Байдавлетова мадина досбергеновна



жүктеу 5.01 Kb.

бет3/10
Дата09.01.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

 
1.2 Қазақ ру-тайпаларының орналасуы: тарихнамалық талдау 
Қазақтар  көшпелі  халық  болғандықтан,  әр  ру-тайпаның  өзіне  тиісті  жаз 
жайлауға,  қыс  қыстауға  көшіп-қонатын  жайылымдары  болатындығы  белгілі. 
Сондықтан  ру-тайпалар  да  өздерінің  жайылымдарына  байланысты  белгілі  бір 
территорияда  орналасатын  болған.  Ал  біздің  қарастырып  отырған  кезеңіміз  - 
ХІХ  ғ.  екінші  жартысы  мен  ХХ  ғ.  басында  қазақ  ру-тайпаларының 
орналасуына  байланысты  мәліметтерді  шежірелік  мәліметтер  мен  қазақ 
зиялыларының  жазып  кеткен  еңбектерінен  аламыз.  Себебі,  ру-тайпалардың 
құрылымын  жазған  еңбектерде,  әрине,  олардың  орналасқан  жерлері  де 
көрсетілетін  болған.  Сондықтан  да  осы  мәселені  төменде  қарастыру 
барысында алдымызға мынадай мәселелер туындайды: 
- ұлы жүз қазақтарының орналасқан жерлерін анықтау; 
- орта жүз тайпаларының қоныстарындағы өзгерістерді қарастыру; 
- кіші жүзді құрайтын тайпалардың орналасу аумағын көрсету. 
Қазақ  ру-тайпаларының  орналасуына  байланысты  жазылған  ұлт 
зиялыларының  еңбектерін  қарастыруда,  алғаш  Ш.  Уәлихановтың  еңбегіне 
тоқталамыз. Ол «Об управлении казахами большого жуза» атты мақаласында: 
«Достаточно взглянуть на карту и сообразить соотносительное положение сей 
страны  с  сопредельными  землями  и  племенами,  достаточно  удостовериться, 
что весь край за рекой Чу до самых вершин гор Кунгей Алатай, Боролдайских 
и Каратауских занимается кочевьями кайсаков, преимущественно дулатовцами 
и джалаирами, принадлежащими Большой орде... [106, с. 21], - деп дулат пен 
жалайыр  тайпаларының  ХІХ  ғ.  екінші  жартысында  орналасқан  жерлерінен 
мәлімет береді.  
Ал  «Дневник  поездки  на  Иссык-куль»  (1856)  атты  жазбасында  Ұлы  жүз 
тайпаларының  орналасуы  туралы  мәлімет  береді:  «Верхнее  течение  Чилика 
служат постоянным зимовьем для киргиз; в прежние времена от Карабулака до 
Учбайсорн  занимали  сарыбагши,  теперь  же  там  зимует  адбановский  род 
кизилборк»  [1,  264  с.].  ...В  этих  горах  стояли  адбанские  роды  айтбозум  [1,  с. 
276]. В верховьях Талгара мы видели остатки кургана... Дулаты, чапраштинцы, 
как  и  дикокаменные  киргизы,  при  нашем  появлении  бросались  в  горы  – 
должно быть, казаки дали им хороший урок [1, с. 278].  
Место  от  Коксу  к  Уйгенташу  и  по  долине  Крунбель  состовляют  летнее 
кочевье  адбанов  и  джалаиров.  Адбаны  зимуют  в  местности  от  Уйгенташа  до 

 
28 
Кульджи, платя китайцам за  пользование землей в год 60  лошадей [1, с. 282-
284].   
Сонымен қатар ол Ұлы жүздің тайпаларының орналасуы мен саны туралы 
жазғанынан  біз  ұлы  жүздің  басқа  да  тайпалары  туралы  мәліметтер  аламыз. 
Онда  былай  жазылған:  «Заилийский  край  занят  двумя  главными  родами 
Большой Орды: албанами и дулатами с частью чапраштов, никогда отсюда не 
выходивших на правый берег Или» [1, с. 180]. 
Ал,  Ш.  Құдайбердіұлы  «Түрік,  қырғыз,  қазақ  һәм  хандар  шежіресі» 
еңбегінде:  «Балхаш,  яғни  теңіз  көліне  құятұғын  Қаратал  өзенінен  Сырдария 
һәм  Шыршық  өзеніне  шейін  қаңлы  –  дулат  нәсілі.  ...Іле  өзенінің  сол  тұс 
жағында ескі үйсін нәсілінен сары үйсін бар.  
...және  Ұлы  жүздің  шапырашты,  ысты  дегендері  Алматыға  [4,  68  б.] 
қарайды.  Сіргелі  мен  ошақты  Сырдарияға  жақын,  -  деп  ұлы  жүзді  құрайтын 
тайпалардың мекендеген жерін жазады.  
«Қазақ» газетінде З. Ғайсин: Шымкент уезіне қараған 38 болыс қазақ бар 
екен.  Көбі  ұлы  жүз,  дулат.  Одан  қала  орта  жүз  –  найман,  арғын,  қыпшақ. 
Бұлардың  бұрынғы  кезде  көшіп-қонып  жүрген  жерлеріне  бұ  күнде  мұжық 
орнаған  [43,  180  б.],  -  деп  Шымкент  уезінде  ұлы  жүздің  дулат  тайпасы 
орналасқан деп атай келе, олармен қоса найман арғын, қыпшақ тайпаларының 
орналасқандығын жаза отырып, олардың қонысының өзгергендігін айтады. 
Ал,  Т.  Рысқұлов:  «Роды  старшей  орды  расположены  главным  образом  в 
губерниях Туркестанской части Казакстана на пространстве между Караталом, 
Сыр-Дарьей  и  Чиричиком  [52,  с.  13],  -  деп  ұлы  жүздің  орналасу  аумағын 
көрсеткен. 
Х.  Арғынбаев:  «ХІХ  ғ.  басында  дулат  руының  көптеген  аталары 
Шымкенттен  бастап,  Жетісу  бойына,  дәлірек  айтқанда,  Алмалық  (кейінірек 
Верный,  қазір  Алматы)  қалашығына  дейін  қоныстанды.  ХІХ  ғ.  Ұлы  жүз 
рулары  көп  сапырылысқан  жоқ,  әсіресе,  Қазақстанның  бүкіл  жері  Ресейге 
қосылғаннан  кейін  қазақ  халқы  рулары  өздері  қоныстанған  өлкелерде 
қоныстана бастады [65, 43-44 б.]. 
«Қазақ  ру-тайпаларының  тарихы»  атты  зерттеуде  тарихшы-этнолог        
Т.Е.  Қартаева:  «МКЗ  мәліметтері  бойынша  Сырдария  облысының  Шымкент, 
Әулиеата  уездерінде,  Жетісу  облысының  Верный  уезінде  Дулат  тайпасының 
қауымдары тығыз орналасқан. Сондай-ақ олардың азғана бөлігі Қопал уезі мен 
Пішпек  уезі  аймақтарында  қоныстанғандығын  да  анықтадық  [107,  216  б.],  - 
деп жазады. 
Қазақ  ру-тайпаларының  құрылымы  мен  орналасуын  «Материалы  по 
киргизскому 
землепользованию» 
атты 
жинақ 
негізінде 
зерттеген                  
Н.А. Тасилованың диссертациялық еңбегінде: «Әулиеата уезінде негізінен ұлы 
жүздер Шу өзенінің сол жақ жағалауын, Таластың төменгі ағысындағы Ашын, 
Аққұлтұқ,  Ағашақ, Ұйық, Ұшақты болыстары мен Шудың шығыс бөлігіндегі 
Черняев  уезінің  Қаракөл,  Жанасу,  Жылыбұлақ  болыстарында  мекендейді.  Ал 
орта  жүз  қазақтары  Сарыөзек,  Қаратау,  Құршу  болысының  бір  бөлігінде 
тұрақтайды.  Кіші  жүз  қазақтары  Шудың  төменгі  ағысында  Перовск  уезімен 
шекараласқан  тұстағы  Құршу  болысының  бір  бөлігі  мен  Черняев  уезінің  Шу 

 
29 
болысын  мекендейді.  Шудың  оң  жақ  жағалауында  Шу  болысында  ұлы  жүз, 
арғын  болысында  орта  жүздер  қоныстанған,-  деп  дерек  мәліметтерін  келтіре 
отырып,  бұл  мәліметтерден  біз  нақты  уездегі  ру-тайпалардың  шаруашылық 
санын анықтап, жергілікті тұрғындардың басым көпшілігі Ұлы жүз қазақтары 
екендігін  айқындадық  [92,  90  б.],  -  деп  ұлы  жүздің  ру-тайпаларының  негізгі 
қоныстарын нақты атап өткен. 
Бұл  жоғарыда  айтылған  пікірлерден  байқайтынымыз,  Ұлы  жүздің  ру-
тайпалары  негізінде  өз  ата-қоныстарында  орналасқанымен,  қоныс  аудару 
саясатына  байланысты  қоныс  аударушылардың  көптеп  көшіп  келуіне 
байланысты көші-қон аумақтары тарылып, бірқатар өзгерістерге ұшыраған. 
Орта  жүз  тайпаларының  орналасуына  байланысты  зиялылардың 
көзқарастарына тоқталсақ.  
Ш. Уәлиханов: О баянаульском округе» (Письмо из Омска. 10 марта 1857 
г.):  киргизы  Баян-Аульского  округа  имеют  гордость  происходить  от 
неукротимого  Мейрама.  У Мейрама  были  два  сына:  Куандык и  Сюундук.  От 
первого  произошли  роды  алтайский,  карпыкский,  токинский,  входящие  в 
состав  Акмолинскаго  округа,  а  от  второго  произошли  роды  айдабульский  и 
каржасский,  состовляющие  с  бассентеинским  родом  один  из  смирных 
волостей  Баян-Аульского  округа,  -  деп  арғын  тайпаларының  орналасу  жерін 
көрсетеді.  Сонымен  бірге  «Зимние  кочевки  волостей  Каркаралинского 
внешнего округа» атты еңбегінде: «Книга на записку летних стоянок-кочевок, 
принадлежащих  волостям  Каркаралинского  округа»  деп  надан-тобықты, 
төлеңгіт,  керей,  тарақты  көшім-байбөрі,  жағалбайлы-байбөрі,  жалықпас, 
Нұрбике-шаншар,  айбике-шаншар,  кара-әйтімбет,  әлтеке-сарым,  қарсен-
керней,  қояншы-тағай,  дүйсенбай-шекшек,  карауыл-қамбар,  мәмбетей-
тобықты,  жүзбенбет-тобықты  руларының  қысқы  және  жазғы  жайылымдарын 
жазады [1, с. 340-348]. 
«Волости, составляющие Аягузский, Кокбектинский и внутренний округа 
Семипалатинской  области»:  «Аягузского:  1)  Чого-Уваковская,  2)  Сарман-
Уваковская, 3) Туминская, 4) Есенгул-Садыровская, 5) Байгубек-Сивановская, 
6)  Джангубек-Сивановская,  7)  Джангулы  Семиз-Наймановская,  8)  Каракирей 
Семиз-Наймановская,  9)  Булатчинская,  10)  Тогульбай-Садыровская,  11) 
Аталык-Матаевская, 12) Кендже-Капчагай-Матаевская [1, с. 349 б.]. 
Ал,  Көкпекті  болысының  көпшілігінде  наймандар  тұрса,  сонымен  қатар 
керейлер (сыбан) де қоныстанғандығын көреміз Ал Ішкі болысында ергенекті, 
бәсентиін, қыпшақ тайпалары қоныстанған [1, 349 б.]. 
Ш.  Құдайбердіұлы:  «Осы  күнде  Орта  жүз  қазақтары  Лепсі,  Қапал 
ояздарында,  олар  Жетісу  облысында  және  Семиполат,  Ақмола  облыстарында 
түгел бар және Сырдария, Торғай облыстарында бір бөлегі бар және Қытайға 
қараған қызай, байжігіттер бар. Орысқа қарағанның ең күншығыс жақ шетінде 
керейдің көбі бар» [4, 71 б.]. Бұл Дадан Тобықты Қарқаралы уезінде екі болыс 
ел - өзге тобықты Семейполат кезінде бес болыс ел» [4, 85 б.], - деп Орта жүз 
қазақтарының орналасуын жазады.  
Қазақстанда  Щербинаның  басшылығымен  «артық  жерлерді»  алу  үшін 
құрылған  экспедицияны  жан-жақты  зерттеген  белгілі  қазақ  зиялысы  Телжан 

 
30 
Шонанұлы  былай  деп  жазады:  «Щербина  нормасымен  зерттеліп  шыққап  12 
уездегі  100  мыңдай  қазақ  үйіне  17  миллион  десятина  қалдырып,  18  миллион 
десятинадан  астам  ауысқан  «артық  жер»  переселен  орнатуға  кесіп  алыну  тиіс 
болды.  Щербина  санағына  сеніңкіремей,  әуелгі  жылдары  «артық»  деп 
көрсеткен  жердің  25%-ін  ғана  қазақтан  алуға  болды.  Экспедиция  «артық»  деп 
көрсеткен  жер  де  тез  арада  алынып  болды.  Соның  үшін  тағы  қазақ  түбінен 
шеміршек  іздеп,  1907-11  жылдар  арасында  переселен  мекемелерінің 
Кузнецовтарының жер кесіп алулары шыққан. 
Щербина есебі отарлау жұмысына зор қызметін тигізді. Көрсетілген артық 
деген жерлері тез арада алынып бітті. Отаршылдар қайтадан артық  жер табуға 
кірісе бастады [108, 152 б.]. 
Бұл  бөлімді  қорыта  келгенде,  жоғарыда  келтірілген  мағлұматтарымызға 
қарағанда (бұлар, әрине, түгел емес, кем мағлұмат), үкімет өткен ғасырдың 80-
жылдарынан  бері  қарай,  өз  қолымен  қазақтан,  дөңгелек  есеппен  18  миллион 
десятна жер кесіп алған болады. Қала, жол, ол-пұлға кескен жерлерді қоссақ, 20 
миллонан  аса  жер  кесіп  алынған.  Бұған  атты  қазаққа  тартып  алынып  берілген 
бұрынғы  10  миллион  десятинадан  аса  жерді  қоссақ,  қазақтан  бас-аяғы  30 
миллион  десятинадан  аса  жер  отарланған  деу  керек.  Бұл  қанша  жер?  Бұл 
Ақмола,  семей  губерниялары  мен  Қостанай,  Ақтөбе  барлығының  жерінің 
шамасында.  Әрине,  біздің  30  миллион  десятина  шамасы  дегеніміз  анық 
мағлұматқа  сүйеніп  айтқандағымыз.  Ол  ағлұматтарымыз  ресми  есептерден 
алынған. Ресми есеп әрқашан да кем көрсетпесе, санды артық көрсете алмайды. 
Щербина санағы бойынша, рас болса, ол екі губерния мен екі уезде 35 миллион 
десятина  шамасында  жер-су  бар  екен  [108,  170-171  б.].  Мұнда  Щербина 
экспедициясының  қазақтың  «артық  жерлерін»  алғандығы,  соның  нәтижесінде 
қазақ  ру-тайпаларының  қоныстары  мен  жайылымдарының  азайғандығын 
көрсетсе керек. 
Қазақстанда  «артық  жерді»  анықтау  үшін  жүргізілген  Ф.  Щербинаның 
экспедициясына қатысқан белгілі қазақ зиялысы Ә. Бөкейхан болатын. Олосы 
зерттеудің нәтижесінде Орта жүз қазақтарының ру-тайпалық құрылымын және 
орналасу  аймақтарын  арнай  зерттейді.  Ол  өзінің  еңбегінде:  «Киргизы, 
населяющіе  Павлодарскій  уездъ,  принадлежать  главнымъ  образомъ  къ  роду 
Аргынъ и отчасти къ родамъ Кипчакъ и Найманъ. Какъ видно изъ нашей карты 
распределенія родовъ по территоріи уезда, Кипчаковцы занимаютъ небольшія 
пространства    на  севере  уезда  по  правому  и  левую  стороны  реки  Иртыша,  а 
Наймановцы  встречаются  отдельными  аулами  среди  чужихъ  родовъ  въ 
разныхъ  пунктахъ  уезда.  Остальныя  пространства  уезда  заняты  родомъ 
Аргынъ.  Аргыновцы,  распадающіеся  на  большое  число  коленъ  представлены 
въ  уезде  родами  Мейрамъ,  Басентійн,  Канжигалы  и  Уак-Керей.  Каждый  изъ 
этихъ  родовъ  занимаетъ,  за  малыми  исключеніями,  одну  сплошную 
территорію,  -  обстоятельство  указывающее  на  то  чо  при  заселеніи  уезда 
киргизы  приходили  большыми  родовыми  группами  и  селились  вместе,  а  так 
же на  то, что  и  теперь еще роды избегаютъ смешенія, а держатся  вместе [11,   
с. 125]. 

 
31 
М.Ж.  Көпейұлы  «Қазақ  шежіресі»  атты  еңбегінде  «бір  шеті  Шу  мен 
Сарысудың  аяғы,  Телі  көл,  Тата,  Ащы  көл,  Саумал  көлде,  бір  шеті  Есіл 
бойында  Атбасар  дуанына  қараған  Наймандар»  [5,  42  б.],  -  деп  найман 
тайпасының негізгі орналасу аймағын көрсетіп кетеді. 
Сәдуақас  Шорманов  «Айқап»  газетінде  жазған  мақаласында:  «Павлодар 
уезі бұрын екі учаскеге  бөлініп бірінші учаскесі уақ, бәсентин, найман елдері 
еді.  Кейбіреулері  бұрыннан  Ертістің  екі  жақ  арнасында,  ...  кейбіреулері 
«кабинетная  земля»  жерінде  отырып...  өздерінің  ата-қоныс,  айырым 
жерлерінде отыратын еді. Бірақ соңғы жылдарда сол жерлерге қақолдар көшіп 
келіп,  орналасу  себепті  бұрынғы  бір  учаске  бұ  жылы  төртке  бөлінеді.  Кейбір 
учаскеде  бірақ  болыс  ел  қалғаны  да  бар  [42,  101  б.],  -  деп  тайпалардың 
қонысының өзгергендігін көрсетеді.  
Материалы  по  киргизскому  землепользованию»  дерегінде:  «Атбасар 
уезінің қырғыздары (қазақтары – авт.) негізінен Орта жүздің 2 руына – Найман 
мен Арғынға тиесілі. Одан басқа онда қыпшақ, және Тама руы өте аз кездеседі, 
сонымен қатар бірнеше сұлтандар мен төлеңгіттер де бар. 
Наймандар,  негізінен  уездің  оңтүстік  бөлігін  мекендейді,  және  екі  үлкен 
руға  бөлінеді:  Бағаналы  және  Балталы;  Балталылар  Сарыой  және  Құшқоңыр 
болыстарында кездеседі.  
Арғын  тайпасынан  –  Мейрам  (Теңіз,  Терісаққан,  Қызылқұм  болыстары), 
Алдияр  (Терісаққан,  Қызылкөл  болыстары),  екінші  ұлы  Сүйіндіктен  Төртуыл 
(Терісаққан,  Қызылкөл  болыстары),  төртінші  баласы  Шегендік    Атбасар 
болысында,  5-ші  баласы  Қаракесектің  ұрпақтары  (Терісаққан,  Қызылкөл, 
Қарауыл-Атбасар, Жарқайың, Кентөбе болыстарында), Тобықты (Атбасар бол.) 
және  Тарақты  Кеңтөбе  болысында).  Қыпшақ  тайпасы  Атбасар  болысында 
кездеседі  [40,  43  б.].  Бұл  жерден  байқап  отырғанымыздай,  Атбасар  уезінде 
негізінен  наймандар  мен  арғын  тайпалары,  ішінара  қыпшақ  тайпалары  да 
кездесіп отырады. 
Ә.  Марғұлан  өзінің  «Наймандар»  атты  зерттеуінде  найман  тайпасының 
шығу  тегін  зерттеулер  негізінде  салыстыра  отырып,  олардың  орналасуы 
туралы да құнды мәлімет қалдырады. Онда: «Географическое местоположение 
найманов  таково:  баганалы,  балталы  –  живут  в  Атбасарском  уезде 
Акмолинской  губерниии  в  Кызылординском,  Акмечетском  и  Чимкентском 
уездах  Сырдарьинской  губернии,  садыр  –  в  Лепсинском,  Джаркентском  и 
Копальском  уездах  Джетысуйской  губернии.  Подгруппа  матай  в 
Устькаменагорском,  Лепсинском  и  большей  частью  в  Зайсанском  уездах. 
Кроме  того,  матай  живут  и  в  Китае.  Остальные  подгруппы  найманов,  как 
тортуул, 
карагерей, 
ергенекты 
(саржомарт) 
заселяют 
Зайсанский, 
Устькаменагорский, Бухтарминский уезды Семипалатинской губернии. Таким 
образом,  как  это  сразу  бросается  в  глаза,  основной  территорией  всех 
найманских  подгрупп,  за  исключением  баганалы,  балталы,  является 
юговосточная  часть  Семипалатинской  губернии  и  соседняя  часть 
Джетысуйской  Губернии  [56,  с.  329],  -  деп  әрбір  найман  тайпасының  көші-
қонын сипаттап жазған.  

 
32 
Солтүстік-шығыс  қазақтарының  тұрмысын  зерттеген  С.И.  Руденко 
«Очерк  быта  Северо-восточных  казаков»  (1927)  атты  зерттеуінде:  «Казаки,  о 
быте которых идет речь в настоящем очерке, населяют горную страну южного 
Алтая  и  степные  пространства  к  югу  от  Алтая  до  хребта  Монраки  Сауров, 
иначе говоря, Бухтарминский и Зайсанский уезды Семипалатинской губернии. 
Принадлежат они к племени найман Средней Орды, и только те, что живут  в 
Саурах – к племени керей. С найманами мы познакомились в горах Нарымских 
(Сарымсакты),  в  долине  р.Бухтармы,  в  южных  предгорьях  (расположенных  к 
северу от нее), в горах  Алтайских, в степных долинах Черного  Иртыша и его 
притоков  Алкабек  и  Калжыр  [  56,  с.  1],  -  деп  көрсетеді.  Бұл  1927  жылы 
жүргізілген  зерттеу  болатын.  Осы  зерттеуден  біз  найман  мен  керей 
тайпаларының  орналасуын  қарастырсақ,  бұл  тайпалар  негізгі  қоныстарында 
отырғандығын көреміз.  
«Қазақ ру-тайпаларының тарихы» атты  еңбекте:  «ХІХ ғасырдағы найман 
тайпасы  мен  оның  руларының  қоныстанған  шекарасын  нақтылап,  зердеден 
өткізу  мақсатында  көптеген  зерттеулер  мен  жазба  деректерді,  экспедициялық 
материалдар  мен  статистикалық  мәліметтерді  кеңінен  қарастырдық. 
Наймандардың  қыстаудан  жайлауға  көшу  ұзақтығы  олардың  қоныстанған 
өңірі  мен  дәстүрлі мал  шаруашылықтарының  сипатына  қарай  өзгерді.  Қопал, 
Лепсі, Жаркент уезін қоныстанған наймандар көшудің «вертикальды» бағытын 
ұстанды»,  деп  наймандардың  Қопал,  Лепсі,  Жаркент  уездерінде  де
 
қоныстанғандығын көре аламыз» [109, 245 б.], -
 
деген үзіндіні оқимыз. 
Сонымен  қатар  Семей  уезіндегі  наймандардың  орналасуына  тоқталсақ: 
“Терістаңбалы  наймандардың  Семей  уезіндегі  қоныстары  да  айтарлықтай 
жерлерді  қамтыды.  1900  жылы  Семей  уезінде  жүрген  ауыл  шаруашылығы 
санағы  дерегін  негізге  алар  болсақ,  Кокон  болысының  8-ші  әкімшілігіне 
қарасты терістаңбалылардың үш ауылы Жайма қыстауында отырған. Семейдегі 
терістаңбалылардың  келесі  бір  қауымы  Делбегетей  болысының  4-ші 
әкімшілігіне  бірігіп,  5  шаруашылық  ауылды  құрап,  Шар  өзені  бойындағы 
Қарнауши,  Қаракемер,  Қостерек,  Ақтұмсық  қыстауларында  қыстаған. 
Бесқарағай болысы жерінде терістаңбалылар 7-ші әкімшілік құрамында болып, 
Шарбақты  қыстауында  ХҮІІІ  ғасырдың  орта  кезінен  бастап  отырған.    Ал, 
Аққұм  болысында  терістаңбалылар  Қарабас  және  Қопа  көлдерінің  бойын, 
Терісайрық,  Мамыр,  Қосқарағай      және  Даубайағаш  қыстауларында 
қоныстанды.  Семейдегі  терістаңбалылар  5  мамырдан  Майтөбе  жайлауына 
көшіп, 1 қазаннан қыстауларға қайтып оралған. Тағыл сайынан егістік жерлер, 
Бидайық  сайынан  шабындық  жерлер  иемденген.  Сондай-ақ  терістаңбалылар 
Семит болысы жерінде де қоныстанды.   
Белағаш,  Аққұм,  Семит  болыстарындағы  терістаңбалылар  қыстауда 
отырған кездерінде малдың қыстық жайылымы үшін 1-ші қазаннан 1-ші сәуірге 
дейін    бірге  отырып,  жыл  сайын  Больше  Владимирский  поселькесіндегі 
шаруалар  қоғамына  25  сом  салық  төлеген.  Жайылым  көлемі  қыстаудан 
солтүстікке  қарай  ½  шақырым,    оңтүстікке  қарай  да  ½  шақырым,  шығысқа 
қарай  1  шақырым,  батысқа  2  шақырым  көлемнен  аспауға  тиіс  болды.  Бұл 

 
33 
наймандардың  өздерінің  атақонысында  жайылымдық  жерлердің  тарыла 
түскендігінің тағы бір дәлелі. 
1910
 
жылы  Сырдария  облысының  Әмудария  округінде  жүргізілген  ауыл 
шаруашылығы  санағы  кітабын  негізге  алсақ  Наупыр  болысында  ішінара 
терістамғалылар  кездесетінін  көреміз.    Әмудария  округіне  терістаңбалылар 
Сырдария өңірінен баруы мүмкін. Сырдария өзені маңындағы Жиреноба деген 
жерде Келбұғадан тараған Әлсейіт және Жансейіт ұрпақтары тұрады [109, 305-
308 б.]. 
Атбасар жеріне ру-тайпалардың қоныстануының басталуы ХІХ ғасырдың 
бас  кезі  мен  ХҮІІІ  ғасырдың  аяқ  кезіне  саятындығын  экспедициялық 
материалдар  да  нақтылай  түседі.  1897  жылы  статистмамандарға  жергілікті  ру 
басылардың айтуы бойынша Атбасардың солтүстік бөлігі, солтүстік аңғардағы, 
Көкшетау  уезінің  оңтүстік  бөлігіндегі  және  Шу  өзені  бойындағы  көшпелі 
тайпалардың,  оңтүстік  бөлігі  Сыр  аңғарындағы  көшпелілердің  жайлаулары 
болған.  Бірте-бірте  жайлаудағы  көшпелілер  Атбасардың  таулы  аңғарларында 
қыстауға  қала  бастаған.  Осылайша  солтүстік  тайпалар,  Атбасардың 
солтүстігінен  қыстаулар  иемдене  бастады.  Қоныстанудың  бұл  жүйесін  1830 
жылдардағы  Кенесары  Қасымұлының  көтерілісі  бұзған.  Көтерілістен 
титықтаған бағаналылар  Атбасардың оңтүстік бөлігіне Ұлытау аңғарына  келіп 
тұрақтай  бастады.    Бағаналы  наймандар  ішінара  уездің  солтүстік-батыс 
бөлігінде Есіл өзені аңғарында қыстаған.   
Бағаналылардың  ХІХ  ғасырда  тұрақты  қыстау  иемденулері  Әкімшілік 
Ережелердің  жүзеге  асуымен  байланысты  болды.  1859  жылға  дейін 
бағаналылар  Орынбор  Ведомостволығының  қарамағында,  ал  1859  жылдардан 
кейін  солтүстік  пен  шығысқа  коныс  аударуына  байланысты  Сібір 
ведомоствосына  көшірілді.  1867-1868  жылдары  Сырдария  және  Ақмола 
облыстары  құрылған  кезеңде  бағаналылылар  Сарысу  өзенінің  оңтүстікке 
бұрылатын  жеріне  дейін,  сондай-ақ  Саумалкөл,  Телікөл  көлдері  бойына  дейін 
барды.  Қыс  кезінде  бағаналылар  мал  жайылымы  үшін  Перовск  мен  Жөлек 
аралығындағы  тоғайларға,  тіпті  одан  әрі  Қызылқұмға  дейін,  Шу  өзені 
жағалауындағы  құмдар  мен  Қаратау  тауының  батыс  қыраттары  етегіне  дейін 
барған [109, 321-324 б.].    
Жаңақорған  уезінде  қоныстанған  (сунақ,  арғын,  найман,  қоңырат, 
қыпшақ, бақтияр, сұлтан) тайпалар Құмсаба бұлақты, Бозғұт, Киікарал, Қаналы, 
Жалпақтал,  Майызда,  Шиіл,  Бұқарарал  Тартоғай,  Қарғалы,  Алакөл  Бозғұл, 
Қарауылоймақты, Бесқазақ, Ақшығанақ, Киікқырған, Төлепарық, Ерікөлқыдыр, 
Бабасейіт,  Дижанама,  Шебілді,  Қыржынтөбек,  Бестамақжидала,  Ақсүмбе, 
Бисара,  Бесқұлақ,  Жижала,  Ақжайнал,  Қылталдысидыл,  Қырықзиян,  Зиалма, 
Дұсабүгіл,  Кіржайың,  Ақсүмбек,  Арысландық  жама,  Орал    қыстауларында 
қыстаған;  Жайлауға  Жетітөбе,  Ақсүмбек,  Ақмылтық,  Бесқуан,  Айнакөл, 
Тамғалы,  Бұйдық,  Қутан  шымсен,  Қатынқұм,  Бақтықарын,  Төс,  Бұлақ  арқылы 
көшіп  Құбыла,  Сарыкенгір,  Қаракенгір,  Құрғалжың  жайлауларына  барып 
тоқтап, Сібір ведомоствалығы жеріне дейін жеткен [109, 334-346 б.]. 
Сырдария  бойынан  құмды  алқаптарды  кесіп  өтіп  Торғай  бойына, 
солтүстік - батысқа, одан Оралға дейін созылып жатқан «Сәтбай жолы» тарихи 

 
34 
дәуірлерде  сауда  керуенінің  жолын  қамтамасыз  етсе,  кейін  осы  жол  Сыр 
бойындағы  жаппас,  табын,  арғын,  найман  т.б.  тайпаларының  көш  жолын 
қамтамасыз  етті.  Сәтбай  жолының  топографиялық  ерекшелігі,  жолдың  дұрыс 
және  тура  бағытпен  салынып,  көбінесе  табиғи  су  көздері  бар,  көгалды, 
жайылымы кең жерлерді басып өтетіндігінде [109, 348-350 б.].
 
Көшпелілердің  батысқа,  Қостанай  жайлауларына  қарай  бағыт  алған 
көшпелі  қауымының  құрамында  Қараөзектік  наймандардың  да  болғандығын,  
тағы  да  статист  мамандардың  жазбалары  арқылы  дәлелдеп  отырмыз.  Сәтбай 
жолы, Тау жолының батысында жатыр. «Сәтбай жолы» бойынша көшу бағыты 
келесідегідей бағытпен жүрген: 
Сырдария  бойы  -  Қарақұм-Ақжота  құмы-
Құрмаяқ-Дариятам-Сұлутам-Мадияртам-Сортөбек-Бескемпір-Дариялық-
Бөртескен-Қарой-Сайқұдық-Мыңбұлақ-Лоқылдақ-Қаракөл-Мойынқұм-
Тазтемір-Ақшілік-Қожамбай-Аймырза-Ақмолалы 
өзек- 
Жыңғылөзек-
Айдарлықұм-Тесене-Есенкелді-бидайық-Зорқала-Ақсай-Еңсеқопа-
Баймұратөзек 
(Алабасқа 
құяр 
тұсы)-Қызылжар-Құрақбай-Бозінген- 
Бесбидайық-Уәлі Тойпақ (Торғайға өтер тұс) -Айнакөл-Қосбидайық- Сарыөзек 
(Қабырға өзені) -Сала сайы- Шаштыраз (Қостанай уезі) [109, 351-353 б.]. 
Ал,  Приречная,  Скобелев  болыстарының  наймандары  солтүстік-шығыс 
Қаратауға  қарай  бағыт  ала  отырып,  Телекөл  арқылы  Сарысуға  қарай  көшкен,  
Перовск  уезінің  Бикесары,  Дариялық  тақыр,  Арысқұм  өңірлерінде  қыстаулар 
әкімшілік жағынан Телекөлге қараған. Скобелев, Приречная болысына қарасты 
наймандар  ауылы  бұл  жердегі  Тасқұдық,  Қосмөнке  деген    жерлерге  көктеу, 
күздеу  ретінде  тоқтаған.  Жайлауға  баратын  жол  осы  жерден  өткен.  Телекөл 
болысындағы  наймандар  болса,  тікелей  солтүстікке  бағыт  алып  оларда 
Сарысуға барып тоқтаған [109, 354-356 б.].   
Перовск  уезі  наймандарының  жоғарыда  аталған  қыстаулары  Сырдария 
өзені  жағалауындағы  тоғайлы  қамысты  жерлерде  қоныстанды.  Қойлары  мен 
түйелерін қыстың кей күндері Қызылқұмға қарай айдады, өздері ауыз суға қар 
суын  пайдаланды.  Жөлек, Головачев,  Сарышығанақ, Сарысу болыстарындағы 
қазақтар  жайлауға  Ұлытау,  Кішітау  етегіне  және  Сарысу  төңірегіндегі 
Қаражарға  қоныстанды.  Ұлытау  мен  Кішітаудың  етегі  Перовск  наймандары 
үшін әрі қыстау, әрі жайлау болды, сол себепті де Қаражар елді мекенінен басқа 
көшпелілердің  Сарысу  жағалауына  ерте  көшулеріне  тура  келді.  Сарышаған 
болысының  түйелері  өзендегі  судың  жылылығынан  және  сонаның  көптігіне 
байланысты,  Сырдария  жағалауына  15  тамыздан  ерте  келулеріне  болмады.  
Сыр  бойындағы  наймандардың  көшпелі  өмірінің  бейнесі  1872  жылы 
Г.Загряжский жазған “Очерки Перовского уезда” атты мақалада көрініс тапқан. 
Онда:
 
“  …  Көшпелілер  қыстауға  да  малға  ыңғайлы  таза,  суға  жақын  жерді 
қарастырды. Кейбір жағдайда қыста да  Сыр жағалауынан ыққа, Ұлытау  жаққа 
көшуге  тура  келеді.  Қыстаудан  кері  жайлауға  көшу  наурыздың  басынан 
басталады, бұл кезде қойларды Қызылқұмнан Сырдарияға қыр арқылы өткізуге 
болады.  25  наурызға  қарай  көшпелілер  Сарысуды  жағалап  жүріп  отырды. 
Жөлек  болысының  көшпелілері  Шу  өзені  арқылы,  Головоченская  және 
Сарышаған  болысының  көшпелілері  Телекөл  және  Телікөлата  арқылы  көшеді. 
Бұл  жайылымдарда  сәуір  айында  жас  шөп  көп  болғандықтан  қыстан  шыққан 

 
35 
малдың  күйін  келтіру  мақсатында,  осы  жерлерде  уақытша  тұрақтады.  Ал, 
Көлтөбе  жайылымы,  Билек  ата  бейіті  арқылы  Шақпақ  төбеге  одан  әрі, 
Жаманқорғанға  жетіп  бұл  жерде  мамырға  дейін  қоныстанды.  Одан  әрі 
Мойынқұм, Ақаяқ жайылымы арқылы Жырқамысқа келіп бұл жерде мамырдың 
аяғына дейін Қаражарды жайлап, Сырдария бойына кері қайтады да, Сарысуға 
Ескідария  арқылы  жетеді.  Ал,  Ұлытау  және  Кішітауға  қарай  көш  бастағандар, 
мамыр  айында  Көкалажар  арқылы  жетеді.  Ұлытау  мен  Кішітау 
жайлауларындағы    қазақтар  Сырдария  жағалауларындағы  қазақтар  Сырдария 
жағалауына қыркүйекте қайтып оралды…”, - деп жазылған [109, 360-364 б.]. 
Сыр  бойы  тайпаларының  көшпелі  өмірінің  1930  жылдарға  дейін 
жалғасқандығын  жоғарыда  айтып  өткен,  1925  жылы  Қызылорда  уезінің  қазақ 
ауылдарында 
Орталық 
Статистикалық 
Комитет 
жүргізген 
зерттеу 
материалдары  дәлелдей  түседі.  Зерттеушілер  1926  жылы  Қызылорда  уезінен 
төрт  шақырым  жерде  орналасқан  наймандардың  «Төлес»  ауылында  болып, 
ауылдың мамыр айының бас кезінде жайлауға көшкендігін, қыстауға күзде ғана 
оралатындығын,  сондай-ақ  ауыл  көшінің  егістік,  шабындық,  жайлауға 
тоқтағандығын  жазған.  Мұндағы  көңіл  аудартатын  бір  дерек  «ауыл  мүшелері 
қыстаудан  көшіп,  жаздық  киіз  үйлерін  қыстаудан  бірнеше  шақырым  жерге 
тікті», - деуі. Жайлаудың қашықтығы  қыстаудан 4 шақырымдай болды, бұрын 
Сыр  бойы  қазақтарының  көшу  қашықтығы  800-1200  шақырымды  құрағанын 
ескерсек,  бұл  ауыл  көшпелілерінің  көшу  қашықтығының  әлдеқайда 
қысқарғандығын және көшпеліліктен отырықшылыққа ауысу процесінің жүріп 
жатқандығын  дәлелдейді [109, 368-370 б.]. 
Сыр  бойындағы  Орта  жүз  рулары  осы  жерді  мекендеген  Кіші  жүз 
тайпаларынан  қоныстану  және  көшіп-қону  жағынан  өзіндік  ерекшелігі  болды. 
Біріншіден,  олар  Шымкент  уезінің  солтүстік  және  оңтүстік  батыс  бөлігіне, 
Перовск  уезінің  оңтүстік-шығыс  бөлігіне,  яғни  Сырдарияның  орта  ағысы 
тұсына қарай шоғырлана орналасты, ал, Қараөзек өңірінде ішінара қоныстанды; 
екіншіден жайлауға Кіші жүз тайпаларының негізгі бөлігі «Сәтбай жолы», «Тау 
жолы»  бағыттарымен  Батысқа  қарай  көшсе,  Орта  жүз  тайпаларының  негізгі 
бөлігі  Қазақстанның  орталық  бөлігіндегі  жайлауларға,  бір  бөлігі  Қаратау 
бөктеріне  бағыт  алды,  қалған  бөлігі  алысқа  кетпей  қыстауға  жақын  маңда 
көшіп-қонды,  үшіншіден  Кіші  жүз  тайпаларына  қарағанда  Сыр  бойындағы 
Орта  жүз  ауылдарында  ХІХ  аяғы  мен  ХХ  ғасырдың  басында  отырықшылық 
басым  болды.  Сыр  бойындағы  наймандарды  бағаналылыармен  қатар,  балталы 
руы да құраған [109, 375 б.]. 
Найманның  балталы,  бағаналы  бөлімдері  бір  атадан  Елатадан  тарайды. 
Балталы, бағаналы наймандардың атақоныстары да көршілес орналасты.  
Балталылардың  негізгі  дені  Атбасар  уезінің  оңтүстік  бөлігіне  қоныс 
тепкен.  Атап  айтқанда  Балталы  наймандар  Атбасар  уезінің  Сарысу  және 
Кұмқоңыр  болыстарында  орналасқан.  Атап  айтқанда  Атбасардағы  балталы 
наймандар бегіс және мардан аталарынан тараған [109, 377 б.].  
Атбасардың  Құмқоңыр  болысының  3-ші  әкімшілік  ауылы  болығымен 
балталылар.  Әкімшілік  құрамындағы  балталының  қлы  атасынан  (балталы-
мардан-тәжі-ибас-қлы)    тараған  әулеттердің  өзі  28  шаруашылықты  құрады. 

 
36 
1897 жылғы санақ кітабын негізге алар болсақ қлылар ..... шаңырақ болған. Қлы 
ауылдары  қыста  Ақкөл,  Керейқұйған  төбе,  Сарыбан  Сауыт,  Ұзынқамыс, 
Қозғанқарақұн,  Аралкүн,  Бесқорда,  Сарықамыс,  Қозғанқон,  Бегерқұл, 
Құлыншақмола,  Жиекжал,  Құйғанбұлақ,  Шеңгелдіқон,  Аралқұн,  Қызылтас 
деген жерлерде қыстаған [109, 380 б.]
 
Жоғарыда айтылғандарды қорытындылай келе, қазақ зиялыларының қазақ 
ру-тайпаларының орналасуына байланысты айтылған пікірлері статистикалық 
зерттеу еңбектеріне сай келетіндігін көреміз. 
Балталының мардан тармағынан өрбіген келесі қауым Сарысу болысының 
3-ші  әкімшілігін  толығымен  дерлік  құраған  еді.  Әкімшілік  құрамындағы 
мардан  және  қлы  ауылдары  46  шаруашылықты  құрап,  1897  жылы  139 
шаңырақ  болған.  Қлыдан  үсен,  одан  тестемір  мен  бексейіт  әулеттері  өрбіген. 
Ал  таңатар  атасынан  қошқар,  одан  шебентай,  одан  жанұзақ,  одан  мұстафа, 
одан  жанқараш  әулеттері  тараған.  Қауым  қыстаулары  Қарабатыртам, 
Бойтеректам,  Қызылтас,  Көкмола,  Шиліқұн,  Аралқон,  Айдарлықамыс, 
Көпмола,  Бегеркөл,  Жалотқұн,  Жанқамысмола,  Еспеқұйлыс,  Маралқалпақши, 
Батырбас  мола,  Суықбасмола,  Құйғанбұлақ,  Сымтас  сияқты  жерлерде 
салынып,  жайылымдық  жерлерді  Шу,  Сарысу  өзендері  аңғарынан  және 
Шілікті бұлақ басынан иемденген [109, 382 б.]. 
Кіші  жүздің  тайпаларының  орналасуына  келетін  болсақ,  біз  мұнда           
Ә.  Бөкейханның,  әсіресе  Х.  Досмұхамедұлының  еңбектеріне  баса  назар 
аударамыз.  Себебі,  аталған  зиялылар  Кіші  жүз  тайпаларының  орналасуын 
арнайы қарастырған болатын.  
Ә. Бөкейхан: «Две волости, Уильская и Казыбекская из рода Байулы (Таз 
и  Ысых),  находятся  в  районе  г.  Уила.  Три  волоьсти  Шомышты  –  Табын  
занимают  восточную  часть  Адаевского  уезда  от  самой  южной  границы  до 
района  г.  Темир    (Каракамыс).  Часть  шомышты  –  Табын  зиму  проводят  на 
песках  Сам,  а  другая  часть  на  границе  с  Каракалпакской  Автономной 
Областью. Остальные 22 волости и состовляют род Адай. Из них три волости: 
Тайсойган-Сагыз,  Шыйлы-Сагыз,  и  Эмбы-Сагыз  составлены  из  выходцев 
разны  родов  адай  и  других  родов:  байулы,  алимулы,  и  табын.  Волости  эти 
находятся в бассейне рек Уил (Ойыл), Сагыз, и Эмба (Жем) [11, с. 137], - деп 
кіші жүздің тайпаларының орналасуын көрсетеді.  
Ал  Х.  Досмұхамедов  болса  Кіші  жүздің  тайпаларын  төмендегіше 
орнластырады:  Кердері  –  Орал  үйезінде,  табын  –  Орал  мен  Ақтөбе 
уйездерінде, тама – Орал, Ақтөбе Атбасар, Түркістан үйездерінде, жағалбайлы 
–  Қостанай  мен  Атбасар  үйезінде,  рамадан  –  Ташкент  үйезінде,  керейіт  – 
Ақмешіт үйезінде, телеу – Ташкент үйезінде, аз-кем Әулиеатаның төңірегінде 
һәм Ілбішін үйезінде бар. Бөкейлікте табын, тама бар. 
1)  Шеркеш  –  Гурьев  үйезі  мен  бөкейлікте  2)  ысық  –  Гурьев  пен  Ілбішін 
үйезіде,  Темір  үйезінде  де,  Бөкейлікте  де    азын-аулақ  ысық  бар.  3)  Тана  – 
Ілбішін  мен  Бөкейлікте,  Темір  үйезінде  де,  Ақмешіт  үйезінде  де  азын-аулақ 
тана  бар.  4)  Байбақты,  қызылқұрт,  масқар,  алаша  –  Ілбішін  мен  Бөкейлікте. 
Қызылқұмда  да  алаша  бар.  5)  Адай  –  Маңғышлақ  үйезінде  тұтасымен.  Темір 
үйезінде  3  болыс,  Шағамда  екі  болыс,  Гурьевте  бір  болыстай  адай  бар, 

 
37 
Бөкейлікте де адай бар. 6) Беріш  – Гурьев  үйезі мен Бөкейлікте. Бөкейліктегі 
рулардың  ішіндегі  ең  көбі  беріш.  7)  Таз  –  Гурьев  үйезінде.  8)  Жаппас  – 
Ақмешіт  үйезінде,  Бөкейлікте  де  жаппас  бар.  9)  Есентемір  –  Гурьев  пен 
Ақмешіт үйезінде. Бөкейлікте де аздау таз бар, есентемір бар. 
Әлімұлы тұтасымен Темір, Ырғыз, Қазалы үйездерінде [110, 96 б.]. 
Осы айтылған пікірлерімізді нақтылай түсу үшін Торғай облысы Ақтөбе, 
Ырғыз,  Николаевск,  Торғай  уездеріндегі  1894  ж.  қатысты  ру-тайпалардың 
орналасуы  мен  шаңырақ  саны  туралы  мұрағат  мәліметтерінен  құнды 
мәліметтер  аламыз.  Ол  мәліметтер  осы  аталған  уез  болыстарының  жинаған 
және  мөрімен  бекітілген  материалдарынан  тұрады.  Осы  мәліметтерге  дәлірек 
тоқталсақ.  
Торғай облысы қазақтарының қысқы қыстаулары мен жазғы жайлаулары 
туралы  1894  ж.  9  мамыр  –  23  шілде  аралығындағы  ауыл  мен  болыстар  саны 
көрсетілген уездер жайында мына 1 кестеден көруге болады [47, 1-4 пп.]. 
 
Кесте 1 
 
Уездер мен 
болыстар атауы 
Ауыл 
саны 
Шаңырақ 
саны 
 
Ақтөбе уезі 




Ақтөбе болысы 

1112 
Табын 439 
Жағалбайлы 376 
Тама 143 
Кете 91 
Сұлтан – 54 
Уақ – 7 
Шекті - 2 
Аралтөбе 
болысы 

1556 
Жагалбайлы – 1376 
Төтқкара – 172 
Арғын – 5 
Сұлтан - 3 
Бөрті болысы 

2218 
 
 
 
 
 
 
 
1.Тама – 1720 
2.Табын – 150  
3.Шекті – 182  
4. Кердері 30  
5. Уақ  40 
6. Байұлы – 30 
7.Шөмекей 10 
8. Төртқара 6  
Бөрілі болысы 

1188 
Тама – 968 
Кете – 160 
Қаракесек - 60 
 
 
 
 
 
 

 
38 
1
 
 кестенің жалғасы 
 




Бестамақ 
болысы 

1626 
 
  
Тама – 344 
Шекті – 181 
Кете – 380 
Табын – 317 
Қаракесек – 405  
Телеу – 6 
 
Қаратоғай 
болысы  
10 
2578 
Тама – 1589 
Табын - 989 
Тұзтөбе болысы 

2122 
Табын 1602 
Тама – 230 
Шекті – 74 
Кете – 100 
Сұлтан – 23 
Байұлы 20  
Табын 1695 
Тама 230 
Шекты 74 
Кете 100 
Сұлтан 23 
Барлығы 2122  
Ойсыл Қара 
болысы 

1529 
Жағалбайлы – 1100 
Тама – 250 
Қаракесек – 50
 
Қобда болысы 
11 
2433 
Табын – 2044  
Шекті – 104 
Уақ – 104 
Кердеріы – 74 
Тама  69 
Кете – 23 
Қаракесек – 5 
Теректі болысы 
9  
1836 
Жағалбайлы – 1820 
Кете - 16 
Николай уезі 
Сарыой болысы 

1649 
Қыпшақ – 1300 
Жаппас – 350  
Кеңарал болысы 

1446 
 
Қыпшақ– 1438 
Сұлтан – 8  
Меңдіқара 
болысы 

1618 
Керей - 1618 
Қарабалық 
болысы 

1146 
Қыпшақ - 6 ауыл 
Жаппас - 7 ауыл 
Арақарагайская 
болысы 

1632 
Қыпшақ – 1432 
Жаппас – 200  
Обаған болысы 

842 
Арғын - 842 
Шұбар болысы 

2189 
Қыпшақ – 1737 
Жаппас – 452 
 

 
39 
1
 
-   кестенің жалғасы 
 




Дамбар болысы 

1402 
Қыпшақ – 797 
Жаппас- 550 
Жағалбайлы – 55 
Аманқарағай 
болысы 

1940 
Арғын – 1825  
Қыпшақ – 95 
Керей – 20 
Сұлтан - 5 
2-ші Сүйіндік 
болысы 

1368 
Жағалбайлы - 1368 
1-ші Сүйіндік 
болысы 

1234 
Жағалбайлы – 1233 
Сұлтан - 1 
Бестөбе болысы 

930 
Жаппас – 600  
Жағалбайы – 32 
Телеу – 311 
Сұлтан – 2 
Керей – 4 
Байбақты – 8 
Керейт – 6 
Қожа - 5 
Жетіқара 
болысы 

1851 
Жағалбайлы 1751 
Серкеш – 64 
Тама - 36 
Құшақ болысы 

1259 
Жағалбайлы 1239 
Сұлтан – 20 
Ырғыз уезі 
Талдық болысы 
10 
1773 
Төртқара 1773 
Бақай болысы 

1286 
Төртқара – 1236 
Шекті – 50  
Аманкөл 
болысы 

1367 
Шөмекей - 1395 
Кенжеғара 
болысы 

1393 
Шөмекей – 850  
Жағалбайлы – 150 
Алтын – 85 
Телеу – 50 
Жаппас - 10 
Қызылжар 
болысы 

1185 
Төртқара - 1185 
Темірастау 
болысы 

1231 
Шекті 435 
Төртқара 480 
Қаракесек – 309 
Тәуіп болысы 

1570 
Шөмекей – 1150 
Телеу – 75 
Керейт – 35 
Төртқара – 14 
Сұлтан – 4 
Алтын – 245 
Арғын – 5 
 
 

 
40 
1
 
-   кестенің жалғасы 
 
 




Шеңгел болысы 

1167 
Шекті - 1167 
Толағай болысы 

1660 
Төртқара - 1661 
Ордақонған 
болысы 

1338 
Шекті – 1338  
Қабырға болысы 

1393 
Шекті – 1047 
Қаракесек – 400  
Құланды 
болысы 

1271 
Шекті – 1271 
Торғай уезі 
2-ші Наурызым 
болысы. 

1277 
Арғын - 1277 
Түсіп болысы 

2377 
Арғын – 2277 
Жаппас - 100 
1-ші Наурызым 
болысы 

1126 
Арғын - 1126 
Майқара б. 

1118 
Арғын - 1118 
Шұбалаң б. 

1284 
Арғын – 1272 
Сұлтан - 12 
Қарақопа б. 

1043 
Арғын – 1043 
 
 
Қарақоға б. 

1506 
Қыпшақ – 1462 
Аргын - 50 
Қараторғай б. 

955 
Қыпшақ – 900 
Арғын – 55  
Сарыторғай б. 

1197 
Қыпчак – 460 
Арғын - 737 
Жыланшық б. 

1701 
Қыпчак – 1654 
Сұлтан – 10 
Найман – 37 
Қызылжангел б. 

1281 
Найман – 128 
 
 
Жоғарыда  келтірілген  кестеге  талдау  жасасақ:  Ақтөбе  уезінде 
Жағалбайлылар, табындар және тамалар көптеп қоныстанғандығын көреміз. 
Сонымен  қатар  мұрағат  мәліметтеріне  назар  аударсақ,  онда  Қобда 
болысының  ру-тайпаларының  орналасуы  мен  олардың  үй  саны  туралы  мына 
мәліметтерді  аламыз:  №  1  ауылда  181  шаңырақ,  оның 2  шаңырағы  байұлы,  4 
шаңырақ  уақ,  5  шаңырақ  қожа,  11  шаңырақ  кете  және  159  шаңырақ  табын, 
Итқырылған, Ащысай, Ақсуат және Ащықұдық жайлауларында барлығы 5 ру 
қоныстанады; 
№  2  ауылда  326  шаңырақ  бар,  оның  3-і  кердері,  4  шаңырақ  байұлы,  6 
шаңырақ кете және 303 табындар және 10 шаңырақ ожырай, Қарағанды өзені 
бойында, Итқырылған және Ащысайда барлығы 5 тайпа бірге қоныстанады. 
№  3  ауылда  317  шаңырақ  бар,  оның  2  шаңырағы  кете,  16  шаңырақ  тама 
және  299  шаңырақ  табын,  Қарағанды  өзені  бойында,  Жарсай,  Ақшатсай, 

 
41 
сегізсай,  Тайпақ  өткел  және  Үкілі  сай  жайлауларында  3  тайпа  бірге  өмір 
сүреді. 
№4  ауылда  302  шаңырақты  табын  тайпасы  құрайды,олар  Бастайсай, 
Жарсай және Шаянды жайлауларында көшіп-қонады. 
№5  ауылда  212  шаңырақ  бар,  оның  13  шаңырағы  тама  и  199  шаңырағы 
табын. Тамалар Сары және Сарымолада қоныстанса, қалғандары Қарамоласай, 
Ақой және Керегеде қоныстанады. 
№  6  ауылда  231  шаңырақ  бар,  оның  63  шаңырағы  әлім,  16  шаңырағы 
табын, барлығы 2 тайпа өмір сүреді. Біріншілері Аққұдық пен Құмдысайда, ал 
соңғылары  Қарақұмда,  Жамансайда,  Ауданқұдық  және 
Аққұдықта 
қоныстайды. 
№  7  ауылда  262  шаңырақ  бар,  оның  14  шаңырағы  тама  және  248 
шаңырағы табын, барлығы 2 тайпа бар, алғашқылары Жарықбас жайлауында, 
ал  соңғылары  Жарықсай,  Сабынкөл,  Бұғынбай  және  Қарабұлақта 
қоныстанады. 
№ 8 ауылда 119 шаңырақ бар, оның ішінде 4 тшаңырақ кете, 11 шаңырақ 
тама,  104  шаңырақ  табын,  алғашқы  екі  тайпаның  жайлаулары  Қараланда 
болса, ал соңғысының жайлауы Шірмеген, Ақсуат және Босбайшолақта.  
№  9  ауылда  203  шаңырақ  бар,  оның  4  шаңырағы  сұлтан,  17  шаңырағы 
тама,  71  шаңырағы  кердері  және  121  шаңырағы  табын,  барлығы  4  тайпа 
қоныстанады.  Екіншілері  мен  үшіншілерінің  қоныстары  Терең  құдық  пен 
Сарықұдықта  болса,  біріншілері  мен  соңғылары  Қарағандысай  мен 
Шойқұдықта қоныстанады. 
№ 10 ауылда 175 шаңырақ бар, оның 2 шаңырағы Қаракесекғ 3 шаңырағы 
жанқылыш,  40  шаңырағы  тама  және  130  шаңырағы  табын.  Барлығы  4  тайпа 
қоныстанады.  Бірінші,  екінші  және  төртінші  тайпалар  Сүремсай,  Кеңқұдық, 
Шұбарсайда қоныстанса, үшінші тайпа – тама Ақмоласайда  қоныстанады. 
№  11  ауылда  114  шаңырақ,  оның  ішінде  3  шаңырақ  Қаракесек,  11 
шаңырақ  табын,  100  шаңырақ  уақ,  барлығы  3  тайпа  қоныстанады.  Бірінші 
және  соңғы  тайпаның  қоныстары  Әйтенсай,  Молада  болса,  табындар 
Ақсуатта., болыста барлығы 14 ру - 3 шаңырақтан тұратын жанқылыш (шекті), 
4  шаңырақ  Сұлтания,  5  шаңырақ  қаракесек,  5  шаңырақ  қожа,  9  шаңырақ 
байұлы, 104 шаңырақ уақ және табын 2044 шаңырақ.  
Қобда болысының билеушісі Т. Ақмұрзин [47, 11-12 л.].  
Яғни,  бұл  мәліметтен  Қобда  болысының  негізгі  бөлігін  табын  тайпасы 
құрағандығын  көреміз.  Сонымен  бірге  уақ,  байұлы,  қаракесек  руларымен 
бірге, қожалар да ішінара қоныстанған. 
Ал,  Ақтөбе  уезінің  Бөрілі  болысының  басқарушысы  М.Чунктовтың 
мынадай мәліметтеріне назар аударайық: «Сведение о числе родов в волости и 
о  числе  кибиток  каждаго  отдельнаго  рода,  места  кочевок  каждаго  рода  и 
отделения  на  Бурлинской  волости  Актюбинскаго  уезда»  атты  2  кестеде 
беріледі. 
 

 
42 
Кесте 2 
 
Б
олы
ст
ы
ң 
ат
ы
 
Б
олы
ст
ы
қт
ағ
ы
 
рула
р 
са
ны
 
Әрб
ір 
бөлі
м
ш
ен
ің
 
ш
аң
ы
ра
қ 
са
ны
 
Әрбір ру мен ру бөлімінің қоныстары 
Шаңырақ 
саны 
Б
өріл
і б
олы
сы
 
ек
і 
 
Тама 
 
1028 
Бөрілі өзені бойында 
Бөрілі 
Таз 
 
30 
36 

Қызылсайда 
Таз 
 
75 
Ұзын бұлақта 
Таз 
 
60 
Бөртіде 
Таз  
 
100 
Алымдыда  
Көкі бөлімі 
 
40 
Құсқумада 
Көкі бөлімі 
 
70 
Сұйық үйлі 
Көкі 
 
74 
Қызылсай көлшінінде 
Қарақалпақ 
 
60 
Бөрті 
Тағаберген бөлімі 
 
74  
 
 
 
 
Құраш және Мөрітаста 
Таға берген бөлімі 
 
 
75 
 
 
 
Бөрілі өзені бойында 
Таға берген бөлімі 
 
14 
 
 
 
Абдалда 
Таға берген бөлімі 
 
24 
 
 
 
Үйісте 
Таз 
 
60 
 
 
 
Кеңесащыда 
Таз 
 
52 
 
 
 
Сынтаста 
Таз  
 
40 
 
 
 
Айдаралыда 
Таз  
40 
 
 
 
Былқылдақ жотасында 
Таз  
22 
 
 
 
Қарақұдықтыда 
Таз  
 
 
 
20 






 
43 
2 – кестенің жалғасы 
 





 
 
 
Кете  руы 
160 
Ақүңгір және Көкбұлақта 
Таз  
 
 
50 
 
 
 
Бөргі жотасында 
Нұрытбет бөлімі 
 
80 
 
 
 
Қызылсайда 
Нұрытбет бөлімі 
 
40 
 
 
 
Қатбақұмда 
Нұрытбет бөлімі 
 
40 
 
 
 
Барлығы  
1188 
 
Болыс басқарушысы М. Чунктов [47, 17 п.]. 
Ақтөбе  уезінің  Бестамақ  болысының  ру-тайпаларының  орналасуы  мен 
шаңырақ санына тоқталар болсақ, мұрағат мәліметтерінен мына жолдарды оқи 
аламыз: «Ақтөбе уезі Бестамақ болысының қоныстары көрсетілген рулар саны 
мен  әрбір  рудың  шаңырақ  саны  туралы  1894  ж.  мәлімет»  атты  3  кестеден 
көреміз. 
 
Кесте 3 
 
Ауыл № 
Ауылдағы 
шаңырақ 
саны 
Рулар, ру бөлімі  
Қоныстары 




 
1-ші 
ауыл 
180 
Тама руының Сусар бөлімі 
Жарық 
Ұзынқараған 
шатқалының 
жоғарғы 
бөлігі 
және Босаған, Таласпай жотасы  
40 
Тама  руының  Мырзалы 
бөлімі 
Жарықты 
және 
Шелекті 
шатқалында  
 
 
2-ші 
ауыл 
22 
Әлім, Шекті руы 
Бір  жерде  мынадай  шатқалдарда 
көшіп-қонады:  1)  Қаршаған,  2) 
Шелекті  бұлақ,  3)  Көкнұр,  4) 
Бестау және 5) Кемер Бұлақ 
324 
Кете, 
Асан 
бөлімі, 
Шиянбай бөлімшесі  
3-ші 
ауыл 
45 
Әлім,  Шекті  бөлімі,  Назар 
бөлімшесі 
Қойшымоладағы 
Талдысай 
шатқалында 
93 
Табын, Қоян бөлімі 
Суықсу шатқалында 
4-ші 
ауыл 
44 
Табын, Шөмішті бөлімі 
Ақжар шатқалында 
126 
Табын  руының  Туатай 
бөлімі 
Қобдадағы  Қарағаш  шатқалынан 
және  Ақөшер  шатқалынан  Елек 
өзеніне дейін 
20 
Табын  руының  Туатай 
бөлімі 
12 
Әлім, Шекті бөлімі 
5-ші 
ауыл 
209 
Әлім,  Қаракесек  бөлімі, 
Жақау бөлімшесі 
Аралтөбем-бақай  шатқалы  мен 
Шақбақтытас бақайда 
6-шы 
ауыл 
50 
Шекті, Жағатай бөлімі 
 
Тамды өзені бойында 
49 
Кете, Қаракете бөлімі 
30 
Тама, Қарашар бөлімі 
Сазды өзені бойында 

 
44 
3 – кестенің жалғасы 
 




7-ші 
ауыл 
23 
Тама, Айпан бөлімі 
Тасқұйды 
63 
Әлім, Қаракесек бөлімі 
Тасқұй шатқалы 
34 
Табын, Әшібек бөлімі 
Қарағандысай және Ұдалықұдық 
71 
Тама, Сусар бөлімі 
Көктөбе, 
Қотыртас 
және 
Қаршығалы  
8-ші 
ауыл 
133 
Әлім,  Қаракесек  бөлімі, 
Жақау бөлімшесі 
 
Есет жотасында 
46 
Әлім, 
Шекті 
бөлімі 
Жақайым бөлімшесі 

Кете, 
Асан 
бөлімі 
Қарабазар бөлімшесі  
Батбақты шатқалында 

Әлім, 
Тілеу 
бөлімі 
Құлтума бөлімшесі  

Әлім, Шекті бөлімі Баубек 
бөлімшесі 
Барлығы  
1628 
 
 
 
 Бестамақ болысының билеушісі А. Қосуақов [47, 10 п. ].   
 Ақтөбе  уезі  Аралтөбе  болысының  руларының  1894  жылғы  көші-қоны 
мен шаңырақ саны туралы  мұрағат мәліметтеріне назар аударсақ, онда: «1-ші 
ауылда Ор өзені бойында қоныс тебетін 149 шаңырағы бар Жағалбайлы, 2-ші 
ауылдағы жағалбайлылар да Ор өзені бойын қоныстанып, шаңырақ саны 171, 
ал  Төртқаралардың  шаңырағы  21-ді  құрайды.  №3-ші  ауылда  Қамсақты  және 
Айырбұтақ 
өзендері 
бойында 
қоныстанатын 
207 
шаңырағы 
бар 
Жағалбайлылар  орналасқан.  №4-ші  ауылда  Қамысақты,  Киітбай,  Үшқатты, 
Көкетік  және  Көшен  өзендері  бойында  көшіп-қонатын  210  шаңырағы  бар 
Жағалбайлылар, 

шаңырақтан 
тұратын 
– 
Арғындар 
және 
25 
шаңырақтықұрайтын  Төртқаралар  тұрады.  №5-ші  ауылда  Ор  және  Тасбөрі 
өзендері  бойын  жайлайтын  170  шаңырақты  Жағалбайлымен  қатар,  39 
шаңырақты  Төртқаралар  қатар  қоныстанған.  Нөмірі  6-шы  ауылда  178 
шаңырағы  бар  Жағалбайлылар  және  17  шаңырағы  бар  Төртқаралар  Ор  өзені 
мен Машытуда қоныстанады. №-7ші ауылда Ор өзені, Машыту және Күнтуда 
қоныстайтын  Жағалбайлылардың  шаңырақ  саны  –  238.  №8-ші  ауылдағы 
Көкетік  өзені  бойында  қоныстанатын  Сұлтандар  –  13  шаңырақ, 
Жағалбайлылар  –  53  шаңырақ  және  Төртқаралар  –  70  шаңырақты  құрайды. 
Ақтөбе  уезінің  Аралтөбе  болысында  барлығы  1556  шаңырақ  қоныстанады,  - 
деп  жазылған.  Бұл  мәліметті  беруші  Аралтөбе  болысының  басқарушысы        
М. Беркімбаев [47, 19 п.].  
Ақтөбе уезі Тұзтөбе болысының руларының орналасуы туралы  мәліметке 
назар  аударсақ:  «1-ші  ауылда  6  шаңырақтан  тұратын  сұлтан  руы  Есболай 
шатқалында,  ал,  282  шаңырақты  құрайтын  табын  руын  Шеріспен  және 
Есболай шатқалдарында тұрады.  

 
45 
2-ші  ауылда  барлығы  271  шаңырақ,  оның  250-і  табын  руынан,  5-і 
байұлыдан,  1-і  шектіден  және  6-уы  кете  руынан.  Бұл  рулар  Кіші  Қобданың 
жоғарғы ағысы, Итқырылған және Өте өзені бойларында қоныстанады.  
3-ші ауылда 319 шаңырақ тұрады, оның 300-і табын, 7-уі султан және 12-
сі кете руынан, олар Итқырылған, Ақмысыр, Бектас молада орналасқан.  
4-ші  ауыл  250  шаңырақтан  құралған,  онда  110  шаңырақ  табын  руы,  100 
шаңырақ  тама  руы,  25  шаңырақ  байұлы.  Олардың  ортақ  қоныстары  Кіші 
Қобда өзені бойында, Мумырт, Айман Ибұда және Теректісайда қоныстанған.  
5-ші ауыл 282 шаңырақты құрайды. Оның 10-ы сұлтан, 200-і – табын, 15-і 
–  төлеңгіт  және  57-сі  кете  руынан.  Олар  Өте  өзенінде,  Құрғабұтақ  және 
Тарыбұтақ жотасында қоныстанған.  
6-шы ауылда 364 шаңырақ бар. Оның ішінде табын – 200 шаңырақ, тама – 
130  шаңырақ,  жаумын  –  10  шаңырақ,  шүрен  –  10  шаңырақ  және  шекті  –  14 
шаңырақ.  Табын  руы  Өте  өзені  бойындағы  Көкбектіде,  Мақпалсайда  және 
Мұнайлы-ашы  деген  жерлерде,  ал  қалған  рулар  Құрайлы  өзені  бойында, 
Базарбай, Мибұлақ және Қарақұс шатқалдарында орналасқан. 
7-ші  ауылда  346  шаңырақ  бар.  Оның  ішінде  –  табындар  –  306  шаңырақ 
болса,  шектілер  –  40  шаңырақ.  Олар  Ақмола,  Құмсай,  Итшашқанда  246 
шаңырақ  табын  руы,  Шаңқа  өзенінің  жоғарғы  ағысында,  Тасмолада  –  60 
шаңырақ,  ал  шектілер  Шаңқа  өзенінің  жоғарғы  ағысы  мен  Тасмолада  өмір 
сүреді. 
Болыс билеушісі А.Түлшібаев» [47, 22 п.]. 
Бұл  жоғарыда  айтылғандардан  көріп  отырғанымыздай,  Ақтөбе  уезінің 
Тұзтөбе болысында негізінен табын рулары көптеп орналасқан. Сонымен бірге 
Кіші  жүзге  кіретін  шекті,  тама,  кете,  сұлтан,  ішінара  жүзге  кірмейтін 
төлеңгіттер  де  орналасқан  және  олардың  қоныстары  көп  жағдайда  бірге,  бір 
өзеннің бойында орналасып отырған. 
Қаратоғай  болысының  руларының  орналасуы  мен  шаңырақ  саны  туралы 
айтар болсақ, «Сведения о чиле родов и о числе кибиток  каждого отдельного 
рода и отделения по Каратугайской волости» атты 4 кестеде беріледі. 
 
Кесте 4 
 
№ 
ау
ло
в 
Колич
ество 
кибито
к 
Название 
рода 
и 
отделения 
Наименования мест где летом кочуют 




 
 

60 
Табын  рода,  отдел. 
Маясар 
По реке Шанкы, выше могилы Тас мулы 
30 
Табынск.  рода,  отдел. 
Маясар 
По рекеМаймак-Майкы, Ур. Карабулак 
20 
Тама Байбулка 
По вершине р. Ак-булак 
50 
Тама Байбулка 
По вершине р. Данбар 
87 
Тама Атантай 
По вершине р. Ситембету 
 
 

 
46 
4  -  кестенің жалғасы 
 





70 
Тама Курман 
По Аврагу Утемыс-сай 
195 
Тама Акпаш 
По оврагу Ильгенада-Божраганды баур 

35 
Тама Атантай 
По вершине р. Карабутак 
203 
Тама Коспак 
По р. Карсакпас Байшулак 

70 
Тама Курман 
Ур. Каркудук, вершина оврага Каиндысай? 
115 
Тама Караш 
По р. Кукпекты 
50 
Тама Караш 
По Ур. Туз ащи 

124 
Табын Ашибек 
По р. Айас-Карагашты 
50 
Табын Ашибек 
По вершине р. Мортук 

30 
Тама Курман 
По вершине р. Купалы Бурты 
215 
Табын Маясар 
По р. Аксу-Туру айгырлы, Аша-кур-аша 
40 
Табын Маясар 
По вершине р. Курайли 

100 
Табын Малгара 
По вершине р. Купалы Бурты 
20 
Тама Киршан 
По р. Аксу 
 
70 
Тама Салгай 
По верш. р. Кашан-су-Жангыз агаш 
10 
Тама Салгай 
По ерш. Р. Курайли 
48 
Тама Салгай 
По  р.  Купалы  Бурты  от  устья  –Карагача  до 
вершины его 

50 
Табын Атибек 
Ур. Караганды-сай 
100 
Табын Маясар 
По верш. р. Ащисай 
128 
Табын Абыз 
По устью р. Карагансай по Тагебергену 

60 
Тама Сагалай 
По верш. р. Терес-бутаку 
40 
Тама Сагалай 
По  р.  Курайли,  уроч.  Кумыс-тубе  –  Тас 
Кудук 
30 
Тама Сагалай 
По верш. р. Курайли, уроч. Тас Кудук 
68 
Тама Сагалай 
По верт. Р. Урта-Каракудук 
50 
Тама Куке 
По верш. р. Жинишке, ур.Тас-Кудук 
 
56 
Тама Куке 
По верт. Р. Тересбутаку, где впадают две 
10 
51 
Табын Атибек 
По верт. р. Тересахане, уроч. Сургун 
91 
Табын Атибек 
По оврагу Жарыкбас-сай 
вс
ег
о 
2548-
989=15
89 
 
 
 
Управитель Каратугайской волости К.Жанабаев» [47, 24 п.]. 
Бұл үзіндіден Қаратоғай болысын негізінен 2 ірі ру  – табын мен тамалар 
мекендегенін  анық  көреміз.  Бұл  осы  болыстың  аумағында  осы  екі  рудың 
көшіп-қонып жүретінін, және олардың негізгі мекені екендігін көрсетеді. 
Сонымен  Кіші  жүздің  орналасуына  келетін  болсақ,  олар  ХІХ  ғ.  екінші 
жартысы  мен  ХХ  ғ.  басында  жүргізілген  әртүрлі  реформаларға  байланысты 
қоныстарын  өзгерткен  болатын.  Кіші  жүз  негізінен  Батыс  Қазақстан,  Арал 
маңын 
қоныстанғанымен, 
Қазақстанның 
басқа 
да 
аймақтарында 
кездесетіндігін көреміз. 

 
47 
Ал,  Т.  Рысқұловтың  еңбегінде  Кіші  жүздің  тайпаларының  орналасуын 
арнайы  зерттемегендіктен,  олардың  орналасуына:  «Младшая  орда  –  в 
Уральской  и  частью  в  Тургайской,  Сыр-Дарьинской  и  Оренбургской 
губерниях [52, с. 13], - деп қысқаша тоқталған болатын. 
«Қазақ  ру-тайпаларының  тарихы»  атты  зерттеуде  рамадандардың 
орналасуын  былай  көрсетеді:  «Рамадандар  ХІХ  ғасырда  Орынбор  өлкесінде, 
Қостанай  уезінің  Шұбар  болыстығының  Беріксу  қыстауында,  Бестөбе 
болыстығының  Күйіккөл  қыстауында,  Ара-Қарағайлы  болыстығының 
Сексенбай өткел, Тышқанбай мола, Майалан, Шаңырақ, Бақсы моласы, Сасық 
өткел,  Қоңыр  өзен,  Қойсалған,  Ағаш  қарамай  қыстауларында  қоныстанған. 
Жазда  Ұзынкөл,  Тезек  көл  жайлауларына  көшкен.  Батыстағы  Рамадандар 
жартылай  көшпелі  мал  шаруашылығын  кәсіп  етіп,  Барақоға,  Ақсу,  Талас 
бидайық,  Молалы  бидайық,  Құр  бидайық,  Қарбай  шапқан  егістіктеріне  егін 
салған. Шөп шабуды қосалқы кәсіп етті. 
Қарқара  уезінде  Рамадандар  Кент  болысында  қоныстанып,  Сары  шоқы, 
Теректі,  Отарбай  қыстауларында  қыстап,  жазда  Ащыөзек  жайлауына  көшті. 
Сарапан, Үш арық жайлауларын жайлаған.  
Ақмола  уезінің  Моншақты  болысында  қоныстанған  Рамадандар  Дома 
дұлақ,  Қара  бұлақ,  Ақтөбе  қыстауларында  қыстап,  Сарапан,  Үш  арық 
жайлауларын  жайлаған.  Ал  Нұра  болысындағы  Рамадандар  Дәулебай, 
Текемолда  қыстауларын  иемденген.  Нұра  өзенінің  Нұра  жолақ  жота 
сағасының  бойында қоныстанды. 
Рамаданның бір  қауымы Лепсі уезінің Ақшаулы болыстығында  Ақшатау 
бөктерінде, Ай, Қарашеку, Үкілі бұлақ сарқырамалары бойында отырған. 
Рамадан  тайпасының  негізгі бөлігі жаугершілік  замандарда  өзбек  жеріне 
өтіп,  сол  жерде  тұрақтап,  өсіп  өнген.  Құрама  уезі,  кейіннен  Ташкент  уезіне 
қараған  Майдатал,  Зеңгіата,  Сейітата,  Үштөбе,  Жаманжар,  Қауыншы,  Ақжар, 
Шарапхана,  Шыназ  елді  мекендерінде  қоныстанды.  «Рамадан  ауыл»,  «Сарай-
Рамадан  бекеті»,  «Рамадан  көл»,  «Рамадан  арық»    деген  жер-су  аттары 
қалыптасты»,  -  деп  рамадандардың  негізгі  қоныстары  көрсете  отырып, 
жаугершілік  заманда  оңтүстікке  көшіп  кеткендігін  жазса,  керейіттер 
Петропавл уезінде ғана қоныстанды [112, 278 б.]. 
Қазақ  зиялыларының  үш  жүз  қазақтарының  орналасуына  байланысты 
айтқан пікірлерін қорытындылар болсақ, олар: 
-  Ұлы  жүздің  тайпаларының  орналасуын  көрсетіп  жаза  отырып,  олардың 
ішіндегі руларының да орналасқан жерлерін көрсетіп кеткен; 
-  Орта  жүздің  тайпаларының  орналасуына  байланысты  арнайы  зерттеу    
Ә. Бөкейханның еңбегі болып табылса, онан біз нақты мәліметтер ала аламыз; 
-  Кіші  жүзге  қатысты  Х.  Досмұхамедұлы  пен  Ә.  Бөкейханның 
еңбектерінің де маңызы зор, олар ру-тайпаларды қоныстанған уездеріне дейін 
көрсетіп жазған; 
-  зиялылар  қазақ  жеріне  әр  кездерде  орыс  қоныстанушыларының  көптеп 
келуіне  байланысты  қазақ  ру-тайпаларының  қоныстарының  өзгеріске 
түскендігін көрсетеді. 

 
48 
Қазақ  ру-тайпаларының  қоныстануы  біршама  зерттелген  тақырып 
болғанмен, оны қазақ зиялыларының еңбектері негізінде жан-жақты қарастыру 
мәселенің құндылығын жоғарылатады деп есептейміз. Қазақ ру-тайпаларының 
белгілі  бір  қоныстарының  болуына  қарамастан,  әкімшіл-әміршіл  заманда 
жүргізілген  реформаларға  байланысты  олардың  көші-қоны,  жайылымдары 
әртүрлі  өзгерістерге  ұшыраған  болатын.  Соның 
ішінде  Ресейдің 
Қазақстандағы 
қоныстандыру 
саясатының, 
шұрайлы 
жерлердің 
переселендерге берілуі, ХХ ғ. 20-шы жылдарының соңына қарай ұжымдастыру 
саясаты  қазақ  ру-тайпаларының  жайылымдарын  өзгертіп,  жер  мәселесіне 
байланысты жағдайды қиындатып, күрделендіріп жіберген болатын. Дегенмен 
осындай  өзгерістерге  қарамастан,  қазақтың  үш  жүзін  құрайтын  тайпалары 
өздерінің басты қоныстарын сақтап қалған деген тұжырымға келеміз.  
 

 
49 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал