Балғабек мырзаев


Алла жолында мал мүліктерін уақыфқа бергендер



жүктеу 2.85 Mb.
Pdf просмотр
бет54/120
Дата11.02.2022
өлшемі2.85 Mb.
#17154
1   ...   50   51   52   53   54   55   56   57   ...   120
ДИН КОГАМ 19
АРАБСКАЯ РЕСПУБЛИКА ЕГИПЕТ (1), Ғылыми мақала Исфижаби, ибн Халкан әл-Фараби
Алла жолында мал мүліктерін уақыфқа бергендер 

таусылмайтын сауапқа кенеледі 

  

Анас б. Маликтен жеткен риуаят бойынша, Мұхаммед Пайғамбар 

(Алланың  оған  игілігі  мен  сәлемі  болсын)  былай  деп  бұйырады:  «Бір 

мұсылман  бір  ағаш  отырғызады  және  оның  жемісін  бір  адам  немесе 

жан-жнуарлар  пайдаланатын  болса,  міндетті  түрде  ол  желінген 

жемістің сауабы ағашты отырғызған адам үшін бір садақа болады».  

 

Ислам,  өзіне  бағынғандарды  үздіксіз  жақсылық  жасауға  бұйырады 

және  қоғамдағы  әлсіз  және  шамасы  жоқтарды  қолдарынан  ұстап  демеу 

көрсетулерін  қалайды. Өйткені, бір  мұсылман, рухани  көмектерімен  қоса 

сондай-ақ материалдық тұрғыдан да мұсылман бауырларын ойлап, оларға 

қолдау көрсетулері қажет. Осы тақырып, Алла тағаланың разылығына ие 

болған  бір  қоғам  құруда  соншалықты  маңызды  болғандықтан,  Құран 

Кәрімнің көптеген аяттарында шамасы жеткен мұсылмандарға   кедейлерге 

көмектесулерін  қалайды  және  ардақты  Пайғамбарымыз  да  әрбір 

мүмкіндігінде  мұсылмандарға  осыны  жеткізіп  отырды.  Атап  айтқанда, 

«Сүйген  нәрселеріңді  Алла  жолында  жұмсамайынша,  әсте  жақсылыққа 

жете  алмайсыңдар.  Не  берсеңдер  де  Алла  (Т.)  оны  толық  біледі.»  аяты 

қайырмалдықтарға  қатысты  мұсылмандарды  ынталандырады.  Мысалы, 

Әнас  б.  Мәликтің  өгей  әкесі  Әбу  Талха,  аты  аталған  аятты  естіген  кезде 

Бейруха  есімді  бақшасын  дереу  Алла  жолында  бағыштады.  Абу  Талха, 

ансарлардың ең байларындан болатын. Бейруха есімді бақшасы да оның ең 

сүйікті  бақшасы  болды.  Бұл  бақша  мешітке  қарама-қарсы  жерде 

орналасқан еді. Анда-санда Алланың Елшісі  осында келіп оның ішіндегі  

құдықтан  су  ішіп  жүруші  еді.  «Сүйген  нәрселеріңді  Алла  жолында 

жұмсамайынша,  әсте  жақсылыққа  жете  алмайсыңдар...»  деген  аят 

түскеннен  кейін  Әбу  Талха  да  сүйікті  бақшасын  Алланың  жолында 

бағыштағанын  жариялады.  Пайғамбарымыз,  «бұл,  пайда  келтіретін  бір 

мүлік!»  деп  ризашылығын  білдірген  және  бұл  бақшаны  Абу  Талханын 

өзінің туғандары мен туыстары арасында үлестіріп беруін қалады.  

Қайырымдылық түрлерінің бірі де мүмкін ең мол пайда әкелетіні бір 

дүние-мүлікті  уақыфқа  бағыштай  отырып,  мәңгілікке  адамзаттың 

пайдалануына  ұсыну  емес  пе.  Өйткені  садақа  ретінде  берілген  мүліктің 

жұмсалып,  таусылып  сарқылуы  мәселесі  бар  болса,  қорлар  ұзақ  уақыт 

бойы  иелеріне  қызметтерін  ұсына  алады.  Кедейлердің  қажеттіліктері 

тұрғысынан  бітпейтініне  және  қысқа  мерзімді  көмектердің  артынан 

қайтадан  мұқтаж  күйге  түскендеріне  қарағанда,  олардың  дерттеріне 

дәрмен  болатын,  түпкілікті  шешім  дайындау  тұрғысынан  қордың 

функциясы өте құнды болды. 

 Хз.Омар  өмірінде  бірінші  мәрте  керемет  бір  әдемі  бау-бақшаға  ие 

болған  еді.  Хайбарда  өзіне  тиесілі  болған  жүз  түйесін  беріп  сатып  алған 

осы құрма бағы – шынында да Хз. Омардың бұрын соңды көрмеген, осы 

уақытқа дейін қолында болмаған өте құнды дүние еді.  

Дереу,  Алла  Елшісінің  құзырына  барды  және  болған  оқиғаларды 

түсіндіріп айтып бергеннен кейін, "Уа, Алланың Елшісі!" – деді, "мен осы 

дүние-мүлкіммен Алла тағаланың разылығын алғым келеді. Осыны қалай 

пайдалануым  керек  екені  бойынша  өсиетіңізді  білдіргеніңізді  қалаймын» 

деді. Алла Елшісінің Хз. Омарға берген өсиеті Ислам әлемінің айналасын 

толығымен қамтитындай бір өркениеттің іргетасын қалап берген еді. Оған 

"егер, қаласаң түбірімен уақыфқа бер. Өнімдерін де садақа ретінде таратып 

отыр»  деп  бұйырды.  Хз.  Омар  де  құрма  бағының  түбірінің  (асылын) 

сатылмауы, сый ретінде берілмеуі, мұрагерлікке қалдырылмауы және тек 

қана  жемістерінен  нәпақа  таба  алуы  шартымен  кедейлерге,  туыстарына, 

құлдарға, Алла жолындағыларға және сапардағы жолаушыларға түбегейлі 

уақыфқа берді.  

Сөздікте  «бір  нәрсені  қамауға  алып  қою»  мағынасына  келетін 

«уақыф»,  термин  ретінде,  "пайдасы  мұқтаждарға  тиесілі  болатын  түрдегі 

бір  мүлік,  Алла  тағаланың  мүлкі  үкімінде  бола  отырып,  меншігінің 

басқасына аударылып берілуіне немесе аударылып алынуына тыйым салу 

дегенді білдіреді.   

Міне,  біздің  ардақты  Пайғамбарымыз  Хз.  Омарға,  "меншікті  уақыф 

жаса» деп ақыл мен сананы түрлендіретін өзгерісті бастауға негіз қалады. 

Сахабалар, қайтыс болғаннан кейін де амал дәптерлері жабылмайтын осы 

сауап есігін өте жақсы түсіне білген болатын. Осы себебпен мүмкіндік иесі 

болған  барлық  дерлік  сахабалар,  мүліктерінің  бір  бөлігін  Алла  жолында 

бағыштап жататын және осы жолда қажыр-қайраттарын жұмсап жатты. 

Дін және қоғам

47



Шынымен де, хижраның жетінші жылы Хайбарды алғаннан соң Алла 

Елшісі  «Масжид  ан-Набауияны»  кеңейту  қажеттілігін  сезінген  еді  және 

мешіттің  жанындағы  бір      жер  телімі  үшін,  «кім  пәленшеұлдарының 

құрманы  кептіруге  арналған  жерін  сатып  алатын  болса,  Алла  тағала  оны 

кешіреді»  деп  бұйырған  болатын.  Хз.  Осман  аталған  жер  телімін  сатып 

алды  және  Пайғамбарымыздың  ұсынысын  назарға  ала  отырып  мешітке 

бағыштады.  Екінші  жағынан,  мұсылмандардың  пайдалануына  рұқсат 

бермеген  бір  еврейдің  қарамағында  болған  Рума  құдығы  үшін  де  Алла 

Елшісі  "Кім  Рума  құдығын  сатып  алса  (және  мұсылмандарға  уақыф 

жасаса),  Алла  оны  бағыштайды»  деп  бұйырған  болатын  және  Хз.  Осман 

бұл құдықты сатып алып мұсылмандардың пайдалануына ұсынды. 

Хз. Пайғамбар қайтыс болғанна кейін де сахабалар өз араларындағы 

уақыфқа  бағыштау  санасын  кеңейте  отырып,  жалғастырды.  Мысалы,  Хз. 

Әли,  Медина  аумағындағы  құдықтарының  көптігімен  әйгілі  Янбу  жер 

телімдерін уақыфқа бағыштады уақыфнама жаздырды. Таифтағы Вехт жер 

телімі де құлшылыққа берілгендігімен және Хз. Пайғамбардың хадистерін 

жазумен  танымал  болған  Абдулла  бин  Амрдың  уақыф  жасаған  дүниесі 

болатын.  Ол  аты  аталған  жер  телімдерін  Амр  б.  Асаұлдарына  уақыф 

жасаған  еді.  Жеткізілген  риуаяттар  бойынша,  Абдуллаһ  б.  Амр 

Расулулладан  есіте  отырып  жазған  хадис  парақтарымен  қоса,  аталған 

уақыфына  соншалықты  көп  маңыз  беретін  еді,  яғни  «өмірімдегі  ең  көп 

ұнайтын  заттар,  мына  ас-Сахифатус-садыка  және  Вехд  жер  телімі»  деп 

айтатын еді. 

Кейбір  сахабалар  болса  тұрғын  жайларының  түбірінің  сатылмауы 

және  сыйға  берілмеуі  шартымен  ұрпақтарына  уақыфқа  қалдырып 

жаттатын  еді.    Мысалы,  Аркам  b.  Абул-Аркам,  Исламның  алғашқы 

жылдарында мұсылмандарға пана болған Сафа деп аталатын төбедегі үйін 

ұлдарына бағыштаған еді. Жеткен риуаяттар бойынша Саад б. Абу Уаккас 

та  үйін  қызына  және  оның  қыз  балаларына  уақыф  жасады  және  оларды 

сатуға, сыйға беруге және мұрагерліке қалдырмауы шартын қосты. 

Сахабалар  арнайы  бағыштаған    уақыфтар  мақсаттарына  жеткен  еді. 

Олар  иелері  қайтыс  болғаннан  кейін  де  ұзақ  жылдар  бойы    өздерінің 

үлестерін сақтап тұрды. Өйткені, Имам Шафии, сахабаларға тиесілі әсіресе 

атап  айтқанда,  Мекке  мен  Мединеда  сандарына  есеп  жетпейтін  көптеген 

қордың  жұмыс  жасағанын  және  өзінің  дәуірінде  де  олардың  тіршілігін 

бұрынғыдай  жалғастырғанын  баяндайды.  Риуаят  етілген  деректер 

бойынша, ансарлардың арасында сексеннен астам сахаба дүние-мүліктерін 

уақыфтарға өткізген еді. 

Дін және қоғам

48



Шынымен де, хижраның жетінші жылы Хайбарды алғаннан соң Алла 

Елшісі  «Масжид  ан-Набауияны»  кеңейту  қажеттілігін  сезінген  еді  және 

мешіттің  жанындағы  бір      жер  телімі  үшін,  «кім  пәленшеұлдарының 

құрманы  кептіруге  арналған  жерін  сатып  алатын  болса,  Алла  тағала  оны 

кешіреді»  деп  бұйырған  болатын.  Хз.  Осман  аталған  жер  телімін  сатып 

алды  және  Пайғамбарымыздың  ұсынысын  назарға  ала  отырып  мешітке 

бағыштады.  Екінші  жағынан,  мұсылмандардың  пайдалануына  рұқсат 

бермеген  бір  еврейдің  қарамағында  болған  Рума  құдығы  үшін  де  Алла 

Елшісі  "Кім  Рума  құдығын  сатып  алса  (және  мұсылмандарға  уақыф 

жасаса),  Алла  оны  бағыштайды»  деп  бұйырған  болатын  және  Хз.  Осман 

бұл құдықты сатып алып мұсылмандардың пайдалануына ұсынды. 

Хз. Пайғамбар қайтыс болғанна кейін де сахабалар өз араларындағы 

уақыфқа  бағыштау  санасын  кеңейте  отырып,  жалғастырды.  Мысалы,  Хз. 

Әли,  Медина  аумағындағы  құдықтарының  көптігімен  әйгілі  Янбу  жер 

телімдерін уақыфқа бағыштады уақыфнама жаздырды. Таифтағы Вехт жер 

телімі де құлшылыққа берілгендігімен және Хз. Пайғамбардың хадистерін 

жазумен  танымал  болған  Абдулла  бин  Амрдың  уақыф  жасаған  дүниесі 

болатын.  Ол  аты  аталған  жер  телімдерін  Амр  б.  Асаұлдарына  уақыф 

жасаған  еді.  Жеткізілген  риуаяттар  бойынша,  Абдуллаһ  б.  Амр 

Расулулладан  есіте  отырып  жазған  хадис  парақтарымен  қоса,  аталған 

уақыфына  соншалықты  көп  маңыз  беретін  еді,  яғни  «өмірімдегі  ең  көп 

ұнайтын  заттар,  мына  ас-Сахифатус-садыка  және  Вехд  жер  телімі»  деп 

айтатын еді. 

Кейбір  сахабалар  болса  тұрғын  жайларының  түбірінің  сатылмауы 

және  сыйға  берілмеуі  шартымен  ұрпақтарына  уақыфқа  қалдырып 

жаттатын  еді.    Мысалы,  Аркам  b.  Абул-Аркам,  Исламның  алғашқы 

жылдарында мұсылмандарға пана болған Сафа деп аталатын төбедегі үйін 

ұлдарына бағыштаған еді. Жеткен риуаяттар бойынша Саад б. Абу Уаккас 

та  үйін  қызына  және  оның  қыз  балаларына  уақыф  жасады  және  оларды 

сатуға, сыйға беруге және мұрагерліке қалдырмауы шартын қосты. 

Сахабалар  арнайы  бағыштаған    уақыфтар  мақсаттарына  жеткен  еді. 

Олар  иелері  қайтыс  болғаннан  кейін  де  ұзақ  жылдар  бойы    өздерінің 

үлестерін сақтап тұрды. Өйткені, Имам Шафии, сахабаларға тиесілі әсіресе 

атап  айтқанда,  Мекке  мен  Мединеда  сандарына  есеп  жетпейтін  көптеген 

қордың  жұмыс  жасағанын  және  өзінің  дәуірінде  де  олардың  тіршілігін 

бұрынғыдай  жалғастырғанын  баяндайды.  Риуаят  етілген  деректер 

бойынша, ансарлардың арасында сексеннен астам сахаба дүние-мүліктерін 

уақыфтарға өткізген еді. 

Кейбір  сахабалардың  жылжымайтын  мүліктерімен  қатар,  соғыста 

пайдаланылатын қару-жарақтарын да уақыфқа қалдырып жатты.  

Шын  мәнінде,  кейбір  мұсылмандар  сауда  жасау  үшін  деген 

болжамдар  жасап,  Халид  б.  Уалидті  сауыты  және  соғыс  құралдарының 

зекетін  бермегенін  Алла  Елшісіне  айтып  шағымданған  кезде,  Алланың 

ардақты  пайғамбары  істің  ақиқатын  мына  сөздерімен  жеткізген  еді: 

«Сіздер Халидке зұлымдық көрсетіп жатырсыздар, Ол сауыты және соғыс 

құрал-саймандарын Алла жолында уақыф жасады». 

Біздің  ардақты  Пайғамбарымыз,  әрі  өзінің  жер  телімдерін  уақыфқа 

тапсырды  әрі  Хз.Омарға  берген    насихаттарымен  уақыф  ұғымының 

іргетасын  іс  жүзінде  қалап  кетті,  «Адамдар  өлгеннен  кейін  үш  нәрсенің 

тысындағы  іс-әрекеттерінің  (амалдарының)  сауабы  тоқтайды:  Жария 

садақа  (пайдасы  жалғасып  жатқан  жақсылықтар),  пайдаланылып  жатқан 

ілім, артында қалдырған дүға-мінажат жасайтын жақсы ұрпақ деп бұйыра 

отырып,  осындай  амалдың  соншалықты  сауап  әкелетін  пайдалы 

амалдардан екенін айтып кетті». 

Мұхаммед  пайғамбар  біздерге  өліммен  бірге  амал  дәптерлерінің 

жабылатынын, тек қан жалғыз бұл үш амалдың дәптерге тіркеле беруінің 

жалғасатынын осы сөздерімен хабарлап кеткен еді. 

Жария садақа дегеніміз пайдасы жалғасып жатқан садақа мағынасын 

беретін еді. Мешіт тұрғызудан бастап, қонақжайлар, мектеп, бұлақ, көпір 

салдыру,  ағаш  отырғызуға  дейінгі  адамның  өзінен  кейінгілердің 

пайдалануы  үшін  жасаған  барлық  амалдар.  Бұлар  адам  қайтыс  болса  да 

сауап қазандыруға ықпал ететін амалдардың қатарына жатады. Ілім үйрену 

де  тура  осылай  адамдардың  өзінен  кейін  мәңгілікке  қалатын  бір  еңбек 

қалдыруына  және  нәтижесінде  амал  дәптерлеріне  сауаптардың  жазыла 

беруіне  жеткізетін игі істердің  жазылуы  болады. Ал  бұл да  кітабын  жаза 

отырып, пайдалы студенттер өсіріп тәрбиелеу, мектептер, университеттер, 

ғылыми-зерттеу  орталықтарын  ашып,  түйінедеп  айтқанда  өзінен 

кейінгілерге  ілімін  қалдырып  кете  алатын  пайдалы  жақсы  жұмыстар 

жасауының арқасында жұзеге асырылуы мүмкін болған амалдардан болып 

саналады.  Сонымен  қатар,  артында  дүға-мінажат  жасайтын  жақсы  ұрпақ 

қалдыруы  да  амал  дәптерінің  жабылып  қалмауына  бір  себептері  болып 

табылады. Ұрпағының жақсы өнегелі болып өсуі де ата-аналарыынң үлкен 

дәрежеде  күш-жігер  жұмсап,  жақсы  тәрбиелеуіне  байланысты.    Өйткені 

адамға  өзінің  жұмсаған  қажыр-қайратының  қарымтасы  болады. 

Ұрпақтарын  жақсы  тәрбиелеген  пенделер  осы  қажырлы  еңбектеріінң 

жемісін қайтыс болғаннан кейін де көре беретін еді.  

Дін және қоғам

49



Сахабалар  сияқты  олардың  артынан  ерген  ұрпақтар  да  ардақты 

Пайғамбарымыздың  жол  көрсетуымен  таусылмайтын  бір  сауап  бұлағы 

болғанын – дүниеде және ахиретте көптеген пайдалар әкелетінін ұғынған 

еді.  Дүние  мүліктерін  Алланың  ризашылығын  алу  үшін  бағаштағандар  – 

өмір  бойынша  мұқтаж  адамдардың  жүзіндегі  күлімсіреу  көрген  кезде 

коңілдерін  тынышталып,  өлгеннен  кейін  бағыштаған  уақыфтарынын 

арқасында сауап жазылуы жалғаса беретін еді. 

Жария  садақа,  Алланың  разалығы  жолында  болып  барлық 

бағышталған  уақыфтарды  қамтиды.  Бұл  бір  мағнада  жақсылықтардың 

үзіліссіз  жасалуына  апаратын  және  жақсылықтың  жүйелі  бір  түрде 

таралуын жалғастыру деген мағынаға келеді. Іштерінде Аллаға құлшылық 

жасалатын  мешіттер  және  ілім  үйрететін  мектептермен  қатар,  адамдарға 

тіпті  жаны  бар  жаратылысқа  бір  пайда  әкелетін  мекемелер  салуда  жария 

садақаға жатады. Осы қорлар, қоғамда мемлекеттің қолы жете бермейтін, 

жекелеген  адамдарды  да  жалғыз  басымен  байқай  алмаған  мұқтаждардың 

қажеттілігін өтеуге атсалысып, қоғам арасындағы мәселелер сол қоғамның 

өзімен  шешемін  тауып  жатады.  Мұқтаж  пенделер  тікелей  дәулетті  бір 

адамның қарыздар болып ол көмек алу орнына мақсатты түрде құрылған 

мекемелерден  көңілдері  тоқ  болып  өздерінің  қажетіліктерін  басқаға  күні 

қарамастан  Алла  алатын  еді.  Осылайша,  зекет,  садақа  басқа  да 

көмектермен қатар қорлар жүйесі мекемелерінің арқасында бай мен кедей 

арасындағы терең айырмашылықтың орын алуына тосқаул қойылады, екі 

топтың арасындағы етеңе жақындасып араласуға негіз дайындайды. Басқа 

бір сөзбен айтқанда қорлар, байлықтың тек қана бай қалталардың арасында 

ғана  айналуына  кедергі  жасап,  олардан  кедей  кепшіктердін  де 

пайдалануына  мүмкіндік  беретін сауап  жұмыстардың  ұжымдық  мекемеғе 

айналғаны деген мағынаны береді. Негізінде бұл мүмкіндіктерін пайдалана 

отырып бай болған қоғамында соған қарсы өзінің адамгершілік борышын 

өтеуге  болады.  Уақыфтар,  осы  борышын  өтегісі  келген  және  қоғамның 

ақиқат  мағынада  кедей  кепшіктерге  қол  созуға  тырысқан  байлар  үшінде 

ақиқат бір көпір болады.  

Дін және қоғам

50



Сахабалар  сияқты  олардың  артынан  ерген  ұрпақтар  да  ардақты 

Пайғамбарымыздың  жол  көрсетуымен  таусылмайтын  бір  сауап  бұлағы 

болғанын – дүниеде және ахиретте көптеген пайдалар әкелетінін ұғынған 

еді.  Дүние  мүліктерін  Алланың  ризашылығын  алу  үшін  бағаштағандар  – 

өмір  бойынша  мұқтаж  адамдардың  жүзіндегі  күлімсіреу  көрген  кезде 

коңілдерін  тынышталып,  өлгеннен  кейін  бағыштаған  уақыфтарынын 

арқасында сауап жазылуы жалғаса беретін еді. 

Жария  садақа,  Алланың  разалығы  жолында  болып  барлық 

бағышталған  уақыфтарды  қамтиды.  Бұл  бір  мағнада  жақсылықтардың 

үзіліссіз  жасалуына  апаратын  және  жақсылықтың  жүйелі  бір  түрде 

таралуын жалғастыру деген мағынаға келеді. Іштерінде Аллаға құлшылық 

жасалатын  мешіттер  және  ілім  үйрететін  мектептермен  қатар,  адамдарға 

тіпті  жаны  бар  жаратылысқа  бір  пайда  әкелетін  мекемелер  салуда  жария 

садақаға жатады. Осы қорлар, қоғамда мемлекеттің қолы жете бермейтін, 

жекелеген  адамдарды  да  жалғыз  басымен  байқай  алмаған  мұқтаждардың 

қажеттілігін өтеуге атсалысып, қоғам арасындағы мәселелер сол қоғамның 

өзімен  шешемін  тауып  жатады.  Мұқтаж  пенделер  тікелей  дәулетті  бір 

адамның қарыздар болып ол көмек алу орнына мақсатты түрде құрылған 

мекемелерден  көңілдері  тоқ  болып  өздерінің  қажетіліктерін  басқаға  күні 

қарамастан  Алла  алатын  еді.  Осылайша,  зекет,  садақа  басқа  да 

көмектермен қатар қорлар жүйесі мекемелерінің арқасында бай мен кедей 

арасындағы терең айырмашылықтың орын алуына тосқаул қойылады, екі 

топтың арасындағы етеңе жақындасып араласуға негіз дайындайды. Басқа 

бір сөзбен айтқанда қорлар, байлықтың тек қана бай қалталардың арасында 

ғана  айналуына  кедергі  жасап,  олардан  кедей  кепшіктердін  де 

пайдалануына  мүмкіндік  беретін сауап  жұмыстардың  ұжымдық  мекемеғе 

айналғаны деген мағынаны береді. Негізінде бұл мүмкіндіктерін пайдалана 

отырып бай болған қоғамында соған қарсы өзінің адамгершілік борышын 

өтеуге  болады.  Уақыфтар,  осы  борышын  өтегісі  келген  және  қоғамның 

ақиқат  мағынада  кедей  кепшіктерге  қол  созуға  тырысқан  байлар  үшінде 

ақиқат бір көпір болады.  

Ислам алғашқы жылдар бастап қорлардың материалдық және рухани 

тұрғыдан көптеген жақсы сауаптарды қамтуы себебімен күн өткен сайын 

дами  берді.  Рашид  халифалар  дәурінде,  Омиятар,  Абаситтер  және  одан 

кейінгі  биліктердің  дәурінде  де  ислам  әлемінің  төрт  бір  бұрыштарында 

алуан  түрлі  салаларды  қамтиған  қорлар  көптеп  ашылды.  Адамдар  өздері 

және  отбасылар  атынан  қорлар  құруымен  шектеліп  қалмай  өткен 

Пайғамбарлармен ардақты мұсылман адамдардың атарына да бағышталған 

қорлар құрды. Тіпті алғашқы мүмкіндіктер болғанына адамдардың ойына 

да келмейтін, мүмкін жеке қаралатын тақырыптарға да маңыз берді және 

сөз  болып  отырған  бостықтың  орнын  толтыратын  қорлар  құрды.  Осы 

қорлар  соншалықты  алуан  түрлі,  соншалықты  бір  бірінен  ерекше  болып, 

бұл  жағдай  шынымен  де  бір  мұсылманың  өмірге  және  жаны  бар 

жаратылысқа  қөз  қарасындағы  нәзіктігін  және  рухани  әлемге  терең 

бойлайтынын  көрсетіп  отыр.  Уақыт  өту  келе  бір  қордың  шығындарын 

жабу  үшін  көп  әртүрлі  қайнақтардың  табыстары  да  аталған  қорға 

байланатын  болды.  Уақыфтардың  шығындары  артқан  сайын  олардың 

арқасында  қаржы  жұмсалған  ғылым,  өнер  технология  сияқты  көптеген 

салаларда  дамуына  жол  ашылды.  Уақыфтар  аш  адамға  тамақ,  жұмыс 

іздегенге  іс  беретін,  үйленгісі  келгендерді  бақытқа  бөлейтін  қазынанын 

ортасы  болды.  Ғылым  жолындарға  шектеуссіз  бір  мүмкіндік,  өнер 

адамдарға ыңғайлы мекендер тауып берді. Аурулар үшін ұзатылған көмек 

қолы,  қартар  үшін  тамаша  бір  көнілін  аулайтын  мекен  болды.  Үясы  жоқ 

құстарға  паналайтын  керемет  бір  орын  еді.  Таудағы  жыртқыш  аңдарда 

назардан тыс қалдырылған жоқ.  

Уақыф, ақиқатын да құт жол еді. Сол жолда жасалатын ен кішкентай 

ғана бір сауап іс еселеп қайтыратын амалдардан болатына ешқандай кұмән 

жоқ. Махмуд бин Лабиттың түсіндіру бойынша, Хәзіреті Осман бір мешіт 

салдырғысы келген еді.   Алайда, адамдар бұл әрекетті ұнатпады және оны 

сол  тұрған  күйінде  қалдыруды  қалады.  Осыған  орай,  Хз.  Осман,  Алла 

Елшісінің  (Алланың  оған  игілігі  мен  сәлемі  болсын)  былай  деп 

бұйырғанын  естігенін  жеткізді:  «Кім  Алла  тағаланың  разылығы  үшін 

мешіті салса немесе салдырса, Алла оған жұмақта да бір (үй) сыйлайды». 

Дін және қоғам

51



Бұл  мешіт  үлкен  бір  мешіт  болмайтын  еді.  Алла  Елшісінің 

айтқанындай, кішкентай ғана бір мешіттің өзіне осы сүйінші берілді: «Кім 

Алла тағаланың разылығы үшін мешіті салса немесе салдырса, Алла оған 

жұмақта да  бір  (үй)  сыйлайды». Хазіреті  Пайғамбар  тек  қана мешіт  емес 

адамдардың пайдасына қызмет жасайтын әртүрлі уақыфтың қарсылығында 

үлкен  сүйіншілер  берелетінін  хабарлайды:  «Бір  мұсылман  бір  ағаш 

отырғызады  және  оның  жемісін  бір  адам  немесе  жан-жануарлар  жейтін 

болса,  міндетті  түрде  ол  желінген  жемістің  сауабы  ағашты  отырғызған 

адам үшін бір садақа болады». 

Дін және қоғам

52



Бұл  мешіт  үлкен  бір  мешіт  болмайтын  еді.  Алла  Елшісінің 

айтқанындай, кішкентай ғана бір мешіттің өзіне осы сүйінші берілді: «Кім 

Алла тағаланың разылығы үшін мешіті салса немесе салдырса, Алла оған 

жұмақта да  бір  (үй)  сыйлайды». Хазіреті  Пайғамбар  тек  қана мешіт  емес 

адамдардың пайдасына қызмет жасайтын әртүрлі уақыфтың қарсылығында 

үлкен  сүйіншілер  берелетінін  хабарлайды:  «Бір  мұсылман  бір  ағаш 

отырғызады  және  оның  жемісін  бір  адам  немесе  жан-жануарлар  жейтін 

болса,  міндетті  түрде  ол  желінген  жемістің  сауабы  ағашты  отырғызған 

адам үшін бір садақа болады». 

  Хазіреті  Пайғамбардың  асхабын  уақыф  құруға  ынталандыруы  және 

асхабымен  бірге  алуан  түрлерді  уақыфтар  құра  отырып  өздерінің  кейін 

келетін  ұрпақтарына  өнеге  болулары  ислам  қоғамында  уақыфтар 

дәстүрінін  кең  қанат  жайылуына  кең  мүмкіндік  берді.  Ислам  қоғамында 

жария садақамен басталған осы уақыфтар дәстүрі уақыт өте келе Алланың 

разылығын  алуды  мақсат  еткен  қайрымдылық  жасауды  жақсы  көретін 

ортаға  тастаған  туындыларымен  қызметтерінін  арқасында  уақыфтар 

мәдениетін  қалыптастыруға  лайықты  үлесін  қосты.  Мешіттер,  көпірлер, 

мектептер,  университеттер  ашылды.  Мұсылман  болсын  немесе  басқа  дін 

өкілі  болсын  ешқандай  бөлектеу  болмастан  барлық  адамдардың 

қажеттіліктері  ескерілді,  аштардың  қарны  тойғызды,  баспанассыз 

қалғандарға  паналайтын  орны  тауып  берді,  тіпті  жан  жануарлар  үшін 

арнайы  уақыфтар  құрылды.  Осылайша,  уақыфтар  ислам  оркениетінің 

әлеуметтік  өмірдегі  символы  жағдайына  айналды.  Исламның  алғашқы 

жылдарынан  бүгінгі  дейін  ен  нәзік  бөлшектеріне  дейін  қоғамның 

қажеттілікке  мұқтаж  болуы  мүмкін  әр  бір  саласына  қатысты  ашылған 

қорлар  және  олардың  жасалған  қызметтерін  ескеретін  болсақ  қорлардың 

осы 

жұмыстар 



тәсілдері 

өте 


жақсы 

белгілі 


болады.                            

Нәтижеде  ислам  мәдениеті  адамдарға  әр  бір  мәселеде  көмек  қолын 

ұзатуды  ұсына  отырып,  мұнымен  тек  қана  өздерінің  артынан  ергендерді 

ғана  емес  бүкіл  адамзатың  тіпті  Алланың  жаратқан  әр  бір  жаны  бар 

жаратылысынын  пайдаланғаның  мақсат  етеді.  Осы  жағдайдың 

ұйымдасқан, жүйеленген түрі болып табылатын қорлар жүздеген жылдар 

бойы  ұрпақтардың  арасында  көпір  қызметін  атқарып  бүгінгі  әлемдеде 

ислам  өркениетінің  мәңгілік  мөрі  болып  келе  жатыр.  Осы  уақыфтардың 

сақталып,  мақсаттарына  сәйкес  қолданылуын  қамтамасыз  ету  кейінгі 

ұрпақтардың  басты  қызметі  болып  табылады.  Сонымен  қатар,  заманауи 

әлемде  ортаға  шыққан  және  алуан  түрлі  формаларда  дамыған  қоғамның 

мәселерінің  шешілуі  үшін  де  бүгінгі  күннің  шартарына  сәйкес  келетін 

жаңа  уақыфтардың  құрылып  жұмыс  жасауын  қамтамасыз  ету  үлкен 

қажеттілік екені байқалады.      




жүктеу 2.85 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   50   51   52   53   54   55   56   57   ...   120




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет