге қатысты, дінге 
қатысты,  салт-дəстүрге  қатысты 
түрлі ұстанымдардағы топтардың 
да  бар  екені  ешкімге  жасырын 
емес.  Оның  үстіне  мемлекетіміз 
түрлі  ұлт  пен  дін  өкілдерінен 
құралған.  
Аталған  дін  мəсе-
лесін алып қарасақ, қазір елімізде 
түрлі ағымдар мен түрлі сенімдер 
ашық  насихатталуда.  Ислам 
дінінің  асыл  атын  жамылып  ра-
дикалдық  бағыттағы  топтардың 
экстремисттік  мазмұндағы  идея-
ларды  насихаттап  жүргенін 
де  естіп  жатамыз.  Одан  басқа 
тарихымызда  болмаған,  ұлты-
мыздың болмысына «алты аласы 
бес бересі» жоқ жат діндердің де 
насихатталып жатқаны өздеріңізге 
мəлім.  Олардың  пиғылы  да, 
ниеті  де  белгілі.  Солардың  арам 
əрекеттерінің құрбанына айналып 
жатқан  тағы  сол  қазақтың  қара 
көз  жастары.  Оларға  қазақтың 
тарихы  мүлде  басқа  «əдістеме» 
тұрғысынан  баяндалып  жатқаны 
айтпаса  да  түсінікті.  Міне,  осы 
сияқты  басқа  да  идеялардың 
Қазақстан 
территориясына 
дендеп  еніп  жатқан  жағдайында 
өзіміздің  ұлттық  имунитетімізді 
күшейту  өте  маңызды.  Ұлттық 
имунитеттің  тамыры  да  тарихи 
сана дегенге тіреледі.  
  Қазіргі  кезде  ғалым-
дарымыз  Қазақстан  тарихының 
негізгі кезеңдері мен оқиғаларын 
жазып  болды.  Ұзақ  жылдар 
бойы  айтылмай,  зерттелмей 
келген  тарихымыздың  ақтаңдақ 
беттері  қайта  жазылды.  Кешегі 
Бөкейханов,  Тынышбаев,  Бек-
маханов  сынды  арыстарымыз 
жазған  тарих  жеңді.  Ақиқаттың 
тарихы  жеңді.  Ата  бабаларымыз 
аңсаған  асыл  арман  бүгінгі 
күннің  ақиқатына  айналды. 
Егемендігіміздің  арқасында  өл-
геніміз  тіріліп,  өшкеніміз  қайта 
жанды.  Осы  тарихты  ұлттың 
тарихи  санасын  қалыптастыру 
мақсатында  жаппай  насихаттау 
бүгінгі  буынның  асыл  парызы. 
Себебі  ортақ  тарихи  сана  ел 
бірлігінің кепілі.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ƏДЕБИЕТТЕР
1. Назарбаев Н. Казахстанский путь. - Караганда, 2006. - 372 с. 
2. «Тарах ғылымының XXI ғасырдағы жаңа белесі» 2013 жылдың 
5  маусымы  жəне  25  кыркүйегіндегі  өткізілген  ұлттық  тарихты 
зерделеуге арналған Ведомствоаралык жұмыс тобының кеңейтілген 
отырыстарының материалдары жəне белгілі коғам кайраткерлерінің 
пікірлері.- Алматы: «Литера-М» ЖШС, 2013. - 325 б.
3.  Қазақстан  Республикасы  Президенті  Н.Ə.  Назарбаевтың 
партияның  ХV  съезінде  «Қазақстан-2050»  стратегиясы  жəне  «Нұр 

58
№ 1, 2014    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА
Отан» партиясы»   атты  баяндамасынан  // Егемен Қазақстан. - 2013. 
- 19 қазан. - № 235. 
РЕЗЮМЕ
Автор  статьи:  магистр  гуманитарных  наук  по  специальности 
«История»,  младший  научный  сотрудник  Института  истории 
государства Жаксыгельдинов Жандос Нурмаметович.
В данной статье автор рассматривает особенности формирования 
исторического  сознания  казахстанского  общества  в  постсоветский 
период.
SUMMARY
The author of the article: Master of history, junior researcher of Institute 
of State History Zhaksygeldinov Zhandos Nurmametovich.
Author examines special aspects of formation of historical 
consciousness in Kazakhstani society during the post-Soviet period.

59
    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА     № 1, 2014
СТРАНИЦЫ ИСТОРИИ 
ТАРИХ БЕТТЕРІНЕН
Е.Т. Ахметова
ҚР БҒМ ҒК Мемлекет тарихы институтының кіші ғылыми 
қызметкері, гуманитарлық ғылымдар магистрі 
ҰЖЫМДАСТЫРУ НАУҚАНЫНЫҢ 
СЕМЕЙ ГУБЕРНИЯСЫНДАҒЫ КӨРІНІСІ
 
Аннотация
Мақалада  Семей  өңіріндегі  ұжымдастыру  науқанының  барысы, 
ұжымдастыру қарсаңындағы өлкенің мемлекетке ет өткізу шаралары, 
халықтың  күштеп  отырықшылыққа  көшірілуі,  қазақтың  дəстүрлі 
мал шаруашылығын күйретілуі жайы баяндалады.
Ет өнімдерін мемлекетке өткізу шаралары жəне қазақ халқының 
дəстүрлі мал шаруашылығы құрылымының бұзылуына байланысты 
өлкеде  мал  санының  күрт  азаюы,  отырықшыландыру  процесінің 
халыққа  кері əсері көрсетіледі.
Түйін сөздер: Ұжымдастыру, аграрлық саясат,  отырықшыландыру, 
«асыра сілтеу», колхоз, коммуна, артель.
1920  жылдардың  соңынан 
етек  алған  ұжымдастыру  үрдісі 
мемлекетке  жоспарлы  түрде  ет 
дайындау науқандарымен тікелей 
байланыста болды.  Бүкілодақтық 
коммунистік  большевиктер  пар-
тиясының  Орталық  комитеті 
қабылдаған  «Ет  проблемасын 
шешуге  байланысты  шаралар» 
қаулысы 
Шығыс 
Қазақстан 
аймағының  қазақ шаруаларының 
əлеуметтік  жағдайына  өз  əсерін 
тигізбей қоймады. 
Семей  округі  бұл  кезеңде 
орталыққа  ет  өнімдері  мен 
мал  шикізаттарын  өткізетін 
ірі  база  болып  есептелінген. 
Шаруашылық  түрі  мен  тауар 
өнімдері  бойынша    округтің 
барлық  аудандарын  4  топқа 
бөлуге  болады.  Соның  ішінде 
ауылшаруашылығының  негізгі 
саласы  болатын  аудандарға: 
Зайсан,  Шұбартау,  Қызылтас, 
Аякөз, 
Қызылтаң, 
Күршім, 
Мақаншы, Марқакөл, Тарбағатай, 
Ұлан жатады. Бұл аудандар бой-
ынша    мал  өнімдерін  дайындау, 
шамамен  85-95 пайызды құраған 
[1, 76 Б.].
Жоғарыда  аталған  қаулыда   
«Ет  проблемасын    шешпейінше 
партия  мен  кеңес  өкіметінің 
маңызды  экономикалық  мін-
УДК 957.41(1920-1931жж)

60
№ 1, 2014    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА
деті    болып  табылатын  жұ-
мысшы  табын  азық-түлікпен 
қамтамасыз 
ету 
ісіндегі 
қиыншылықтар  жойылмайды» 
деп көрсетілген болатын. Ет дай-
ындау  науқандарында  Мəскеу, 
Ленинград, Иваново-Вознесенск, 
Нижний  Новгород  қалаларына 
ет  өнімдері  жоспарлы  түрде 
жөнелтіліп  отырылды.  Осы 
науқанда Семей ет комбинатынан 
132253,3 тонна, Аякөзден 3254,1 
тонна, Павлодардан  2733,1 тонна 
ет  жөнелтілген  [2,  56  Б.].  Əр 
комбинатқа  белгіленген  жоспар 
78,2 пайызға орындалған. Нақты 
осы  жылы  жоспарды  орындау  
шынында  да  таң  қаларлық 
жағдай.Себебі,  осы  уақытта 
ашаршылық белең алып, ауылдың 
əлеуметтік  жағдайы  нашарлап 
отырған 
кезең 
еді.Осыған 
қарамастан,        жоспарды  орын-
дауға  өкіметтің  қысымы  мен 
талабы əсер етті. Қысым  көрсе-
ту  шараларын  жүзеге  асыруды 
жоғарғы  басшылар  жергілікті 
шолақ белсенділерден талап етіп, 
бұл науқандардың «саяси» мəнін 
айқындап отырды. 
Халықтың  жағдайын    көз-
бен  көріп  отырған,  сондықтан 
күштеуге дəті бармаған басшылар 
жоспарды  орындамағаны  үшін  
қызметінен  алынып  отырғаны 
бізге белгілі.
Ет  дайындау  саласында 
тиімді  жолдарды  саралауды 
негізге  ала  отырып,  өкімет  енді 
етті  жедел  дайындау  мен  шарт 
жасасу  арқылы  бұл  мəселені 
шешуге 
тырысты. 
Шарт 
жасасудың  заңдық  негізі  КСРО 
ХКК 1929 жылғы 7 қазанындағы  
«Ауыл  шаруашылығы  өнімде-
рін  контрактациялау»  туралы 
қаулысында қаланды.  Шарттасу 
ет  өнімін  өткізуде  колхоз, 
бірлестік 
немесе 
шаруаны 
мемлекет  алдында  тəуелді  жəне 
толық    түрде  міндетті  етті.
Себебі,  шарт  бойынша  олар 
мерзімі  келгенде  малды  өткізуі 
тиіс,  ал  егер  ол  жоғалып,  өліп 
немесе айырбасталып кетсе, онда 
шарттасушы  қылмыскер  ретінде 
жауапқа  тартылды.  Сондықтан, 
шартқа  түскен  мал  мемлекет 
меншігі  ретінде  уақытында 
өткізілуі тиіс.
Ет  өнімдерін  мемлекетке 
өткізу  шаралары  жəне  қазақ 
халқының 
дəстүрлі 
мал 
шаруашылығы  құрылымының 
бұзылуына  байланысты  1929-
1931 
жылдары 
аралығында 
Шығыс Қазақстан өлкесінде мал 
саны  азайып  кетті.  Деректерді 
саралай  отырып,  мал  санының  
кемуі    Семей  округінің  барлық 
аудандарында 
болғандығын 
байқаймыз. Соның ішінде ерекше 
азаю  Зайсан,  Ұлан,  Ұржар, 
Абыралы,  Қарқаралы,  Аякөз, 
Тарбағатай, Бесқарағай, Көкпекті 
сияқты 
қазақ 
ауылдарында 
болды.
1929 жылы Шығыс Қазақстан 
өлкесінде 1062895 ірі  қара болса, 
1931 жылы 598783 ірі қара қалған. 
Жылқы  малы  бойынша  1929 
жылы - 694333 болса, 1931 жылы 

61
    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА     № 1, 2014
- 50791 бас қалған. Ұсақ  малдың 
азаю мөлшері тым ерекше болды. 
Өлкеде 1929 жылы - 3384013 ұсақ 
мал  болса,  1931  жылы  -  804158 
мал  басы  қалған.  Мал  басының 
кему  көрсеткіштерін  төмендегі 
кестелерден  айқын  аңғаруға 
болады.
Кесте 5 - 1929-1931 жылдар аралығындағы мал басының кемуі 
(1929 жылмен салыстырғанда) [3,14 Б.].
1929 жыл
1931 жыл
Кему пайызы
Барлық мал саны
Барлық мал саны
5 288 614
1 961 783
63
Кесте 6 - 1929 жылдың маусымынан 1930 жылдың наурызындағы 
Өскемен ауданындағы мал басының төмендеуінің апаттық жағдайы 
[3,14 Б.].
Мал 
түрлері
Уақыты
Саны
Уақыты
Саны
%
көрсет-
кіші
Жылқы
Ірі қара
Қой-ешкі
Шошқа
Барлығы
1.06.1929 ж
1.06.1929 ж
1.06.1929 ж
1.06.1929 ж
19397
22924
33280
3584
79185
4.03.1930ж
4.03.1930ж
4.03.1930ж
4.03.1930ж
15327
15449
156870
615
47261
24,7
32,1
52,3
85,8
Бұл мəліметтерден  өкіметке 
ет  даярлау  науқанының  өлкенің  
экономикалық  жағдайына  кері 
əсер еткенін байқаймыз.
Ауыл 
шаруашылығы 
өнімдерін  жинау  шаруаларға 
төнген  қатер  болып  көрінді. 
Бұл  науқанның  кезінде  қысым 
көрсетудің  алғашқы  нышандары  
қылаң  берді.  Оның  ауқымын 
мына фактіден аңғаруға болады. 
Астық  жинау  науқанының  екі 
жыл ішінде (1928-29 жəне 1929-
30  жж.)  тек  үш  ауданда  ғана 
(Ақмола,  Петропавл,  Семей) 
РСФСР Қылмыстық Кодексінің 
62-ші  жəне  107-інші  баптары 
бойынша  34120  адам  айыпқа 
кесіліп,  22307  шаруашылық 
əкімшілік  жазаға  ұшырады. 
Сонымен  қатар  23  миллион 
сом  мөлшерінде  айып  кесіліп, 
дүние-мүліктер,  53,4  мың  бас 
мал,  631  мың  пұт  астық,  258 

62
№ 1, 2014    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА
алуан  түрлі  ғимараттар  мен  үй 
құрылыстары  тартып  алынды 
немесе  кəмпескеленді.  Тіпті, 
ресми  деректердің  өзінде  сотқа 
тартылғандардың  арасында  на-
ғыз  бай-кулактардың  шаруа-
шылықтары  50  пайыздан  сəл 
ғана асады.
Қазақ 
АКСР-інің 
үлес 
салмағы  Одақ  бойынша  етке 
даярланатын 
бар 
малдың 
7-16  пайызын  құрайтын.  Ал 
1  республика  ішінде  бұл 
жоспардың  негізгі  салмағы 
өздері  ашаршылыққа  ұшырап 
жатқан көшпелі жəне жартылай 
көшпелі  аудандарға  түсті.  Шет 
ауданында  үй  басы  150-250-
ге  дейін  мал  беретіндей  салық 
салынды.  Шұбартау  ауданы 
1931-1932  жылдары  етке  бар 
малының 80 пайызын берді. 
Осымен қатар егін екпейтін 
қазақ 
шаруаларына 
астық 
салығы тағы салынды. «Қайдан 
тапсаң  одан  тап,  қаптың  түбін 
қақ!» – деген айғайшыл ұран сол 
күндерден  қалған  белгінің  бірі. 
Қолда  бар  малын  астық  айыр-
басына салған кедей жəне орта 
шаруалар малсыз қалды.  Тапа-
тал түсте малы таланған кедей, 
орта шаруа бай мен кулактардың 
жəне  солардың  итаршылары 
мен  жандайшаптарының  сөзіне 
алданып,  қолда  бар  малды 
қырып,  талан-таражға  салды. 
Алайда,  Ф.  Голощекиннің  өзі-
нің  мойындауынша  қырыл-
ған  малдың  10-15  пайызы 
ғана  бай  мен  кулактардың 
жасаған 
зиянкестігінен 
болды.  1926  жылғы  санақ 
бойынша  1950  ауқатты  қазақ 
шаруалары 
қожалығы 
бар 
қазақ 
шаруаларының 
2,6 
пайызын,  12100  ауқатты  орыс 
шаруаларының  шаруашылығы 
(крестьяндардың  7,1  пайызы) 
кісі  еңбегін  қанайтын.  Орта 
есеппен  бұлар  республикадағы 
1, 150 мың шаруа қожалығының 
3,8  пайызы  болатын.  Ал 
Қазақ  өлкелік  партия  комитеті 
коллективтендіру  кезінде  бай 
мен  жартылай  феодалдар  5-7 
пайыз  деген  бақылау  цифрді 
басшылыққа  алды.  Басқаша 
айтқанда,  бұл  қосымша  тағы 
да  10  мыңнан  астам  орта 
шаруа  шаруашылығы  бай  мен 
жартылай  феодалдың  қатарына 
қосылды деген сөз еді.
Орташа 
шаруаларға 
əкімшілер  тарапынан  зəбір 
көрсетілді.  Тек  1929  жылы 
коллективтендірудің  алғашқы 
сəтінде  ғана  56498  шаруа 
жауапқа  тартылып,  оның  34 
мыңнан 
астамы 
сотталды. 
Сотталғандардың  58  пайызы 
ғана кулактар еді.
Кеңес  мемлекетінің  аграр-
лық 
саясатында 
көшпелі 
жəне 
жартылай 
көшпелі 
шаруашылықтарды  жалпы  ауыл 
шаруашылығын  ұжымдастыру 
негізінде 
отырықшыландыру 
көзделген  еді.  Жалпы  оты-
рықшыландыру  науқанын  іс-
ке  асыруда  арнайы  басқару 
жəне  үйлестіру  құрылымдары 

63
    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА     № 1, 2014
болғанын  айту  қажет.  Олар 
алдын 
ала 
əр 
аймақтағы 
шаруашылық  сипатын  анықта-
ды.  Мысалы  1928  ж.  Мемлекет-
тік  жоспарлау  комиссиясының 
Қазақстанды 
аудандастыру 
материалдары  бойынша  көшпе-
лі 
шаруашылықты 
аймаққа 
мына 
жерлер 
жатқызылды: 
Орал 
губерниясының 
оң-
түстік  шығысындағы  Бөкей 
губерниясының шығыс жағымен 
теңіз  жағалауы,  Гурьев  уезінің 
орталық жəне солтүстік бөліктері, 
Темір ауданы,  Адай округі, Торғай 
жəне Ырғыз аудандары, Қарақұм,  
Қазалы жəне Қызылорда уездері, 
Бетпақдала,  Балқаш  ауданы, 
Ақмола  жəне  Атбасар уездерінің 
орталық жəне оңтүстік бөліктері, 
Қарқаралы уезі, Павлодар уезінің 
шығыс бөлігі.
Қазақстан  өлкелік  партия 
комитетінің  бюросы  1929  ж. 
6  қарашада  қазақ  шаруаларын 
отырықшылыққа  көшіру  туралы 
арнайы қаулы қабылдады. «Қазақ 
шаруашылығының  артта  қалған 
жартылай  көшпелі,  ішінара 
тұтас  көшпелі  шаруашылық 
түрлері  ауыл  шаруашылығын 
өркендетуге үлкен бөгет болуда» 
деп көрсетілді қаулыда. Ал мұның 
өзі  шындыққа  сай  келмейтін 
еді.  Себебі  экономикалық  негізі 
жоқ  күштеп  ұжымдастыру  қар-
саңында  қазақ  шаруаларын  бір 
мезгілде  отырықшыландыруды 
қоса 
жүргізудің 
сылтауы 
болатын. 
Отырықшыландыру 
жоспары 
бойынша 
(мұны 
ұжымдастыру  жоспары  деп 
қарау  керек)  1933  ж.  дейін 
Қазақстандағы  барлық  шаруа 
қожалықтарының  81,3  пайызын 
ұжымға  біріктіру  белгіленді. 
Шаруалар 
қоныстанатын 
жерлерді 
суландыру 
мен 
мелиорациялық  жұмыстар  негі-
зінде  380  мың  шаруашылықты 
отырықшыландыру  көзделді  [4, 
17  Б.].  Ауыл  шаруашылығына 
бөлінетін  қаржы  көлемі  2 
миллиард  сом  болып  белгіленді. 
Кеңес өкіметі отырықшыланатын 
ұжымдарға несие берді.
Ұжымдастыру  аудандарында 
машина-трактор  станцияларын 
(МТС), 
машина-шөп 
шабу 
станцияларын 
(МСС) 
құру  көзделді.  Бұлар  шын 
мəнінде 
отырықшыландыру 
аймақтарындағы техникалық кө-
мек  көрсету  мекемелері  болды. 
Əрине,  олардың  материалдық-
техникалық базасы əлсіз болатын. 
Оларға үкімет ерекше үміт артты. 
Мысалы,  1930  ж.  36  ауданда 
отырықшыландыру 
шаралары 
жүргізіліп,  оның  5-де  машина-
шөп 
шабатын 
станциялар 
ұйымдастырлды,  ал  1931  ж.  30 
ауданда осындай 20 машина-шөп 
шабу станциялары  жұмыс  істеді 
[5, 12 Б.].
1930 ж. 2 қаңтарда Қазақстан 
Орталық  Атқару  Комитетінің 
екінші  сессиясы  «Қазақ  елін 
отырықшылыққа 
айналдыру 
жолдары  туралы»  қаулы  алды. 
Қаулыда былай делінген: «Қазақ 
шаруашылығын 
социалдық 

64
№ 1, 2014    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА
негізге  қайта  құру  дəуірі 
Қазақстан  шаруасының  қарқын-
ды түрде ілгері басуы, қазақ елі-
нің  ауыл  шаруашылығы  коллек-
тив жолымен қоныстандырылып 
жəне  отырықшылыққа  айналды-
рылып,  оның  өсуі  екпінді  түрде 
жүргізілуді керек етіп отыр». Осы 
міндеттерге  сəйкес  сессия  «Бес 
жылдың  ішінде  Қазақстанның 
солтүстік  жəне  оңтүстік  ау-
дандары  қоныстандырылып  бо-
луы керек. Бес жылдың аяғында 
808  мың  үй  қоныстандырылып 
567 
мың 
үй 
агрономдық 
жолдармен 
отырықшылыққа 
айналдырылсын», - деп көрсетті. 
Осы 
сессияның 
қаулысы 
жоспарлы 
түрде 
жаппай 
отырықшылыққа  айналдырудың 
басы болды.  Қазақ 
АКСР 
Халық  Комиссарлар  Кеңесінің 
жанындағы 
отырықшылық 
комитетіне  көшпелі,  жартылай 
көшпелі 
қазақ 
халқын 
қоныстандыру 
ісіне 
жалпы 
басшылық ету тапсырылды.
Отырықшылық  комитетіне 
үкімет  аясында  құрылғандықтан 
заң  бойынша  өкілеттік  құ-
қық  берілді.  Осы  Комитет-
тің 
қабылдаған 
шешімдері 
мен 
ұсыныстарын 
орындау 
республиканың 
барлық 
ме-
кемелеріне  тікелей  міндетті 
болды. 
Барлық 
өлкелік 
ұйымдармен  округтік  кеңес 
комитеттері  отырықшылық  ісін 
басқаратын 
республикалық 
комитетке 
отырықшылық 
жөніндегі  жұмыстарынан  он 
күнде  бір  мəлімет  тапсырып 
отыруды Қазақстан Комиссарлар 
Кеңесі өзінің 1930 ж. 30 наурызда 
қабылдаған 
қаулысында 
міндеттеді [6,100 Б.].
Алайда 
отырықшыланды-
ру  комитетінің  жұмысы  көп 
жағдайда 
ұжымдастыру 
шараларының 
көлеңкесінде 
қалып,  қосалқы  құрылым  дə-
режесінен  шыға  алған  жоқ. 
Себебі  ұжымдарды  құру,  оларға 
жер бөліп, орталық елді мекенін 
айқындау жəне басқа да шаралар 
жергілікті  органдар  тарапынан 
жоғарыдан берілетін нұсқауларды 
орындау аясында іске асырылды. 
Басқару  мекемелері  үшін  ең 
алдымен  саяси  шаруашылық 
науқандарды  –  жедел  жаппай 
ұжымдастыруды,  өкіметке  мал 
жəне басқа да ауылшаруашылық 
өнімдерін  тапсыру  жоспарын 
іске  асыру  маңызды  болды. 
Ал  отырықшыланған  халықты 
орналастыру, олардың əлеуметтік 
құрылымдарын  жасау  екінші 
кезектегі 
мəселе 
болатын. 
Сондықтан 
Өлкелік 
партия 
комитетінің  жəне  Қазақ  АКСР 
Жұмысшы-шаруа  инспекциясы 
Халық  Комиссариатының  1930 
ж. 5 тамыздағы жəне Қазақ АКСР 
Халық  Комиссарлары  Кеңесінің 
1930  ж.  6  жəне  15  тамыздағы 
қаулыларына сəйкес Қазақ АКСР 
Халық  Комиссарлар  Кеңесі 
жанындағы  отырықшыландыру 
комитеті 
өзгертіліп 
қайта 
құрылды.  Халық  Комиссарлары 
Кеңесінің  1930  жылғы  15 

65
    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА     № 1, 2014
тамыздағы  мəжіліс  хаттамасы 
бойынша жəне қосымша бірнеше 
инспекторы 
тағайындалатын 
болды.  Осы  қаулыға  сəйкес 
отырықшыландыру  шараларын 
іске асыратын мекемелерге негіз-
гі  басшылық  нұсқаулардың  бə-
рін  Халық  Комиссарлары  Кеңе-
сі  жанындағы  республикалық 
Отырықшыландыру 
комитеті 
беретін 
болды. 
Сонымен 
қатар 
өндіріске 
қатысты 
келелі  жоспарларды  белгілеу, 
отырықшыландыру  барысы  ту-
ралы  есеп  беріп  отыру  жұмы-
сы  Жер-  Су  Комиссариатына 
жүктелді.  Осыған  байланыс-
ты  Жер-Су  Комиссариатының 
аппаратында  отырықшыландыру 
жұмысын  басқаратын  арнайы 
сектор құрылды. Ол өз кезегінде 
аудандық  (округтік)  басқару 
органдары 
арқылы 
науқан 
барысын  үйлестіріп  отырды.
Отырықшылыққа 
көшіру 
науқаны  ұжымдастыру  аясында 
өткендігі  айтылды.  Жаппай 
ұжымдастыру,  байлар  мен  ку-
лактарды  тəркілеу,  тап  ретінде 
жою, орта шаруаларды қуғындау 
барысындағы  зорлық-зомбылық 
отырықшылану ісіне шаруаларды 
өз еркі бойынша тартуға мүмкіндік 
бермеді.  Тез  арада  жаппай 
ұжымдастыру  қарқынын  іске 
асырған белсенділер бір ұжымға 
500 шаруа қожалықтарына дейін 
жинап  топтастырған  фактілер 
болды [5, 8 Б.].  
Отырықшыландыру 
ша-
раларының 
нəтижесінде 
Қазақстанда 
шаруар 
қожа-
лықтарының  97,5  %  ұжым-
дық  өндіріске  тартылды.  Осы 
жылдардың  ішінде  негізінен 
ТОЗ-дардың,  мал  серіктіктерінің 
ауылшаруашылық 
артелінің 
уставына  өтуі  де  аяқталды. 
Республикада  ұжымшарлардың 
саны  7  653-ке  жетті.  Оларда  18 
529  трактор,  6  443  комбайн,  3 
293  жүк  таситын  автомашина, 
287  МТС  жұмыс  істеді.  Ауыл 
шаруашылығы 
кадрларының 
қатарында 
индустриалдық 
еңбекке 
бейімделген 
ма-
мандар 
қалыптасты. 
Мы-
салы, 
республикада 
46 
мың  трактористер  мен  ком-
байнерлардың  30  проценттен 
астамы қазақтар еді [5, 10 Б.].
Қазақ    қоғамын    күштеп 
ұжымдастыру  науқаны    кезінде 
отырықшылыққа көшіру науқаны 
өлкеде  қалай  жүзеге  асты?  1929 
жылы  Бүкілодақтық  комунистік 
партия  комитетінің  бюросында 
көшпелі  жəне  жартылай  көш-
пелі  шаруалар  қожалықтарын 
отырықшыландыру 
жөнінде 
арнайы  шешім  қабылданып, 
бұл  мəселе  1930  жылдың 
қаңтарында 
болған 
Қазақ 
Орталық  Атқару  комитетінің    2 
сессиясында  қаралды.  Сессия 
бірінші  бес  жылдықтың  соңын-
да  отырықшылыққа    544  мың 
шаруашылықты  ауыстыру  жө-
нінде шешім қабылдады.
Бүкіл    Одақтағы  барлық 
көшпелі  жəне жартылай көшпелі 
қожалықтардың 
80 
пайызы 

66
№ 1, 2014    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА
Қазақстанда  болғандықтан,  жа-
ңадан  ұйымдастырылатын  ірі 
колхоздар  көшпелі  немесе  жар-
тылай  көшпелі  бола  алмайтын 
еді. 1930 жылы қаңтарда  Халық 
комиссариаты    Кеңесі  маңында 
отырықшыландыру    бойын-
ша  Республикалық  комитет 
құрылды.  Қазақстан  бойын-
ша  көшпенділердің  жаппай 
отырықшыландыруы 
əртүрлі 
жолдармен жүргізілді :
-  жеке  топтар  үшін  жер 
учаскелері берілді;
-  жеке  топтар  үшін  тұрғын 
үйлер  салынып,  өз  бетінше 
колхоздар  құрылды; 
көшпенділердің 
жеке 

топтары 
ірі 
колхоздарда 
таратылып,   орналастырылды.
1928  жылы  аймақта  3148 
қазақ шаруашылығы 177 колхозға 
біріктірілді.  Келесі  жылы  ком-
муна,  артель,  мал  өсіретін 
серіктестіктер  -  272,  ондағы 
үйлер саны 4922-ге жеткен.
1930 
жылы 
Өскемен 
ауданының  10  колхозына  356 
көшпелі  шаруашылықтар  ор-
наластырылды.  Өскемен  ау-
данының 
Атқару 
комитеті-
нің    жұмысына  көшпенділерді 
орналастыру қорынан 20 мың сом 
аударылды.Олардың 
барлығы 
тұрғын  үйлермен,  мүлікпен 
жəне  тағы  басқа  заттармен 
толық  қамтамасыз  етілді  десе 
де,  Шығыс  Қазақстан  облысы-
ның  өлкетану  мұражайынан 
Өскемен  ауданының    «Трактор» 
коммунасының  тек  10  отбасына 
тұрғын  үй  дайындап,  қалған 
15  отбасына  матералдардың 
жетіспеушілігінен  үй  дайын-
далмағандығы туралы хабарлама 
жасаған  коммуна  төрағасының 
хаты  мысал  бола  алады.  Көшіп 
келушілерді  колхоздарды  өзде-
рінің  жағдайларының  нашар-
лығынан  толық  қамтамасыз  ете 
алмағанын көреміз [6, 110 Б.].
Қазақстандағы  отырықшы-
ландыруға  іс  жүзінде  басшылық 
еткен  Ф.И.  Голощекин  1930 
ж.  9-10  қарашада  І  Өлкелік 
кеңесте 
сөйлеген 
сөзінде: 
«Отырықшыландыру 
бəрінен 
бұрын 
таптық 
мəселе. 
Мұны 
Сіздер 
естеріңізде 
қатты  ұстауларыңыз  керек... 
Отырықшыландыру – бұл ұлттық 
мəселе. 
Отырықшыландыру 
арқылы  біз  нені  шешкіміз 
келді?  Біз  қазақ  ауылының 
экономикасын 
көтеруді 
қа-
лаймыз.  Біз  отырықшыландыру 
жолымен 
астық 
мəселесін, 
қазақтар 
қожалығында 
мал 
шаруашылығын жөндесек дейміз.
Бұл дегенің ұлттық экономикалық 
теңсіздікті  жою  болып  шығады» 
-  деп  мəлімдеді.  Сөйтіп  ол 
отырықшыландырудың 
таза 
экономикалық, 
шаруашылық 
шара  екенін  мойындай  отырып, 
оны  ауқатты  шаруаларды  жою 
ұранымен  жүргізуді  ұсынды.  
Міне,  бұл  кеңестік  аграрлық 
саясаттың    шынайы  ақиқаты 
болатын. 
Отырықшыландыратын  қа-
зақтардың  санын  жыл  сайын 

67
    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА     № 1, 2014
күштеп  арттыра  түсті.  Оты-
рықшыландыру  нашар  жүріп 
жатқан  аудандардағы  басшылар 
егерде  басқа  ұлт  өкілдері 
болса,  əдетте  ұлыдержавалық 
шовинизм, ал олар қазақтар болса, 
онда  жергілікті  буржуазиялық 
ұлтшылдық  ретінде  айыптала-
тын. 
Қазақстан 
үкіметінің 
отырықшыландырудың  алғаш-
қы  жылының  қорытындысын 
шығарған  тезистері  шовинизмге 
немесе  ұлтшылдыққа  ғана  емес, 
сондай-ақ  оңшыл  ағымға  да, 
солшыл  бұрмалауға  да  қысқаша 
сипаттама  берді.  Қазақстанда-
ғы  отырықшыландыру  үрдісіне 
Одақтық  үкімет  онша  мəн 
берген  жоқ.  Орталық  үшін 
бұл 
жылдары 
шаруаларды 
ұжымдастыру  маңызды  нəрсе 
болды.  Ал  отырықшыланды-
ру 
болса 
ұжымдастырудың 
көлеңкесінде 
қалды 
жəне 
екінші  қатардағы  міндет  деп 
есептелді. Қазақстан басшылары 
көшпелі жəне жартылай көшпелі 
қазақ 
шаруаларын 
жаппай 
отырықшыландырмайынша  же-
дел ұжымдастыруды қамтамасыз 
ете  алмайтынын  жақсы  білді. 
Сондықтан  орталықтың  наза-
рын  аударуға  күш  салды. 
Отырықшыландыру  кезінде  бұ-
қара  арасында  жаппай  түсіндіру 
жұмыстары жүргізілген жоқ. 
Отырықшыландыру 
нау-
қанын  іске  асыруда  ашаршылық 
қиындықтарымен  қатар  əсіре 
зорлық-зомбылық,  басқарудың 
əміршілдік-əкімшілдік 
сти-
лі  де  көп  зиян  келтірді, 
Отырықшыландыру 
комитеті 
бұл  іске  тікелей  ықпал  етіп, 
өз  міндетін  орындады  деуге 
болмайды.  Оған  комитеттің 
қосалқы 
басқару 
қызметі 
ретіндегі  дəрежесі,  Егіншілік 
комиссариатының,  партия-кеңес 
органдарының  аясында  қалып 
қоюы себеп болды [6, 47 Б.].
Отырықшыландыру  процесі 
қазақ  халқының  тағдырында 
айрықша рөл атқарды. Бірақ бұл 
процесте  волюнтаризмнің  бір 
күнгі табыс үшін бəрін де мансұқ 
еткен  жауапкершілік  сезімінен 
ада,  ағаттықтарымен  тежелді. 
Алдын  ала  дайындық  шарала-
ры  науқанның  жоспарланған 
қарқынын 
қамтамасыз 
ете 
алмады. Жоспар тек отырықшы-
ға  айналған  шаруашылықтың 
жалпы  көлемін  белгілеуден 
аспады.  Басқа  экономикалық 
шаралар  ат  үсті,  жүрдім-
бардым  шешілді,  сондықтан, 
нəтижесі  мардымсыз  болды. 
Отырықшылық  тұрмысына  үй-
реніп  үлгермеген  ауылдардың 
халқы  естерін  жиып  үлгермес-
тен  ырықсыз  коллективтендірі-
ле 
бастады. 
Шындығында, 
отырықшылықтандыру 
кол-
лективтендіру 
науқанына 
байланысты  қолға  алынған 
болатын.  Бұл  туралы  1928 
жылдың  желтоқсанында  БК(б)
П  Қазақ  өлкелік  комитетінің 
Пленумында  ашық  айтылған 
болатын. 
Отырықшыланатын 
халықтың  шаруашылық  жұ-

68
№ 1, 2014    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА
мыстарының  нақты  жоспарын 
бұл  шаруашылықтардың  бар-
лығы 
түгелдей 
коллектив-
тендірілетіндей  етіп  жасау 
керек.  Жарлықшы  органдар 
мал  шаруашылықтарын  кол-
лективтендіруді 
астық 
ша-
руашылықтары сияқты пəрменді 
қарқынмен  жүргізуді  талап  етті 
[7, 122 Б.]. 
Мұндай  талап  қою,  əрине, 
тағы да «асыра сілтеуге» əкеліп 
соқты. 
Сөйтіп, 
колхоздар 
құру  кеңінен  өрістеді.  Мал 
шаруашылықтары  ауыл  ша-
руашылығы  артельдеріне  «қой-
дай 
тоғытылды». 
Мысалы, 
Абыралы  ауданында  барлық 
қожалықтың  70  пайызы  дереу 
коллективтендірілсе,  олардың 
саны Жамбейтіде - 80, Берқалада 
-  84,  Жəнібекте  -  95  пайызға 
жетті.
Отырықшыландыру  бары-
сында 
қазақ 
шаруасының 
дəстүрлі  шаруашылығын  күй-
рету, əуелі мал шаруашылығын, 
одан 
кейін 
шаруалардың 
өзіне  орасан  зор  апат  əкелді.
Халықтың  табиғи-тарихи  даму 
заңдылықтарын 
ескермеудің 
қандай қасіретке ұрындыратыны 
большевиктер  жүргізген  көш-
пелі  жəне  жартылай  көшпелі 
қазақ  шаруаларының  күштеп 
ұжымдастыру  жəне  сол  негізде 
жаппай 
отырықшыландыру 
саясатында 
нақты 
көрініс 
берді. 
Қазақтың 
дəстүрлі 
мал  шаруашылығын  күйрету, 
ет  жəне  астық  дайындау 
науқандарындағы  зобалаңдар, 
байлар  қожалықтарын  тəркілеу 
жəне  оларды  əлеуметтік  топ 
ретінде  жойып  жіберу  саясаты, 
Төлдеген мал. Павлодар облысы, 20-шы ғасырдың 20-30-шы жылдары [9].

69
    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА     № 1, 2014
күштеп  ұжымдастыру  жəне 
зорлап отырықшыландыру қазақ 
шаруаларын  босқыншылыққа 
ұрындырды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ƏДЕБИЕТТЕР
1.  Шығыс  Қазақстан  облыстық  Қазіргі  заман  тарихын   
құжаттандыру  Орталығы. -74-қор. - 1-т. - 376-іс.
2. Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Мұрағаты. - 
5-қор, - 13-т., - 376 іс.
3. ҚР ОММ. - 74-қ., - 66-т., - 11 іс.
4.  Махмұтов  С.Қ.  «Қазақ  шаруаларын  отырықшылыққа 
көшірудегі мемлекет саясаты» (ХХ ғ. 20-30-шы жж.) // автореф. ... 
тарих ғыл.канд. - Алматы, 2008. - 22 б.
5. Хозяйство казахов на рубеже ХІХ-ХХ вв. - Алма-Ата, 1980. 
- 253 с.
6.  Қуандықов  Е.  Сұрқия  саясат.  –  Алматы:  «Санат»,  2002.  -     
120 б.
7.  Жириндинова  Қ.Р.  Шығыс  Қазақстан  облысында  қазақ 
шаруаларын күштеп отырықшыландыру жəне оның зардаптары //
Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы, «Тарих жəне саяси-əлеуметтік 
ғылымдар сериясы», 2010. - № 3 
Ашаршылықтың ауыр зардабы. [Ерлан Қариннің жеке блогы]. 
URL:
http://yvision.kz/post/251359 
(қаралған күні: 06.03. 2014)
РЕЗЮМЕ
Автор  статьи:  магистр  гуманитарных  наук,  младший  научный 
сотрудник  Института  истории  государства  КН  МОН  РК  Ахметова 
Еркежан Турдыбековна.
В статье рассматриваются  основные процессы коллективизации 
сельского  хозяйства  в  Казахстане,  процессы  седентаризации, 
оседания на примере  Семипалатинской губернии, обобществление 
скота, широкая  заготовительная компания,  осложнившая ситуацию 
в Казахстане.
SUMMARY
The  author  of  the  article:  master  of  humanitarian  sciences,  junior 
research associate of the Institute of State History of the Science committee 
of the Ministry of Education and Science of the Republic of Kazakhstan 
Akhmetova Erkezhan Tyrdybekovna.
The  mainprocess  of  collectivization  of  the  farming  industry  in 
Kazakhstan,  process  of  sedentism,  sag  in  example  of  Semipalatinsk 

70
№ 1, 2014    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА
province,  socialization  of  cattle,  a  wide  purveyance  campaign  became 
harder the situation in Kazakhstan  are considered in the article.

71
    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА     № 1, 2014
Сакауова Н.К.
Магистрант Евразийского национального университета
имени Л.Н. Гумилева
ПОСЛЕВОЕННЫЕ ПОЛИТИЧЕСКИЕ КАМПАНИИ 
КАК ПРОДОЛЖЕНИЕ СТАЛИНСКИХ РЕПРЕССИЙ
Аннотация
В статье рассматриваются послевоенные политические кампании 
сталинских репрессий, осуществляемые с 1946 по 1953 годы. Автор 
обращает внимание на политическое настроение в обществе в данный 
период.
Ключевые  слова:  репрессии,  политические  кампании,  идео-
логия, интеллигенция, концентрационные лагеря.
УДК [94:32] «1946/1953» (100) (574)
История  советского  прошло-
го  –  одна  из  интересных  тем 
исторической науки. Особое место 
в  ней  занимает  репрессивная 
политика  советской  власти, 
интерес  к  которой  повышается 
в  связи  с  рассекречиванием 
и  введением  в  научное  поле 
ранее  недоступных  архивных 
документов, меняющих взгляд на 
историю прошлого.
Репрессии  как  карательные 
меры  органов  власти  не  яв-
ляются  характерной  чертой 
политической  жизни  лишь  Со-
ветского  Союза.  Проводились 
они  и  в  условиях  Российской 
империи, и в других государствах 
независимо  от  их  политическо-
го  и  государственного  строя. 
Так,  например,  в  США  в 
годы  Второй  мировой  войны 
в  пустынные  районы  были 
высланы десятки тысяч японцев, 
а  в  условиях  военных  действий 
против  Ирака  в  1991  году  уже 
сотни  тысяч  членов  арабской 
диаспоры  жили  в  тревожном 
ожидании 
репрессивных 
и 
дискриминационных 
мер[1, 
С.406].
Однако,  особенность  совет-
ской  репрессивной  политики  в 
том,  что  она  была  направлена 
не  столько  против  явных 
политических  оппонентов  (тако-
вых  среди  многих  миллионов 
жертв был ничтожный процент), 
сколько  против  противников 
мнимых.
Политические  репрессии  в 
Советском Союзе начались сразу 
после  октябрьской  революции 
1917 года. Традиционно выделяют  
следующие  этапы  сталинских 
репрессий:  первый  этап  или 
первая  волна  -1929-1933  годы, 
вторая  волна  –  1937-1938  года, 
третья  волна  1940-е  -1953  годов 
(в  период  войны  карательные 
меры  наблюдались,  но  контроль 
над  духовной  сферой  немного 

72
№ 1, 2014    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА
был ослаблен, усилившись в 1946 
году).  Однако  на  протяжении 
многих лет в массовом сознании 
сохраняется  представление,  что 
репрессии  ограничивались  лишь 
1937-1938  годами,  известными 
в  мире  как  годы  «Большого 
террора» или как еще их называли 
в  постсталинском  СССР  – 
«ежовщина».  Объясняется  это 
не  только  характерной  для 
данного  этапа  массовостью 
проводимых  репрессий,  но  и 
тем,  что  «ежовщина»  унесла 
жизни  видных  государственных 
и 
общественных 
деятелей, 
весь  цвет  научно-творческой 
интеллигенции,  в  память  о 
которых  ученые  на  протяжении 
многих  лет  посвящают  свои 
исследовательские 
работы. 
Репрессии 
1937-1938 
годов 
оставили  неравнодушными  не 
только  отечественных  ученых, 
но и зарубежных. Так, например 
известный  британский  историк, 
доктор  исторических  наук  по 
специализации 
«Советская 
история»    Роберт  Конквест 
опубликовал  в  1968  году    книгу 
«Большой  террор»  в  честь 
которой  и  была  названа  вторая 
волна репрессий [2].
Менее 
изученной 
и 
соответственно 
не 
столь 
известной,  но  от  этого  не  менее 
важной  и  трагичной,  являет-
ся  третья  волна  репрессий, 
охватившая 
послевоенный 
период.  Позже,  обо  всей  важ-
ности  данного  периода,  ска-
жет  в  своей  книге  «Архипелаг 
Гулаг»  известный  обществен-
ный  и  политический  деятель 
Солженицын, 
подвергшийся 
политическим  репрессиям  пос-
левоенных  лет:  «Когда  теперь 
бранят  произвол  культа,  то 
упираются  все  снова  и  снова  в 
настрявшие  37-й  -  38-й  годы.  И 
так  это  начинает  запоминаться, 
как  будто  ни  ДО  не  сажали,  ни 
ПОСЛЕ,  а  только  вот  в  37-м  - 
38-м.  Не  имея  в  руках  никакой 
статистики,  не  боюсь,  однако, 
ошибиться, сказав: поток 37-го - 
38-го  ни  единственным  не  был, 
ни даже главным, а только может 
быть  -  одним  из  трех  самых 
больших  потоков,  распиравших 
мрачные  вонючие  трубы  нашей 
тюремной  канализации.  ДО 
него  был  поток  29-го-30-го 
годов…  С  ними  и  следователи 
по  ночам  не  корпели,  на  них  и 
протоколов не тратили - довольно 
и сельсоветского постановления. 
Пролился  этот  поток,  всосался 
в  вечную  мерзлоту,  и  даже 
самые горячие умы о нем почти 
не  вспоминают…  И  ПОСЛЕ 
был  поток  44-го  -  46-го  годов  - 
побывавших  (из-за  нас  же!)  в 
плену,  увезенных  в  Германию 
и  вернувшихся  потом.  Но  и  в 
этом  потоке  народ  был  больше 
простой и мемуаров не написал.  
А  поток  37-го  года  прихватил 
и  понес  на  Архипелаг  также  и 
людей  с  положением,  людей  с 
партийным  прошлым,  людей 
с  образованием,  да  вокруг  них 

73
    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА     № 1, 2014
много  пораненных  осталось  в 
городах, и сколькие с пером! - и 
все теперь вместе пишут, говорят, 
вспоминают:  тридцать  седьмой! 
Волга народного горя!  А скажи 
крымскому  татарину,  калмыку 
или чечену - «тридцать седьмой» 
-  он  только  плечами  пожмет… 
[3].
Тем  самым,  сталинские 
репрессии не ограничились года-
ми Большого террора. Механизм 
репрессий, не знавший передыш-
ки  и  в  годы  антифашистской 
войны, продолжал набирать обо-
роты,  вступив  после  окончания 
Второй мировой в новый этап. 
Одной  из  причин,  спо-
собствовавших  началу  после-
военных  сталинских  репрессий, 
явился  экономический  кризис 
1946  года.  В  условиях  которого, 
люди вынуждены были пойти на 
воровство,  срезая  по  нескольку 
колосков,  припрятывая  горшню 
зерна,  тем  самым  спасая  себя 
и  своих  детей  от  голода.  Чтобы 
прекратить  данные  действия 
Совет  Министров  СССР  и  ЦК 
ВК  (б)  принял  ряд  законов, 
особой  жестокостью    среди  ко-
торых  выделялись  два  указа 
от  4  июня  1947  года:  «Об 
уголовной  отвественности  за 
хищение  государственного  и 
общественного 
имущества», 
«Об  усилении  охраны  личной 
собственности граждан».  Первый 
указ  предполагал  наказания  в 
виде заключения в лагеря на срок 
от 5 до 8 лет, второй указ –от 10 
до  15  лет.  Среди  осужденных 
оказалось  около  50%  женщин 
с  малолетними  детьми.  Уже  на 
1  июня  1947  года  в  тюрьмы, 
колонии и лагеря было заключено 
18 790 детей в возрасте до 4 лет, 
6 820 беременных женщин. Всего 
к  концу  1947  года  по  указам  от 
4 июня в тюрьмы и лагеря было 
заключено  300  000  человек  [4, 
С.320]
Стоит  отметить,  что  именно 
в  послевоенные  годы  Советская  
концентрационная 
система 
достигла  своего  апогея.  Также 
необходимо  обратить  внимание 
на  произошедшие  в  данный 
период  значительные  изменения 
в  самой  лагерной  системе. 
Это 
заметное 
сокращение 
смертности  среди  заключенных, 
благодаря  осознанию  властями 
необходимости  «беречь»  эко-
номически  выгодную  рабочую 
силу. Кроме этого   по сравнению 
с  предыдущими  годами  в  этот 
период создавались специальные 
лагеря  для  политзаключенных. 
Так  в  1948  году  были  соданы 
лагеря  «специального  режима», 
в  которых  в  очень  тяжелых 
условиях  содержались  лица, 
осужденные  за  «антисоветские» 
или «контрреволюционные акты» 
[5, С.347].
Возвращаясь к последствиям 
экономического 
кризиса, 
нужно  сказать  о  том,  что 
репрессиям  подверглись  не 
только  граждане,  нарушившие 
предписания  законов  1947  года, 

74
№ 1, 2014    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА
но и интеллегентная часть общес-
тва.  Об  этом  свидетельствует 
французский  историк  Николя 
Верт,  рассматривая  причины 
послевоенных  репрессий  «По-
хоже, что именно серьезный эко-
номический  кризис  лета  1946 
года,  снова  приведший  к  голоду 
подтолкнул  власти  к  решению 
заставить 
интеллигенцию 
молчать.  В  СССР,  недавно 
вышедшем 
победителем 
из 
войны,  интеллигенты,  конечно, 
не  поверили  бы,  что  засуха  – 
единственная  причина  голода 
в  стране,  и  перед  лицом  этого 
возмутительного  явления  –  с 
конца  XIX века голод неизменно 
восстанавливал 
гражданское 
сознание  образованных  кругов 
против  властей  -  критика 
со 
стороны 
интеллигенции 
неизбежно  перешла  бы  на 
экономическую  политику  пра-
вительства,  отвественного,  в 
не  меньшей,  а  может  быть  и  в 
большой степени чем засуха,  за 
низкий  урожай  1946  года»  [5, 
С.342].
Таким  образом,  в  результа-
те  сложившейся  критической 
ситуации  в  сельском  хозяйстве, 
государство, 
вместо 
того, 
чтобы  попытаться  улучшить 
экономическое 
положение 
страны,  продолжало  обрекать 
население 
на 
страдания, 
подвергая голоду и заключению в 
концлагеря.
Между  тем,  развернувшиеся 
агрессивные 
идеологические 
кампании  и  новые  волны 
«проработок»,  репрессий    и 
«чисток»  принимали  тоталь-
ный  характер.  Среди  них  пре-
следование  вернувшихся  на  ро-
дину  военнопленных,  жестокое 
обращение  с  переселенными 
народами,  массовые  депортации 
«классово  чуждых  элементов». 
Кроме 
этого 
важнейшими 
импульсами  для  волны  после-
военных  репрессий  в  СССР 
явилась  новая  форсированная 
идеологизация  режима  в  духе 
великодержавного  шовинизма  и 
антизападничества,  усиленного 
начавшейся  холодной  войной. 
Усиление 
антизападнической 
кампании  также  связано  с 
изменением 
общественного 
сознания  в  СССР.  Причины, 
вызвавшие  данные  перемены  и 
непосредственно сами изменения 
подробно рассматривает в  своем 
труде  «Нация  и  история»  д.и.н., 
профессор  Кыдыралина  Ж.У, 
отмечая  следующее:  «Великая 
Отечественная  война  явилась 
гигантским  ускорителем  про-
цесса  эмансипации  общест-
венного  сознания.  Поток  новой 
информации,  впечатлений,  пе-
реживаний,  усиленный  в  конце 
войны контрастом между жизнью 
в  СССР  и  Европе,  с  которым 
столкнулись  миллионы  солдат 
и  офицеров,  прикосновение  к 
иным  культурным  ценностям 
привели  к  тому,  что  с  войны 
вернулся  не  тот  человек,  что 
ушел  на  нее.  Фронтовики  несли 

75
    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА     № 1, 2014
в  себе  потенциальный  заряд 
свободы,  обострённое  чувство 
справедливости,  надежду  на 
улучшение  жизни  и  готовность 
принять  в  этом  улучшении 
всяческое участие» [6,С.152]. 
Из  этого  следует,  что  совет-
ские  граждане,  ознакомившись 
с жизнью в Европе, одержав по-
беду  в  Великой  Отечественной 
войне,  надеялись  на  светлое 
будущее. Однако данный настрой 
в обществе, к тому же в условиях 
холодной 
войны, 
угрожал 
сохранению 
установленного 
режима,  в  результате  власти 
уже  летом 1946 года развернули 
широкое 
наступление 
про-
тив  любого  проявления  ител-
лектуального  творчества,  где 
обнаруживались  так  называе-
мое  «заграничное  влияние», 
«западное  упадничество»  [5, 
С.342]. Данная кампания охватила 
всю  территорию  Советского 
Союза,  в  том  числе  коснулась 
и  Казахстана,  оставив  за  собой 
тяжелейшие  последствия  в  об-
ласти культуры. 
Негативные последствия для 
науки  и  культуры  Казахстана 
оказали  постановления  ЦК  КП 
(б)  «О  грубых  политических 
ошибках    в  работе  Института 
языка 
и 
литературы 
АН 
Казахской  ССР»      от  1  февраля 
1947  года,  «О  состоянии  и 
развитии  казахской  советской 
литературы  1948  года,  «О 
состоянии и задачах дальнейшего 
развития театрального искусства 
республики»  1949  года.  В 
решениях 
ЦК 
Компартии 
Казахстана  отмечалось,  что  в 
художественных  произведениях, 
театральных  постановках  не-
редко  идеализируется  отжив-
шее 
прошлое 
Казахстана, 
происходит 
отрицание, 
за-
тушевывание 
классовой 
борьбы  в  дореволюционном 
казахском 
ауле, 
характерно 
некритическое  отношение  к 
феодально-реакционным,  бур-
жуазно-националистическим 
взглядам.  Кроме  этого  была 
дана  установка  на  освещение 
«грандиозных социалистических 
преобразований  в  республике, 
достигнутых 
в 
результате 
осуществленной  национальной 
политики».  В  результате  из 
плана  научных  исследований 
Института  языка  и  литературы 
были  исключены  многие  темы 
по  дореволюционной  истории 
казахской  литературы,  начались 
переписывания  учебников,  пе-
ресмотр  научных  положений. 
Все  это  привело  к  искажению   
научно-культурного 
наследия 
Казахстана [7, С.51]
Апогеем 
волны 
поли-
тических  кампании,  по  мнению 
современных 
исследователей 
(И.М.Козыбаев,  Л.Я.  Гуревич) 
стал  VIII  пленумом ЦК КП (б) 
от  16-17  октября  1951  года  «О 
состоянии  и  мерах  улучшения 
идеологической 
работы 
в 
партийных  организациях  рес-
публики»,  который  положил 

76
№ 1, 2014    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА
начало репрессиям, проходившим 
в  форме  обвинений  видных 
деятелей  науки  и  культуры    в 
национализме,  в  идеализации 
феодально-байского  прошлого 
в  изучении  дореволюционного 
прошлого  Казахстана.  Данной 
политической  кампании  под-
верглись  ведущие  историки  
Ермухан  Бекмаханов  и  Бекжан 
Сулейменов [6, С.159]
И  так,  в  послевоенные 
годы,    страну  вновь  охватили 
сталинские репрессии. Жертвами 
послевоенных  кампаний  стали 
как  простые  граждане,  так  и 
многие  ученые,  вынужденные 
в  условиях  идеологического 
контроля  заниматься  не  истиной 
наукой,  а  следовать  указаниям 
партии.
Однако как уже было сказано 
ранее,  в  послевоенный  период 
происходят  значительные  из-
менения  в  общественном  соз-
нании,  настроении  граждан. 
И  как  бы  не  старались  власти 
подавить данные изменения, они 
имели место быть, принимая как 
скрытый, так и явный характер.
Так,  например,  в  после-
военный 
период 
репрессий  
наблюдался  рост  числа  серь-
езных  попыток  восстаний  в 
концентрационных лагерях.  Как 
указывает  французский  историк 
Николя  Верт  «Эти  «новые 
заключенные»  превратили  неко-
торые  спецлагеря  в  настоящие 
очаги восстания и политического 
сопротивления».  [5,  С.347].  На 
самом  деле  именно  1948-1954 
года были отмечены несколькими 
восстаниями заключенных.
Общественно-политическое 
настроение в период сталинских 
репрессий 
также 
хорошо 
прослеживается  через  народное 
творчество,  выражавшееся  в 
форме  политических  частушек, 
анекдотов.
Так  например  нижесле-
дующая 
частушка 
хорошо 
отражает  психологическую  ат-
мосферу сталинской эпохи: 
***
Ежов, Берия, Ягода 
Сталиным менялися,
А в ЧеКа  как были – звери
Ими и осталися
Следующие  частушки  от-
ражают методы, использованные 
властями и их последствия:
***
В Чека работают 
Людишки мерзкие
И их методы
Изуверские
***
Меня вечером схватили,
А за что - и сам не знал, 
Но в Чека как притащили,
Все что не было сказал
*** 
За Чека дурная слава
Утвердилася не зря
За грабеж – политбеседа,
За два слова – лагеря

77
    МЕМЛЕКЕТ ТАРИХЫ     ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА     № 1, 2014
В конце концов за жестокую 
политику Сталина, люди прозвали 
его людоедом.
***
Сука Сталина рожала –
Аж вся Грузия дрожала.
«Ждите горя, ждите бед –
Появился людоед!» [8]
Все эти частушки необычайно 
отражают чувства, переживания, 
политическое настроение людей, 
репрессивные  методы  органов 
власти,  являясь  тем  самым  важ-
ным  источником,  помогающим 
нам  глубже  понять  одну  из 
самых  мрачных  эпох  жестокого 
режима 
эпоху 
сталинских 
репрессий,  завершившуюся  в 
1953 году со смертью Сталина и 
устранением  от  власти  Л.Берия. 
Но  как  известно,  с  завершением 
эпохи  сталинских  репрессий, 
не  прекратилась  репрессивная 
политика  советской  власти, 
административно-командная 
система  продолжала  подавлять 
инакомыслие в стране, применяя 
целый  ряд  мер  идеологического 
и  репрессивного  характера.  Тем 
не  менее  после  смерти  Сталина 
наступил период десталинизации, 
получивший  в  истории  название 
«оттепели» [9; С.557]
Таким  образом,  как  уже 
упоминалось  выше,  сталинские 
репрессии  не  ограничились 
годами 
Большого 
террора, 
начавшись    еще  в  конце  20-х 
годов,  они  продолжались  и  в 
послевоенный  период,  приняв 
также тотальный характер.
В  заключении  отметим, 
что  за  период  независимости 
появилось  немало  публикаций 
отечественных  историков  о 
проводимых  в СССР репрессиях, 
но  в  основном  они  освещают 
события  1930-х  годов.  Менее 
изученными остаются репрессии 
послевоенных  лет,  оставивших 
не  менее  трагичный  след  и 
являющимися 
неотъемлемой 

Каталог: upload -> iblock
iblock -> Қазан, 2014 жыл Газет 2004 жылдың 30 сәуірінен бастап шығады Ұлытау бағдары
iblock -> №22 (155), қараша 2013 жыл
iblock -> №20-21 (201-202), қараша, 2015 жыл Газет 2004 жылдың 30 сәуірінен бастап шығады
iblock -> Президент
iblock -> Исследование» научные доклады «Білім беру саясаты, тәжірибе және зерттеу»
iblock -> С. Торайгырова Ақпараттық-библиографиялық бөлім Информационно-библиографический отдел
iblock -> "Ү здік басылым " номинациясының
iblock -> Өтті Бос жұмыс орындарының жәрмеңкесі (Жалғасы келесі санда) №11 (192), мамыр, 2015 жыл Газет 2004 жылдың 30 сәуірінен бастап шығады
iblock -> №18 (199), қазан, 2015 жыл Газет 2004 жылдың 30 сәуірінен бастап шығады
iblock -> №19 (200), қараша, 2015 жыл Газет 2004 жылдың 30 сәуірінен бастап шығады

жүктеу 35.37 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет