Балалардың толеранттылық тәлімін тәрбиелеудегі ата-аналар дайындығы


  тапсырма. Әңгімелесу барысында ақпаратты дәл жеткізу неліктен қажет?



жүктеу 0.54 Mb.
Pdf просмотр
бет4/4
Дата25.05.2017
өлшемі0.54 Mb.
1   2   3   4



тапсырма. Әңгімелесу барысында ақпаратты дәл жеткізу неліктен қажет? 

2 шағын топпен жұмыс.  

1-

топша мынадай мақалдан тұратын қағазды алады: «Тілі ұзынның ақылы қысқа».  



2-

топша «Ағысқа қарсы тек мықты балық жүзер. Ал ағыс бойымен өлі балық та жүзе алады». 

Осы  мақалдардың  мазмұнын  сақтай  тұра  қайта  тұжырымдап,  топшадағы  бірінші  адамнан 

бастап  соңғы  адамға  дейін  тізбекпен  сыбырлап  қайта  айту  керек.  Топшадағы  соңғы 

қатысушының нұсқасын мақалдың түпнұсқасымен салыстырыңыздар. 

Талқылауға арналған сұрақтар: 

 



Осы жаттығуға қарап қандай қорытынды жасауға болады? 

 



Ақпаратты дәл жеткізбеу неге әкелуі мүмкін? 

 



Мұндай жағдайдың алдын қалай алуға болады? 

 



Адекватты қайта тұжырымдау қандай жағдайларда маңыздырақ болып келеді? 

 



Өміріңізде сіздің сөздеріңіз біреуге дұрыс жеткізілмеген жағдай болды ма? Оның салдары 

қандай болды? 

 

Сіз біреудің сөзін дұрыс жеткізбеген жағдай болды ма? Не себептен? Оның салдары қандай 



болды? 

 

Жалпылау: Әр адам тарататын ақпаратына жауапты  



 4 

тапсырма.  Шиеленісті қалай шешуге болады? «Мұзтау» ситуациясы 

Кіші топтардағы жұмыс 

Мұзтаудың  негізгі  сипатын  айту  және  оларды  қара  түспен  мұзтау  суретінің  астына  жазу. 



мұздай, қатты, үлкен, айқын емес» және т.б.



Алдын-ала  қағаз  бетіне  мұзтаудың  су-үсті  және  су-асты  бөліктерінің  1-де  10  ара-

қатынасының суретін салу.  

Талқылауға арналған сұрақтар: 

 



Мұзтауды шиеленіспен салыстыруға бола ма? 

 



Қандай белгілер мұзтауға тән? (мұзтаудың үлкен бөлігі жасырын тұрады) 

 



Бұның шиеленіске қатысы бар ма? 

 



Мұзтаудың су-асты бөлігімен соқтығысудың алдын қалай алуға болады? 

 

Соңғы  сұраққа  жауапты  мұзтау  суретіне  (қызыл  түспен)  схематикалық  түрде  белгілеу 



керек.  Мысалы,  мұзтау  айналасындағы  «айналып  өтуді»  білдіретін  нұсқар  түрінде,  төбе 

жағында күннің суреті бар «ерітуді» білдіретін және мұзтау ортасында үзілген сызықтар 

32 

 

белгіленген  «жаруды»  білдіретін  және  т.с.с.  белгілерді  белгілей  отырыпжауап  беру. 



Ұсыныстардың әрқайсысының тиімділігін талқылау. 

 



Мұзтаумен соқтығысу қаупінен қашу  амалдарының әрқайсысы қандай қатер тудыруы 

мүмкін  – айналып өту, еріту немесе жару және т.б. ? 



Болжамды жауаптар:  

 



Айналып  өту  кезінде  қаншалықты  алшақ  жүру  керектігі  белгісіз,  себебі  оның 

су-асты бөлігі көрінбейді 

 



Еріту салдарынан мұхит деңгейі көтеріліп, жер бетін су басуы мүмкін 

 



Жару барысында мұз бөлшектерімен жарақаттану қаупі бар 

 



Айтылған қауіптердің алдын алу үшін қандай амал қолдануға болады? 

 

 «



Мұзтауды зерттеу қажет»  жауабына әкелу керекЖауапты мұзтау сипаттарының оң 

жағына жазып, ал оның астына мынадай сұрақтарға жауап жазу керек:  

 



Мұзтауда нені зерттеуге болады? 

Жауаптарды статистикалық (көлемі, салмағы және т.б.) және динамикалық (жылдамдық, 

іс-әрекет бағыты және т.б.) топтарына бөліп жазу. Шиеленіс мәселесіне қайтып оралып, 

сұрақтарды талқылау: 

 



Шиеленісті зерттемей тұрып, оны шешу барысында қандай-да бір қауіп  төнуі мүмкін 

бе? 

 

Шиеленісте  нені  зерттеу  маңызды? (шиеленіс  қатысушыларының  мінездерін,  оның 



себебін, кикілжің жағдайды, қақтығыс оқиғаны қоса құрылымын зерттеу маңызды

 



Мұзтау  мен  шиеленістің  статистикалық  және  динамикалық  сипаттарының  арасында 

қандай ұқсастықтар бар? 



Жалпылау: 

Кейде  адамдар  мұзтауды  өздеріне  тартып,  оны  өмір  бойы  өзімен  тасып  жүреді.  Көп 

жағдайларда  бұл  отбасы  мәселерінде  кездеседі  –  көптеген  адамдар  мұзтауды  өмір  бойы 

арқасында «тасып» келеді.  

Топқа бағытталған сұрақтар: 

 



Біз мұзтауды не үшін қарастырдық? 

 



Осы мәліметтер шиеленісті трансформациялауда қандай көмек тигізуі мүмкін? 

 



тапсырма.  «Мен/Сен – қатынастары» шиеленіске қалай әсер етеді? 

Кіші топтардағы жұмыс 

Шиеленіс жағдайын еске түсіру немесе ұқсату (имитация) ұсынылады. 



Талқылауға арналған сұрақтар: 

 



Ұрыс-керіс әдетте қалай басталады, қандай сөздерден? 

33 

 



 

Қандай  есімдіктер  жиі  естіледі?  («сен», «сенің», «сендердің»…-  «хабарлама  -  СЕН»  - 



үкім  сияқты  естіледі;  сирек  –  «хабарлама  -  МЕН»: «Егер  мен  сен  секілді 

көрсем\естісем … «Мен ойлаймын…, ) 

 



Мына  хабарламалар  түрлерінің  арасында  қандай  айырмашылық  бар  және  қарым-

қатынастың әр түрі ұрыс-керіске қалай әсер етеді? Оны не күшейтеді және тездетеді? 

Не  тоқтатады? 

 



Ұрыс-керісті қалай шешуге болады

 

  

Жалпылау: 

 



«

СЕН-хабарламаларын»-да үкімдер болжамдарға 

негізделеді  (нақтылауды  сұрау, 

әсіресе  қайсысы).  Басқа  адамдар,  егерде  олардың  пікірлері  ортақ  болмаса,  бұл 

болжамдармен жұмыс жасауға міндетті емес.  

 



«МЕН-хабарламаларын»-да,  егер  сіз  мәселені  анықтауға  және  оларды  шешуге 

тырыссаңыз, басқа адамның үстінен бақылау орнатқыңыз келмесе, ол іске асады.  

 



Ұрыс-керістің шешілуі қарым-қатынастан басталады, яғни, бір-біріне деген сұрақтар 

және шынайы жауаптар.  

Бұл жағдайда маңызды: 

 



шынымен мәселені шешуді қалау  

 



бір-бірін сөздермен және әрекеттермен ренжітпеу  

 



бір-бірінің сөзін бөлмеу  

 



адамға және оның мәселесіне ортақ болу  

 



ұстанымдарға  емес,  қызығушылықтарға  жинақталу,  екі  жақты  ұтыстың 

жолдарын іздеу 

 



тараптар тәртібінің бағаларының әділ, шынайы белгілерін қолдану.  

 

 

6-

Тапсырма.  Ұрыс-керісті қалай дұрыс шешуге болады?  Ұрыс-керіс Картасы  

Үш топта  жұмыс жасау.  

Топтарға танысуға және талқылауға практикалық жанжалды жағдай және оны шешуге Ұрыс-

керіс Картасы ұсынылады.  

Жанжалды жағдайдың үлгісі: 



Елестетіңіз:  енеңіз  сізге  үнемі  ұқыптылық  және  үнемділік  қажеттіктері,  сіздің 

ысырапшылдығыңыз  жайлы  айтып  отырады.  Өзіне  қымбат  заттарды  сатып  алады. 

Жанұяда  осы  үшін  шиеленіскен  жанжалды  жағдай  туады.  Ол  өзінің  соңғы  сатып  алған 

затына  сіздің  ойыңызды  білгісі  келеді.  Сіздің  реакцияңыз  (әсеріңіз)  қандай?  Кезекті 

жанжалды қалай шешуге болады? 

 

Шешім қабылдаудағы ақпарат: 

  

Жанжалды шешпес бұрын, алдымен оны талдау керек, т.с.с.:  



не болғанын түсіну керек;  

жанжалдың  мән-жайын білу керек;  



34 

 

-



 

жанжалды шешу керек. 

 

X. Корнелиус  және Ш. Фэйр мекемелермен олардың басшыларына және қызметкерлеріне 





жанжал  

картасын

қолдануды ұсынды. 

 

Карта бізге назар аудара қоймайтынды көруге және оны талдауға көмектеседі. Адамдар 



саяхатқа бара жатып, өздерімен бірге карта алып шығады. Сол секілді ұрыс-керістеде: карта 

оның оңай шешілуіне көмектеседі. Оның мәні келесіде: 

 

 



жанжалдасу

 

мәселесін  жалпы  алып,  анықтаңыз.  Мәселені  бір  сөйлеммен  сипаттаңыз. 



Сол мезетте жолын табуға тырыспай, ең бастысына өзіңіздің зеректігіңізді бір нүктеге 

топтаңыз.  Мәселені  қарама-қарсы  атаулармен  көрсетуге  тырыспаңыз,  бұл  сізге 

мәселені еркін шешу варианттарын қарауға мүмкіндік береді.  

 



Ұрыс-керіске кімдер қатысты екенін анықтаңыз, (жеке адамдар, топтар, 

бөлімдер 

немесе 

мекемелер);  



 

  



Дәл,  нақ  қажеттіліктерді  және  әр  бірінші  деңгейлі  жанжалға  қатысушының  қаупін 

анықтаңыз.  



Фасилитаторлардың түсініктемелері.  

Кез-келген жанжалда мына жағдайлардың жиі болатыны белгілі: адам бір мәселені ұсынады 

(қолына кезіккенін, не болмаса «әдемі» көрінгенін), сонда түпкірінде бұл мәселе мүлдем басқа 

болып  шығады.  Бұл  сұрақта  қатысушының  көзқарасындағы  нағыз  уәждемені  білу  керек. 

Адамдар  олардың  қажеттіліктерін  орындайтынын  ғана  алып,  бұған  кедергі  келтіретіннен 

қашады.  



Қажеттіліктер.  Кең  мағынада  айтсақ,  бұл  адамға  маңыздының  бәрі.  Әңгімелесушінің 

қажеттігін анықтауға көмектесу үшін мына жетекші сұрақты қоюға болады: "Сіз мені ананы 

да,  мынаны  да  істеуім  керек  деп  ойлайсыз  ба.  Сізге  бұл  не  береді?"  Бұл  сұрақтың  жауабы 

адамның айтылмаған қажеттіктері жайлы ақпарат бере алады.  



Қауіптену,  қорқыныштар.  Оларды  да  ескеру  өте  маңызды.  Біздің  қорқыныштарымыздың 

тиімді  де  тиімсіз  де  жағы  бар.  Бірақ  бұдан  олардың  мағынасы  аз  болып  қалмайды.  Сіз 

қауіптенуді  мойындаған  кезде  ғана,  онымен  жұмыс  істей  аласыз.  Мысалы,  егер  адам 

сыйламағанға шыдай алмаймын десе, сонда оған қажет тек сыйластық па? Сонымен адамдар 



бәрінен де  неден қорқады? 

 



Кемсіту мен қорлану. 

 



Жолы болмаушылық. 

 



Қаржылық күйреу. 

 



Беті қайтарылу немесе ұнамсыз болу. 

 



Жағдайдан бақылауды жоғалту. 

 



Жалғыздық. 

 



Сын және кінәлаушылық. 

 



Жұмысынан айырылу. 

 



Өзінің өмірлік іс-әрекеті мен өз отбасын қамтамасыз ету қабілетсіздігі.   

 



Жалықтырғыш жұмыс. 

 



Өтірік. 

 



Бәрін қайтадан бастау қорқынышы. 

35 

 

 



Барлық  тараптың  қорқынышы  мен  қажеттіліктерін  атап  шығыңыз.  Осы  кезеңде  дайын 

жауаптарды  бермей,  тек  мына  категориялармен  жұмыс  жасау  керек.  Бұл  жауаптар  шынайы 

мұқтаждық  пен  қорқынышты  айқындайды.  Жанжалмен  жұмыс  жасау  құралы  ретінде  осы 

картаны  пайдалануға  болады.  Кез-келген  жағдайда  жанжалмен,  шиеленіспен  жұмыс 

жасағаннан, оны алдын-ала ескерткен әлдеқайда оңай. Мұндай карталарды мына жағдайларда 

қолдануға болады: 

 

әріптестерімен қарым-қатынасын реттеуде;  



 

жоспар құруда; 



 

үйде, жұмыста және т.б. қиындықтардың пайда болуы кезінде;  



 

келіссөздерге дайындық кезінде;  



 

жиналыстарда, келіссөздерде. 



 

Кез-келген  оқиғаларда  карта  жағдайдың  дамуының  шынайы  келешегін  көруге  мүмкіндік 

береді.  Оны  маңызды,  көкейкесті  жағдайларда  қолданыңыз.  Мәселелердің  туындауы  олар 

жайлы  ойлануға  және  қалайда  оларды  шешуге  көмектеседі.  Адамдардың  талаптарының 

артында  қандай  қажеттілік  тұрғанын  анықтаңыз.  Картамен  жұмыс  жасағанда  "ортақ 

байланыс" орын алады, яғни: ортақ қызығушылықтар, ортақ қажеттіктер. Бұл келешекте ортақ 

платформа (тұғырнама) бола алатын факторлар.  

 

Тренингтерге қатысушылардың уақыты  болуына байланысты,  оларға басқа да пайдалы 



және қызықты тапсырмалар беруге болады, атап айтсақ: 

 

1.



 

Тараптар  арасындағы диалог:  «Мен»  мейірімді  ана  және  қатал  ана  жағдайын 

талдау 

 

Фасилитатор: «Әрқашан баласын жақсы көретін, жылылық пен қамқорлыққа толы мейірімді, 



жұмсақ,  қамқоршыл  ананы  көрсету  керек.  Оны  баласының  шорқақтығы,  жайбасарлығы, 

епсіздігі  ашуландырмайды.  Ол  ешқашан  баласына  дауыс  көтермейді  және  ешқашан  дене 

жазалау түрлерін қолданбайды. Бастайық». 

Мұндай  тапсырма  көбінесе  авторитарлық  типті  ата-аналарға  ұсынылады.  Бұл  үшін 

қатысушыларға  алдын-ала  мына  сұрақты  қою  қажет  «Кім  өзін  айтарлықтай  авторитарлық 

анамын  деп  есептейді  (әжесі,  әкесі,  атасымын)?».  Ұтылу  ережесі  бойынша  күн  тәртібін 

орындау  (таңертең:  мектепке  дайындық;  үй  тапсырмасын  орындау;  қонақ  қабылдауға 

дайындық және т.б.). 

 

Фасилитатор: 



Қатал ата-аналарды көрсетеміз.  

Бұл тапсырма өз балаларымен қиын қарым-қатынастағы ата-аналарға ұсынылады (алдын-ала 

тренинг қатысушыларынан мұндай аналар, әкелер, әжелер, аталардың бар-жоғы анықталады). 

Практикалық материал ретінде ережелері, тәртібі талқыланады. Егерде, топ қатысушыларына 

бұл  тапсырманы  орындау  барысында  қиындық  туындаса,  «бос»  орындық  техникасының 

көмегіне  жүгінуге  болады.  Бұл  былай  орындалады.  Ортаға  екі  орындық  қойылады,  біреуіне 

балаларымен  қатысуда  қиындық  мәселесі  бар  қатысушы  отырады.  Бірінші  оған  өзінің 

үйреншікті мінез-құлқын пайдаланған  вариантты ұсынады. Сосын тренер қатысушыға қарсы 



36 

 

орындыққа отыруын сұрайды, енді өз мінезіне қарама-қайшы әрекетті көрсетуі керек. Барлық 



топ қатысушыға жаттығуды орындауда көмек көрсетеді.  

  

      



2. Даулы, жанжалды мәселелерде ертегі терапиясы  

Мақсаты:  Даулы, жанжалды жағдайларды альтернативті шешуде және уәждемелік талдау 

жасауда  «По  щучьему  веленью»  (көктен  түскендей)  орыс  халық  ертегісін  мысалға  алсақ; 

психодрама, яғни, психотерапия және психологиялық кеңес беру әдісін жетілдіру. 

Қатысушылардың қалауы бойынша басқа танымал ертегіні талдауға болады.  



Тәртібі:  Топ  қатысушылары  (біреу  басқасын  жалғастырады)  атақты  ертегінің  сюжетін 

(желісін)  еске  түсіреді,  затты  (не?)  және  дауласудың  әрбір  тарабын  (кім?)  анықтайды  (олар 

кемінде 12), көбісіне әдеттегі үлгі бойынша талдайды: 

2.

 



Неге? (жанжалдасу себептері). 

3.

 



Қалай? (жанжалдасу тараптарының стратегиясы және тактикасы). 

4.

 



Не үшін? (тараптарының мақсаттары, қызығушылықтары, пайдасы («нәтижесі»). 

Сосын қатысушылар бұл дауласуды шешудің дұрыс балама жолдарын ұсынады. 

Мұндай  сабақтың  түрі  ата-аналарға  өз  балаларымен  қарым-қатынас  жасауда  өздерінің 

әдеттегі қателіктерін тез және тиімді айқындауға және олардың қылықтары мен тәртіптеріне 

жақсы түсіністікпен қарауға әрекет етеді.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


37 

 

Қорытынды 



 

Адамның жақсылыққа не жамандыққа ұмтылуы сәби кезімен келеді және жылдар өте не ол, не 

бұл  бағытқа  қарай  дамиды.  Және  өз  балаларының  шығармашылық  қуатын  керек  арнаға 

бағыттауы  тек  ата-аналардың  жауапкершілігінде,  оларға  оны  өзінің  және  басқаның  игілігіне 

жұмсауға  көмектеседі.  Біздің  соғысқа,  зорлыққа,  азғындауға  толы  әлемде,  бұны  іске  асыру 

оңай  емес.  Ата-аналарға  балаларының  психологиялық,  эмоционалдық  және  адамгершілік 

дамуына  әсер  ететін  нәрсенің  бәріне  үлкен  ұқыптылық,  сақтық,  сезгіштік,  түсіністік  керек. 

Балаларын  жақсылыққа  ұмтылуға,  өзара  сыйластыққа,  махаббатқа,  аяушылық  пен 

рақымшылыққа  тәрбиелеуде  ата-аналар  балаларына  болашақ  өмірдің  бейнесін  жасайды. 

Балаларымыз өздігінен толерантты, жоғары адамгершілікті тұлғалар болады және біздің күш-

жігерімізсіз  қоршаған  әлем  дұшпанды,  адамгершіліксіз  болуын  тоқтатады  деп  күту  мүмкін 

емес. Сондықтан осы себепке байланысты ата-аналар балаларының шығармашылығына ерте 

жастан белсенді қатысып, оның толерантты тұлға болуына тәрбиелеу керек.  

Жанұя  балаға  әлеуметтік-тарихи  және  эмоционалды  тәжірибе  беруде,  әсіресе  адамдар 

арасында  іскерлік  өзара  қарым-қатынаста  жанамалық  бөлігі,  қайнар  көзі  болып  табылады. 

Осыдан  жанұяны  баланы  әлеуметтендірудің,  тәрбиелеудің  маңызды  институты  деп  толық 

айтуға болады.  

Әлеуметтік  жоспарда  бала  өзінің  беделді,  ақылды,  күшті,  мейірімді  және  жақсы  көретін 

адамының  орнына  өзін  қойып,  жетіледі.  Бала  осындай  құнды  қасиеттерді  иеленіп,  ата-

аналарына ұқсағысы, солардай болғысы келеді. Тек балаларына беделді ата-ана ғана, осындай 

үлгі  бола  алады.  Маңыздысы,  үлкен  тәжірибеге,  ақыл  мен  қайырымдылыққа  негізделген 

шынайы беделдің болуы және балалары ерікті, саналы түрде тыңдауы керек. Балаға шынайы 

және қажет бедел, мәртебе - ол анасымен көп уақыт өткізуі болып саналады. Ержеткен бала 

жанұя  құрылымын  және  ата-аналарының  қосымша  рөлдерін  түсінуге  қабілетті  болады. 

Сонымен,  жанұя  қарым-қатынасында  ең  бастысы,  ерлі-зайыптылар  арасындағы  қарым-

қатынас, олардың өзара қосымша рөльдері және олардың ешқайсысының сенімді, махаббатты 

кетірмей, бала тәрбиесінде біртұтас болуы.  

Бала тәрбиесі қазір жәй дайын білімді, ептілікті, дағдыны және тәрбие стильдері 

бағдарламаларынан да маңыздырақ болып тұр. Қазір тәрбиенің дұрысы – бұл баламен 

тәрбиешінің тұрақты сөйлесуі (диалогы) және баланың дербес шешімдерін барынша игеру 

үдерісінде өмірін мәнді ететіндей, қоғамның толық құқылы мүшесі болуына көмектеседі.  

Баланың дамуын бақылау барысында туындаған кейбір қиындықтар, бұл жанұя мәселелерінің 

бейнеленуі, қалыпты жанұялық қарым-қатынастардың бұзылуы. Және балаға көмектесу үшін, 

ең алдымен, оның жанұясына көмектесу керек. Педагогикалық

 

және психологиялық білім 



беру семинарлары осы кезде нағыз «жедел жәрдем» бола алады. Ұсынылған материалдар тек 

бұл жетіспеушілікке ғана бағытталмай, мүмкіндігінше, бұдан мұнан былай ата-аналар мен 

балалардың тиісті тәрбиесі мен толеранттылық жанұялық қарым-қатынастар сұрақтарына 

қызығушылық танытқан басқа да тұлғалар мен мекемелер толық бағдарламалар мен іс-

шаралар желісін құруы керек. 

 

 



 

 

 

38 

 

Әдебиеттер. 

1.

 

Асмолов А.Г.  Толеранттылық: талдаудың әр түрлi парадигмасы // Ресей қоғамдық 



санасындағы толеранттық. - М.,1998. – Б. 3-14.  

2.

 



Асмолов,  А.Г.  Толеранттылық: талдаудың әр түрлi парадигмасы // Ресей қоғамдық 

санасындағы толеранттық. – М.: Смысл, 1998. – 246 б.  

3.

 

Асташова     Н.А.  Толеранттылық -адами даралықтың өзiн көрсете бiлудiң шарты. //  



Әлеуметтiк  және  экологиялық  дағдарыс    шарттарындағы  толеранттық: 

Бүкілресейлік  ғылыми-практикалық  конференциясының    материалдары  (10-12 

қыркүйек  2002  ж.) / Н.А.  Асташованың  редакциялығымен.  -  М.:  МСПИ;  Брянск: 

БГУ,  2002. – Б. 17-23  

4.

 

Байбаков,  А.М.  Толеранттылық  педагогикасына  кіріспе:  Педагогтар  мен 



студенттерге  арналған  оқу-әдістемелік  оқулық/  А.М.  Байбаков.  –  Волгоград: 

ВГИПК РО баспасы, 2002. – 12 б.  

5.

 

Бахтин,  М.М. Қылықтың философиясына/  М.М.  Бахтин  //  Философия мен ғылым 



және техника социологиясы: жылдық. – М., 1986. 

6.

 



Библер,  В.С.  Ғылым  оқуынан  мәдениеттiң  логикасына:  21  ғасырға  екі 

философиялық кіріспе/ В.С. Библер. – М.:  Политиздат, 1991. – 412 б.  

7.

 

Үлкен психологиялық түсіндірме сөздiгі. – М.: Вече, АСТ, 2000. – 559 б.  



8.

 

Валитова, Р.Р. Толеранттылық: кемiстiк немесе адамгершiлiк пе? / Р.Р. Валитова // 



Вестн. Моск. Университета. Сер.  Философия. –  1996. - № 1. – Б. 33-37.  

9.

 



Вульфов,  Б.З.  Толеранттылықтың  тәрбиесi:  мәні  және  әдіс-амалы/  Б.З.  Вульфов  // 

Внешкольник. – 2002. - №  6. – Б. 12-16.  

10.

 

Вульфов Б.З. Толеранттылықтың тәрбиесi: мәні және әдіс-амалы // Внешкольник. - 



2002. - 

№ 6. - Б. 12-16.  

11.

 

Гришина Н. В. Жанжалдың психологиясы. – СПб: Питер, 2002 – 464б. 



12.

 

Даль, В.И. Ширақ ұлы орыс тiлiнің түсiндiрме сөздiгі. В 4 т. Т. 3 / В.И. Даль. – М.: 



Рус. Яз., 1998. – 556 б.  

13.


 

Гриншпун    И.Б.  Ұғым  және  Толеранттылықтың  мағыналы  сипаттамалары 

(

психикалық оқиға толеранттылық туралы мәселе жөнінде)/ Толеранттылық санасы 



және  толеранттылық  қарым-қатынастарын  қалыптастыру  (теория  және  практика): 

Гылыми-әдістемелік жинағы. -М.: Изд. МПСИ; Воронеж: «МОДЭК» баспасы, 2002 

– 

368б. - Б.31-40.  



14.

 

Толеранттылық  қагидаттар  декларациясы.   ЮНЕСКО-ның  бас  конференциясы    



1995 

жылғы  16  қарашасындағы  5.61  қарарымен  бекітілген.//  Вестник 

толерантности - М.: МГУ, 2000.  

15.


 

Золотухин,  В.М.  «Шыдамдылық» жалпы  адами  құндылық  ретінде// Гуманитарлық 

пәндердің қазіргі проблемалары. -2 шығарылым. - Кемерово: Кузбассвузиздат, 1999. 

Б.7-10  



16.

 

Ильченко  Л.П.  Мектеп  оқушыларының  этнос  аралық  толеранттылығын 



қалыптастыру: пед.гылымдарының док. дис.автореф.- М., 2005. - 47 б.

 

17.



 

Лекторский,  В.А.  Толеранттылық,  плюрализм  (пікір  алуандық)  және  сыншылдық 

жөнінде/ В.А. Лекторский // Философия мәселелері. –  1997. - № 11. – Б. 46-54.  

18.


 

Москвина  Н.  Б.  Жанжалтану  құзыреттілігіне  өрлеу: «Жанжалтану  құзыреттілігін 

көтеру» курсына арналған оқулық.-М.: АПКиПРО, 2001. – 89 б. 

19.


 

Петровская Л. А. Жанжалтану құзыреттілігінің мән-жайы мәселесі жөнінде// Вестн. 

Моск. ун-та. Сер. 14. Психология. - 1997. - № 4. - Б. 41-45. 


39 

 

20.



 

Рапацевич    Е.С.    Педагогика:    Қазіргі  үлкен  энциклопедиясы.  –  Минск:    ИООО  

«

Қазіргі заман сөзі», 2005. – 719 б. 



 

21.


 

Рожков  М.И.,  Байбородова  Л.В.,  Ковальчук  М.А. Мектеп  оқушыларының 

толеранттылығын  тәрбиелеу:  оқу-әдістемелік  құрал.  –  Ярославль:  Даму 

Академиясы.- 2003. 

22.

 

Қазіргі заман шетел тілдер сөздігі. — М.: Ғылым, 1993.—740 б.  



23.

 

Солдатова  Г.У.  Өзіңмен  және  өзгелермен  тату  тұру:  Жасөспірімдерге  арналған 



толеранттылық тренингі. – М.: Генезис,  2000. -112б.  

24.


 

Тишков      В.А.      Өзгеріп  жатқан  қоғамдардың  толеранттылығы  мен  келісімі. 

Ресейдегі этникалық теория мен саясат жөніндегі очерктер. - М.: Русский мир, 1997 

Б. 256-274.  



25.

 

Толеранттылық  сана-сезім  және  толеранттылық  қарым-қатынасты  қалыптастыру 



(теория  және  іс  тәжірибе):  Гылыми-әдістемелік  жинағы.  -  М.:  МПСИ  баспасы; 

Воронеж: «МОДЭК» баспасы, 2002. – 368б. 

26.

 

Заманауи  қоғамның  толеранттылығы:  пәнаралық  зерттеулерінің  тәжірибесі:  



Гылыми  мақалалар  жинағы./  М.В.  Новикова,  Н.В.  Нижегородцеваның  ғылыми 

жетекшілігімен– Ярославль : Изд-во  ЯГПУ, 2011. - 357 б. ISBN 978-5-87555-725-5 

27.

 

Степанов,  П.В.  Толерантты адам:  оны қалай тәрбиелеу?/ П.В. Степанов  //  Халық 



білімі. – 2001. - № 6. – Б. 152-156.  

28.


 

Орыс тілінің түсіндірме сөздігі 4 т. / Д.Н. Ушаковтың ред.– М.: Рус. словари, 1994. – 

598 б.  

29.


 

Уэйн, К. Білім және толеранттылық/ К. Уэйн //Еуропадағы жоғары білім–  1997. - № 

2. – 

Б. 14- 28.  



30.

 

Философиялық энциклопедиялық сөздік. – М.: Просвещение, 1997. – 574 б.  



31.

 

Хеффе, О. Плюрализм және толеранттылық: қазіргі әлемнің заңдылығы жөнінде/ О. 



Хеффе // Философия ғылымдары. –  1991. - № 12. – Б. 16-28. 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

40 

 

 



ҚОСЫМША 

 

Қосымша 1 

 

(ЖҚОО- жергілікті қауымдастықтың оқыту орталығы ) 



 

Сұрақ нәтижелері. 

Сұрақта  16  адам  қатысты,  5  ЖҚОО-ның  адамдары  және  2  колледж  адамдары.  Тәжірибе 

төмендегі анкета бойынша жүргізілді: 

 

 

А Н К Е Т А 

Құрметті  әріптестер,  «Балаларды шыдамдылыққа тәрбиелеуде ата-ананы дайындау» 

атты семинардың жоспарын дайындау мақсатында Сіздерге келесі сұрақтарға жауап 

беріп, ыңғайлы жауаптарды сызып қоюларыңызды өтінеміз.  

№ 

Сұрақтар 



Жауаптар саны 

1. 


Сіздің ойыңызша қай анықтама шыдамылықтың дәл 

мағынасын береді: 

1.

 



Дау-жанжал кезінде өзін дұрыс ұстай алу, оны әділ 

аяқтау  


2.

 

Түсінісудің жетістігіне бағытталған қарым-қатынас 



3.

 

Адамзаттың әртүрлілігіне бағытталған ашық 



қарым-қатынас  

4.

 



Жағдайлар мен қоршаған ортаға адамның 

шыдамдылығы  

5.

 

Тағы қандай? 



 

 

 



 



 



 

Сіз тұрған аймаққа шыдамдылық тәрбиесінің қандай 



маңызы бар: 

1.

 



өте көп маңызы бар 

2.

 



маңызды 

3.

 



маңызды емес 

4.

 



жоқ 

 

 



 

 

16 



3. 

Сіздің ойыңызша, балалар мен жасөспірімдерде 

шыдамдылық тәрбиесі үшін кім жауапкершілікті 

болуы қажет? 

1.

 



жанұя/ата-аналар  

2.

 



бала бақша 

3.

 



мектеп 

4.

 



достар 

5.

 



тағы кім  

 

 



 

10 


 



 

41 

 

 



4. 

Сіздің  ойыңызша  қандай  ортада  шыдамдылық тәрбие 

болмайды? 

1.

 



Ұлттары бөлек адамдар арасында  

2.

 



Әр  түрлі  жас  ерекшеліктері  бар  адамдар 

арасында 

3.

 

Балалар мен ата-аналар арасында 



4.

 

жеткіншектер арасына 



5.

 

жұмыс берушілер мен жұмысшылар арасында 



6.

 

тағы кімдердің арасында? 



 

 

 



 

 





 

5. 



Шыдамды адам қандай болуы қажет? Төмендегі 

берілген тізімнен бес негізгі қасиеттерін  таңдаңыз: 

Басқаларға икемді 

кішіпейілділік 

шыдамдылық 

әзіл сықақ қасиетінің болуы 

дәлдік 

сенімділік 

әртүрлілілікке шыдамдлық                                              

өзін ұстай алуы  

Ақкөңілділік                                                             

Басқаларды талқыламау  

Тыңдай алу 

Білуге құмарлық  

Бірге қайғыру   

 

 



 

 

 



 



 

 



 



 



 



6. 


Келтірілген сұрақтардан Сіздің ойыңызша төбеде берілген 

тақырып бойынша кіргізу қажет деп ойлайсыз? 

Балалардың бір-бірімен 

қарым-қатынасы. 

Инвалид балаларға 

шыдамдылық қарым-

қатынас. 

Шыдамдылықты 

тәрбиелейтін ойындар. 

Жанұяда шыдамдылық 

сезіін тәрбиелеу. 

Баланың өзін өзі бағалау 

критерийін дамыту. Ата-

ананың эмоционалды 

мәдениеті.  

 

 



42 

 

ҚОРЫТЫНДЫ. 

Жергілікті  тұрғындардың  жауаптары  бойынша  балада  шыдамдылық  тәрбиесінің  өсуі  өте 

маңызды  болып  табылады.  Шыдамдылық  ережесі  бойынша  (13тің  16)    «Келісушілікке 



жетудегі  қарым-қатынас»  және  «Адамдардың  әртүрлілікке  деген  ашықтығы»  атты 

жауаптарды  таңдаған.  Балада  шыдамдылық  тәрбиесін  тәрбиелеуде  ата-ана  маңызды  рөл 

атқарады деп жауап берген (10жауап) және мектеп (5 жауап).    

Сұрақтардың 

нәтижесі 

бойынша 


адамдар 

балада 


шыдамдылық 

тәрбиесінің 

қалыптастырылуын маңызды деп ойлайды, және бұл процесте ең маңызды адам бұл ата-ана 

және мектеп екендігін айтады.  

 

Коммуникативті дағдылар тренингі (қарым-қатынас) 

 

Ғаламтордағы мекен-жайы: http://trepsy.net/world/?stat=2576 

 

Тренинг мақсаты: Коммуникативті дағдылардың дамуы 

 

Тапсырмалар: 

 



сендіру дағдыларын дамыту 

 



өз көзқарасын жақтау мақсатында дәлелдер таба білу қабілеті  

 



адамдармен қарым-қатынас орната білу қабілетін дамыту  

 



қарым-қатынас барысында интонацияның маңыздылығын көрсету  

 



ишаратты қолдану арқылы сөйлесу қабілетін дамыту  

 



қарым-қатынастың тиімді жолдарын үйрету 

 

Тренинг жоспары 



1. 

Ұйымдастыру кезеңі (1 минут) 

2. 

Кіріспе әңгімелесу (2 минут) 

3.

Жаттығу жасау:  

3.1. 


«Бұл менің атым» атты жаттығу (20 минут) 

Мақсаты: Тренингке қатысушылардың бір-бірімен танысуы  

3.2


. «Жеті батыр» атты жаттығу (20 минут) 

Мақсаты: сендіру дағдыларын дамыту, өз көзқарасын жақтау мақсатында дәлелдер таба білу 

қабілеті, презентациялық дағдылар 

 

4. Негізгі бөлім: 

4.1. «Танымал тұлғамен бірге таңғы ас ішу» атты жаттығу (30 минут) 



Мақсаты: серіктесіңізді сендіру қабілетін дамыту 

4.2. «Ал мен бақыттымын» атты жаттығу (10 минут) 



Мақсаты: көңіл-күйді көтерудің тәсілдері  

4.3. «Леопольд» атты жаттығу (25 минут) 



Мақсаты:  сендіру  дағдыларын  дамыту,  адамдармен  қарым-қатынас  орната  білу  қабілетін 

дамыту  


Көрнекілік: мысықтарға арналған аттары жазылған карточкалар 

4.5. «Бір сөзбен жеткізу» атты жаттығу (20 минут) 



Мақсаты: қарым-қатынас барысында интонацияның маңыздылығын көрсету  

43 

 

Көрнекілік: эмоциялар атауы жазылған карточкалар  

4.5. «Жалпы зейін» атты жаттығу (10 минут) 

Мақсаты:  ишаратты қолдану арқылы сөйлесу қабілетін дамыту  

4.6. 


«Шоколад сұра» атты жаттығу  (15 минут) 

Мақсаты: қарым-қатынастың тиімді жолдарын үйрету 

Үзіліс − 30 минут 

4.7. «Қарым-қатынастың үш заңы» (20 минут) 



Мақсаты:  ишаратты  қолдану  арқылы  сөйлесу  қабілетін,  топтық  талқылау  қабілетін, 

логикалық ойлау қабілетін дамыту 

4.8. «Салки-обнималки» ойны (10 минут) 

Мақсаты: жаттығу, көмектесу, «физикалық байланыс орнату» 

Талабы: қарапайым, қауіпсіз жер 

4.9. 


«Қарым-қатынас барысындағы менің мәселем» (20 минут) 

Мақсаты: қарым-қатынас барысында қандай мәселелер туындайтынын анықтау 

Көрнекілік: қағаз, қаламсап  

4.10. 


«Тыңдау қабілеті» атты жаттығу (25 минут) 

Мақсаты:  қатысушылар  өз  жұптарына  қарым-қатынас  барысында  туындаған  қиындықтары 

туралы ашық түрде айта білуі, тыңдаудың әдістерімен танысу  

5. Тренингтің аяқталуы: 

5.1. «Қол алысу» атты жаттығу (1 минут) 



Мақсаты: тренингті аяқтау, көңіл-күйді көтеру 

Әңгімелесу: 10 минут 

6. 


Рефлексия: 85 минут 

Жалпы уақыты: 6  сағат 

Тренинг барысы және жаттығулар мазмұны  

 

Кіріспе әңгімелесу (2 минут) 

Сәлеметсіз бе! Менің атым ________. Бүгін мен қарым-қатынас тақырыбында сіздерге тренинг 

өткіземін.  Қарым-қатынас  біздің  өміріміздің  ажырамас  бір  бөлігі  болып  табылады.  Адам 

өміріне  су  мен  тамақ  қандай  қажет  болса,  қарым-қатынас  та  адамдардың  бір-бірімен  өмір 

сүруіне  өте  қажет.    Адам  өмірде  жалғыз  қалғанда,  өмірінің  алтыншы  күнінде  оның  көзіне 

әртүрлі елестер көріне бастайды, құлағына әртүрлі нәрселер естіле бастайды.  Ондай адамдар 

өмірде жоқ елестермен сөйлесе бастайды.  

Қарым-қатынас  –  бұл  тіл  немесе  ишарат  арқылы  ақпарат  алмасу.  Қарым-қатынас  –  ол 

адамдардың немесе әлеуметтік топтардың байланысқа түсуі болып табылады.  Қарым-қатынас 

барысында байланысқа түсетін қатысушылар әртүрлі ақпарат көзімен алмасады.  

Енді сіздермен танысайық, ол үшін біз бір-бірімізді таныстырайық.  

 

«Бұл менің атым» атты жаттығу (20 минут) 

Әрбір адам кезек бойынша өзінің атын айтады. Содан кейін ол өзінің аты туралы бір мәлімет 

айтады. Мысалы, ол мынадай сұрақтарға жауап бере алады: 

 

Бұл атты маған кім қойды? 



 

Менің атымның мағынасы қандай? 



 

Жанұямда бұл ат тағы да кімнің аты болды? 



 

Рефлексия (5 минут) 



 

Өзіңіздің атыңыз туралы баяндау сізге оңай болды ма?  



44 

 



 

Егер оңай болмаса, онда неліктен? 

 

Біздің  өмірімізде  өте  қызық  жағдайлар  болады,  оған  қоса  өміріміз  үнемі  қозғалыста. 



Өміріміздегі  барлық  нәрсе,  мысалы,  демалыс,  жұмыс,  туысқандар,  достар,  яғни 

айналамыздағы барлық  нәрсе  қозғалыста,  яғни  бір  орнында   тұрмайды.   Бірақ  мына  нәрсені 

есте  сақтаңыз,  айналаңыздағы  нәрселер  қозғалыста  болғанымен,  сіз  айналыңызда  болып 

жатқан барлық жағдайларды басқара аласыз.  

Ең  бастысы  –  осы  әлемде  айналаңызда  сізді  қоршаған  адамдармен  жақсы  қарым-қатынаста 

болу.      Ол  сіздің  досыңыз  әлде  қасыңыз  болады  ма,  бұл  маңызды  емес.  Ең  маңыздысы  – 

барлық адамның тілін таба білу, оларға жақсы көзқараспен қарау және сыйлай білу.  

Белгілі психолог Дейл Карнеги адамдарға пікірталас  жүргізбеуге кеңес береді. Ол пікірталас 

жүргізетін  адамдардың    90%    талас  барысында  өздерінің  пікірлерінің    дұрыс  екендігіне 

бұрыннан бетер толықтай сенімді болады деп есептейді. Пікірталас жүргізу барысында жеңу  

мүлдем  мүмкін  емес.    Себебі,  егер  сіз  пікірталаста  жеңсеңіз,  онда  сіз  досыңыздан  немесе 

серіктесіңізден  айрыласыз.  Бұл  қалыпты  жағдай,  өйткені  сіз  пікірталас  кезінде  жеңілсеңіз, 

өзіңізді  біртүрлі  сезіне  бастайсыз.  Пікірталастың  орнына,  сіз  өзіңіздің  серіктесіңізді  өз 

позицияңыздың дұрыстығына көндіре аласыз. 

Ал қазір біз сендіру қабілетін жаттықтырамыз. 

 

«Жеті батыр» атты жаттығу (20 минут) 

Бір қатысушы ханшайымның рөлін ойнайтын болады.  Кім болғысы келеді? Ал қалғандарың 

3-

4  адам болып топтарға бөлініңдер.  



Сендіру  қабілетін  жаттықтыру  үшін  А.С.Пушкиннің  өлі  ханшайым  мен  жеті  батыр  туралы 

ертегісін  еске  түсіріп,  ойнайық.  Әсіресе,  жеті  батыр  ханшайымды  батырлардың  біреуіне 

тұрмысқа  шығып,  солармен  бірге  мәңгі  тұруды  сұрайтын  эпизодын  ойнайық.  Біздің 

ертегімізде  де  дәл  солай  болады.  Бірақ  сендіру  қабілеті  мықты  батырларымыз  ертегі 

кейіпкерлеріне қарағанда ханшайымды Елисей ханзадаға тұрмысқа шықпауды және олармен 

бірге қалуды ерекше көндіретін болады. Әрбір топ ханшайымды сендірудің тиімді жолдарын 

ұсынуы  керек.    Сіздерге  дайындыққа  5  минут  беріледі,  содан  кейін  әрбір  топтан  бір  адам 

шығып, ханшайымды көндіре бастайды.   

Рефлексия (10 минут) 

Ханшайым барлық батырларды тыңдап болғаннан кейін, өзінің батырлардың үйінде қалғысы 

келетінін/келмейтінін, 

әрбір 


топ 

мүшелерінің 

айтқандарының 

кемшіліктерін/артықшылықтарын айтады.  

Осы жаттығуды орындау барысында сіз қандай әсер алдыңыз? 

 

 



 

Келесі жаттығу «Танымал тұлғамен бірге таңғы ас ішу» (30 минут) 



Қажетті құрал: қағаз, қарындаш  

Көзіңізге мынадай жағдайды елестетіңіз:осында отырған әрбір адам кез-келген адаммен таңғы 

ас  ішуге  мүмкіндігі  бар.  Ол  адам  белгілі  бір  танымал  тұлға,  тарихи  тұлға  немесе  сіздің 

өміріңізде ерекше бір әсер қалдырған қарапайым адам болуы мүмкін. Әрбір адам кіммен және 

неліктен сол адаммен кездескісі келетінін шешу керек.  


45 

 

Сол адамның атын қағазға жазыңыз. Енді жұп жұпқа бөлініңіздер. Жұбыңызбен екі танымал 



тұлғаның  қайсысымен  кездесетініңізді  шешуіңіз  керек.  Сіздерге  талқылау  үшін  2  минут 

беріледі. 

Енді жұптар төрт адам болып бірігіп, өздерінің арасында тек бір танымал тұлға таңдау керек. 

Сіздерге талқылау үшін әдеттегідей 2 минут беріледі. 

Енді төрт адам бірігіп, ішінара  2 минут уақыт ішінде бір танымал тұлғаны таңдайды. Ал енді 

барлығы бірігіп, кіммен бірге таңғы ас ішетінін шешеді.   

Рефлексия: (10 минут) 

 



Неліктен осы танымал тұлға таңдалды? 

 



Жеңілу оңай болды ма?  Неліктен сіз жеңілдіңіз? 

 

Әңгімелесуде сіздің көңіл-күйіңіз маңызды рөл атқарады.  



Қазір  көңіл-күйді  көтерудің  қандай  тәсілдері  бар  екенін  білетін  боламыз,  сонымен  бірге 

қозғалып та көрейік.  

 

«Ал мен бақыттымын» атты жаттығу (10 минут) 

Біз барлығымыз дөңгелек болып отырамыз және бізге тағы да бір орындық қою керек.  

Оң  жағында  бос  орындық  тұрған  адамнан  бастаймыз.  Ол  бос  тұрған  орындыққа  отырып, 

былай деп айту керек: «Ал мен бақыттымын». Келесі адам қасындағы бос орындыққа ауысып, 

былай  деп  айту  керек  «Мен  де»,  үшінші  адам  былай  деп  айтады:  «Ал  мен  бақытты 

болуды_______  (кез-келген  адамның  атын  айтады)  үйреніп  жүрмін».    Аты  аталған  адам  бос 

орындыққа  жүгіріп  барып,  көңіл-күйді  көтерудің  бір  тәсілін  айтады.  Содан  кейін,  қайтадан 

бәрі басынан басталады.  Аттарды қайталауға болмайды.  

Рефлексия: (5 минут) 

Ұсынылған көңіл-күйді көтерудің қандай тәсілдері сізге өте қызық әрі тиімді болып көрінді?  

 

Келесі жаттығу  «Леопольд» деп аталады. (25 минут) 



Топтан бір адам «тышқан» болып таңдалады, ал қалғандары «мысық» болады.  

Әрбір  «мысық»  өз  аты  жазылған  қағазды  алады,  бірінің  аты  Леопольд  болады.  Ал 

қалғандарына  жалпы  мысықтардың  аттары  беріледі,  мысалы,  Василий,  Мурка  және  т.б.  

Сонымен бірге, Леопольд болып кез-келген адам (әйел/ер адам) бола алады. 

Жаттықтырушы  Леопольд  туралы  мультфильмді  топ  мүшелерінің  естеріне  түсіреді.      Бұл 

мультфильмде  дос  әрі  ешкімге  зияны  жоқ  Леопольд  атты  мысық  оған  әртүрлі    қастандық 

жасайтын тышқандармен достасуға тырысады.  

Берілген  жаттығуда  мысықтар  тышқандарға  өздерінің  мейірімді  екенін  әрі  олармен  де  дос 

болуға  болатынын  түсіндіріп  айтуы  керек.  Ең  негізгісі, барлық  мысықтардың  ішінде  тек бір 

мысықтың аты Леопольд және тек сол ғана тышқандармен достасқысы келеді.   

Ал  қалған  мысықтардың  барлығы  –  тек  дос  сияқты  болып  көрінетін  қауіпті  жыртқыш 

мысықтар. Әрбір мысықтың мақсаты – тышқанға өзінің мейірімді  Леопольд екенін сендіру. 

Ал тышқанның мақсаты – нағыз  Леопольдты анықтау. 

Мысықтарға  дайындыққа    5  минут  беріледі.  Содан  кейін  олар  тышқандарға  өздерінің 

мейірімді  екенін  түсіндіре  бастайды.  «Тышқан»  әрбір  мысықты  тыңдап,  кімге  сенгендігі 

туралы айтады.   

Рефлексия: (5 минут) 

Талқылауға арналған сұрақтар: 

 

Неліктен біз бір адамға сеніп, екінші адамға сенбейміз?  



46 

 



 

Бізге біраз сенім арту үшін не істеуге болады? 

 

Интонация қарым-қатынас барысында маңызды рөл атқарады.  Бір фразаны, бір сөзді басқаша 



айтуға болады.  

«Бір сөзбен жеткізу» атты жаттығу (20 минут) 

Мен  сіздерге  эмоциялардың  аттары  жазылған  карточкалар  таратамын.  Ал  сіздер,  оны 

өзгелерге  көрсетпей,  «Сәлеметсіз  бе!»  сөзін  карточкада  көрсетілген  эмоцияға  сәйкес 

айтуларыңыз қажет. Ал қалғандары сіздің қандай эмоцияны көрсеткеніңізді табулары керек.  

Карточкаларды араластырамын да және тағы да бір рет таратамын.  

Тапсырмасы дәл осындай, алайда енді біз «Еденге аюды құлатып алды» атты қысқа тақпағын 

оқимыз. Эмоциялардың тізімі: 

 



Қуаныш 

 



Таң қалу 

 



Өкініш 

 



Түңілу 

 



Күмән 

 



Мұң 

 



Шаттық 

 



Селқостық 

 



Сабырлылық 

 



Қызығушылық 

 



Сенімділік 

 



Көмектесуге деген құштарлық 

 



Шаршағандық 

 



Уайым 

 



Энтузиазм 

Рефлексия: (5 минут) 

Интонация бойынша эмоцияны анықтау қаншалықты оңай болды?  

Күнделікті өмірде сізге телефон соққан кісінің алғаш айтқан сөзінен оның қандай көңіл-күйде 

екенін қаншалықты жиі байқайсыз?  

 

Сөздерді қолдану арқылы сөйлесуден басқа, ишарат арқылы да сөйлесу бар. 



Ишаратпен сөйлесу– бұл барлық белгілер, символдар, ишарат, дауыс ырғағы, әдеп, ымдауды 

қамтиды, яғни бұл өзара түсінушілік арқылы сөйлесудің ауызша түрі. 

 

«Жалпы зейін» атты жаттығу (10 минут) 

 

Ойынның барлық қатысушылары қарапайым бір ғана  тапсырманы орындайды. Айналаңызда  



отырған адамдардың назарын өзіңізге аударуыңыз керек, бірақ бұл әрекетті  қозғалмай  және 

сөйлеспей жасау керек. 

Бұл  тапсырманың  қиындығы  соншалықты,  барлық  қатысушылар  бұл  әрекетті  бір  уақытта 

орындайды.  

Рефлексия: (5 минут) 

 



Қай қатысушы адамдардың назарын өзіне аудара алды және не жасау арқылы назар 

аударды?  

 


47 

 

«Шоколад сұра» атты жаттығу  (15 минут) 

Бастаушы  адамды  таңдап  аламыз.  Бұл  үшін  былай  деп  сұрау  керек.  Сіздің  тобыңызда  кім 

нағыз әділетті кісі? (дауыс беру арқылы анықталады) 

(Ең әділетті адам бастаушы болып тағайындалады, ол адам ортаға отырады.  

Мен оған шоколад беремін. Сіздің мақсатыңыз – кезегіңіз келгенде бастаушы адам шоколадты 

нақты  сізге  бергісі  келетіндей  етіп  одан  арнайы  сұрай  білу  керек.  Әрбір  айналымнан  кейін 

бастаушы  кімге  шоколадты  бергісі  келмейтінін  айтады  да,  2  қатысушыны  таңдайды,  олар 

ойыннан шығады. Шоколад алатын ойын жеңімпазы анықталмайынша, ойын осылай жалғаса 

береді. Әрбір қатысушыға шоколад сұрауға 30 секунд беріледі. 

Рефлексия: (5 минут) 

 



Өтініп сұраудың қай тәсілі ең тиімді болып көрінді?  

 

 



Енді демалып алу үшін үзіліс жасайық.  30 минуттан кейін осында кездесеміз. 

Үзіліс аяқталды және біз қайта жалғастырамыз.  

Барлығы  қарым-қатынастан  басталады.  Ол  қандай  болу  керек?  Қарым-қатынастың  арнайы 

ережелері    болады.  Бұл  ережелер  әртүрлі  кезеңде  әрбір  халық  өмірінде  алуан  түрлі  болып 

келеді. Бірақ барлығына ортақ болатын негізгі ережелер бар.  

Қарым-қатынастың ежелден бері келе жатқан ережелері мыналар: 

 

Сөйлесетін адамыңызға сеніңіз. 



 

Сөйлесетін адамыңызды сыйлаңыз. 



 

Сөйлесетін адамыңызбен шынайы ықыласпен сөйлесіңіз. 



 

Бейтаныс  адаммен  сөйлесу  барысында  мейірімді  болуға  тырысыңыз,  яғни  сіздің 



көзқарасыңыз,  күлімдегеніңіз  барлығы  шынайы  болу  керек.  Сөйлесу  кезінде 

адамның көзіне қарау маңызды болып табылады.   



«Қарым-қатынастың үш заңы» атты жаттығу (15 минут) 

 

Топ  Жер  тұрғындары  және  өзге  ғаламшар  тұрғындары  болып  2-ге  тең  бөлінеді.  Жер 



тұрғындары  аудиторияның  сыртына  шығады.  Қалған  өзге  ғаламшар  тұрғындарына  мына 

ережені түсіндіремін: «Сіздердің ғаламшарларыңызға Жер тұрғандарының кемесі ұшып келді. 

Олардың мақсаты− сіздердің ғаламшар қонақтарымен сөйлесудің ережелерін қалай болса да 

анықтау».   

Ол ережелер мыналар: 

Жер  тұрғындарының  жынысы  еркек  адамдарына  сіздің  ғаламшардың  жынысы  әйел адамдар 

жауап береді. Барлық сұрақтарға «Иә» деп жауап беріледі.   

Жер  тұрғындарының  жынысы  әйел  адамдарына сіздің ғаламшардың  жынысы  еркек  адамдар 

жауап береді. Барлық сұрақтарға әрқашан «Жоқ» деп жауап беріледі.   

Әртүрлі  ғаламшардан  келген  және  жынысы  бірдей  адамдардың  арасында  байланыс  болу 

мүмкін емес. (Бас тарту сөзсіз, ишарат, ымдау арқылы жеткізіледі.)  

Жер тұрғындары ішке кіреді. 



Жер тұрғындарына арналған ереже: «Сіздер қарым-қатынастың үш заңы іске асырылатын 

өзге ғаламшарға ұшып келдіңіздер. Сіздер өзге ғаламшар тұрғындарымен кез-келген жолмен 

байланысқа түсе аласыздар.  Сіздердің мақсаттарыңыз – осы 3 заңды түсіну. Оны түсіну үшін  

сіздерге  ең  көп  дегенде  15  минут  беріледі,  бірақ  егер  сіздердің  жауаптарыңыз  дайын  болса, 

онда сіздер ойынды тоқтата аласыздар».  

Рефлексия: (10 минут) 



48 

 



 

Өзіңізді қалай сезініп тұрсыз? 

 

Қазір не болды? 



 

«Жер тұрғындарына» арналған сұрақтар: 

 

Топта сіздерге шешім қабылдауға не көмектесті? 



 

Осындай  жаттығуды  қайтадан  орындау  керек  болған  жағдайда,    сіз  басқа  не  істер 



едіңіз?  

 

Барлығына  арналған  сұрақ:  Мұндай  жұмыстан  кейін  қандай  қорытынды  шығаруға 

болады?  

 

Келесі ойын сергіп алу үшін арналады.  



 

«Салки-обнималки» ойны (10 минут) 

Бастаушы жұбы жоқ адамға қолын тигізіп таңдауға болады, содан кейін жұбыңыздың қолынан 

қатты  ұстау  керек.    Егер  (үштік)  үш  адам  болса,  онда  ең  соңғы  болып  қосылған  адамды 

таңдауға болады.  

Ал  енді  қазір  біз  қарым-қатынас  барысында  қандай  мәселелер  болатынын  білетін  боламыз 

және оларды шешудің жолдарын қарастырамыз. 

 

«Қарым-қатынас барысындағы менің мәселем» атты жаттығу (20 минут) 

Қағаз алып,  мына  сұраққа  жауап  жазуыңыз  қажет:  «Қарым-қатынас  барысында  туындайтын 

сенің  негізгі  мәселең  қандай?».  Қағазға  жауап  жазған  адамның  аты  жазылмайды,  қағаз 

бүктеледі де бір жерге жиналады. Содан кейін әрбір қатысушы кез-келген қағазды алып, оны 

оқиды және берілген мәселені қандай жолмен шешуге болатынын табуға тырысады. Топ сіздің 

ұсынысыңызды  тыңдайды,  сіздің  берілген  мәселені  дұрыс  түсінгеніңізді  және  оны  шешуге 

деген ұсынған тәсіліңіз тиімді/тиімсіз болғанын   бағалайды. 

 

 



Рефлексия: (5 минут) 

 



 

Осы жаттығуды орындау барысында сіз өзіңізді қалай сезіндіңіз? 

 

Сөз саптау қарым-қатынас барысында басты рөл атқарады. «Сөйлеу» барысында барлығы да 



маңызды:  сіздің  жұбыңызға  деген  қарым-қатынасыңыз,  алғашқыда  не  айтылу  керектігі, 

айтылған  сөздің  сөйлеу  мәнеріне  сәйкес  келетіні  және  т.б.  Ежелгі  ойшылдардың  айтуынша, 

әңгімелесуді жүргізу− нағыз өнер болып табылады. Ең бір қызығы− кейбір адамдар өздерінің 

сөз сөйлеу қабілетінің жоқ екендігін біле тұра және оны үйрену барысында, өздерін қоршаған 

адамдармен,  яғни  достарымен,  ұжымдастарымен,  туысқандарымен  жақсы  тіл  табыса 

алмайтынын  мүлдем  ойламайды.  Сонымен  қатар,  өмірде  мынадай  жағдайлар  жиі  болады. 

Мысалы,  біз  бірнәрсені  айтқымыз  келеді,  бірақ  өзіміз  ойланбастан  оның  орнына  басқа 

бірнәрсе айтамыз немесе белгілі бір маңызды ойды әлде сезімді сипаттау барысында мүлдем 

сөз таппай қаламыз.  

Тыңдай  білу  −  қарым-қатынас  барысының  ажырамас  әрі  маңызды  бөлігі  болып  табылады. 

Адам  екінші  бір  адамды  мұқият  тыңдағанда,  оның  көздері,  денесі,  бет  әлпеті  сөйлеушіге 

бағытталады.  Бұл  өз  кезегінде  сөйлеушінің  тыңдаушыға  шынайы  түрде  өз  ойын  жеткізуге 



49 

 

ықпалын тигізеді. Қарым-қатынас кезінде алаңғасарлықтың, ықтиярсыздықтың, селқостықтың 



болуы ешқашанда жақсы нәтиже  бермейді. 

 

 



«Тыңдау қабілеті» атты жаттығу (25 минут) 

Топтың қатысушылары дөңгелек болып отырады.  



Ережесі:  Қазір  біз  теңіз  жағалауында  біраз  серуен  жасаймыз.  Ыңғайлы  болатындай  етіп 

отырыңыздар  және  жайлап  көздеріңізді  жабыңыздар.  Дем  алыстарыңызға  назар 

аударыңыздар,  оны  сезініңіздер:  ауа  мұрын,  тамақ  арқылы  өтіп,  кеудеден  сіздердің 

өкпелеріңізге өтеді. Әр дем алған сайын сіздің денеңіз қуат алады және әр дем жіберген сайын 

сіздің бойыңызға жиналған уайым, қасірет, күйзеліс өздігінен кетеді. Өзіңіздің денеңізге назар 

аударыңыз, оны аяқтың ұшынан басыңызға дейін сезініңіз. Сіз орындықта (кресло) отырсыз, 

бір  дауыстарды  естіп  отырсыз,  бетіңізді  ескен  самал  желді  сезініп  отырсыз.  Егер 

отырысыңызды өзгерткіңіз келсе, онда дәл солай жасаңыз. Ал енді өзіңізді теңізде екеніңізді 

елестетіңіз.  Сіз  жаймен  теңіз  жағалауы  бойымен  келе  жатырсыз.  Жан-жағыңызға  мұқият 

қараңыз: сізді қандай түстерді байқадыңыз, қандай дыбыстарды естідіңіз, қандай жұпар иісті 

сезіндіңіз?  Аспанға,  теңізге  қараңыз.  Өзіңіздің  жағдайыңызды  бақылаңыз:  сізде  қандай 

эмоция,сезім  пайда  болуда  және  олар  серуен  кезінде  қалай  өзгеріп  жатыр?  Сіз  ешқайда 

асықпайсыз және ары қарай баяу жүре беруіңізге болады. Сіз теңізге түсіп, шомылғыңыз келуі 

мүмкін немесе теңіз жағалауында отырғыңыз келуі мүмкін. Дәл осылай  жасаңыз. 

Ал  енді  осы  бөлмеге,  арамызға  қайтып  оралудың  уақыты  келді.  Мұны  өзіңізге  ыңғайлы 

ырғақта  жасаңыз:  көзіңізді  бірден  ашуыңызға  болады  немесе  жабық  көздеріңізбен  тағы  да 

отыра тұруыңызға болады. Ал қазір біз алған әсерлерімізбен бөлісетін боламыз.Ол үшін 3-4 

адамнан  тұратын  топтар  құрайық.  Топ  құрамына  жиналған адамдардың  ішінде  шағын  топта 

сізбен бірге болмаған адамдар болғаны жөн.  

(Топтар құрылып болғаннан кейін) 

Қазір әрбір адам өзінің алған әсерлері туралы, яғни серуен барысында пайда болған образдар, 

сезімдер,  сәттер  туралы  баяндайтын  болады.  Ал  қалғандары  естігендеріне  қатысты  сұрақ 

қоймай, сынамай, түсініктеме сұрамай, тек қана мұқият тыңдайтын болады. Әсіресе, тыңдамай 

отырған сәттеріңізге назар аударыңыз. Әрбір оқиғаға шамамен 3-4 минут кетіріңіз. 

Осы  жаттығуды  аяқтағаннан  кейін  қатысушылар  орындарына  қайта  оралып,  өз  әсерлерімен 

бөліседі. Ендігі кезекте жаттығу шағын топтарда орындалады. 

Рефлексия: (5 минут) 

 



Сіз қандай кезде тыңдауды тоқтаттыңыз? 

 

Біздің тренингіміз аяқталуда. 



«Қол алысу» атты жаттығу (1 минут) 

«

Бүгін біз бәріміз жақсы жұмыс жасадық және  бәріміз де алғыс алуға лайықтымыз. Мен беске 



дейін санағанға дейін сіздер бір-бірлеріңізге алғыс айтып, қол алысып үлгерулеріңіз керек». 

Тренинг соңында рефлексия: (15 минут) 

«Енді қорытынды жасайық...», «Не туралы талқылағанымызды тағы да бір рет анықтайық...» 

Сіз өзіңізге бұдан не түйдіңіз? 

 

 



 

50 

 

ДЛЯ ЗАМЕТОК 



_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________ 

51 

 

ДЛЯ ЗАМЕТОК 



_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________ 

52 

 

 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Отпечатано в ТОО 

«FORTRESS» 

Тираж: 100 экз.

 

Республика Казахстан



г



Алматы, ул. Муратбаева, 138

 

Тел.: +7 (



727) 399-87-97 

Факс: +7 (

727) 399 92 49 

Email: fortress@inbox.ru 



 

Document Outline

  • Коммуникативті дағдылар тренингі (қарым-қатынас)
  • Ғаламтордағы мекен-жайы: http://trepsy.net/world/?stat=2576
    • Тапсырмалар:
    • Тренинг жоспары
    • Үзіліс − 30 минут
    • Сіз өзіңізге бұдан не түйдіңіз?

Каталог: wp-content -> uploads -> 2015
2015 -> МазМұны. Содержание жоғары білім. Высшее образование
2015 -> Сұхбат 5-бетте) (Соңы 3-бетте) Ақпарат Бүгінгінің бас тақырыбы Ойталқы АҢдатпа
2015 -> Ажал ошағына айналды баспасөз — 2016 Мінбер
2015 -> АҢдатпа 6-бет 3-бет
2015 -> Соңы 8-бетте) (Соңы 3-бетте) Ақпарат Бүгінгінің бас тақырыбы АҢдатпа
2015 -> Сапасын дамыту жолдары
2015 -> Ж. Тәшенов Хрущев үшін неге ұялды?
2015 -> Ж. Бірегей тұлға Қапез Қожахметов, Мағжан Садыханұлы
2015 -> Л т т ы о а м д ы – с а я с и ж у р н а л журнал 1976 жылы Халықтар Достығы орденімен, 2002 жылы Қазақстан Журналистика Академиясының «Алтын Жұлдыз», 2008 жылы Қазақстан Журналистер Одағының сыйлығымен марапатталды

жүктеу 0.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет