Бағдарламасы бойынша шығарылды



жүктеу 256.8 Kb.
Pdf просмотр
бет1/27
Дата20.01.2017
өлшемі256.8 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27

'•«еткгль».
һштртт

к а
Крзақстан Республикасы 
Мөдениет, ақпарат жөне қоғамдық келісім министрлігі 
К^зақстан Республнкасы Білім жөне ғылым министрлігі 
М.О. Өуезов атындағы Әдебиет жөне өнер институты
Ж Ү С І П Б Е К   А ЙМА УЫТОВ
Б Е С   Т О М Д Ы Қ   Ш Ы Ғ А Р М А Л А Р   Ж И Н А Ғ Ы
Е К ІН Ш І  Т О М
РОМАНДАРЫ

А - ,
ремгср РРУ,Е-/
фьіһ
АЛМАТЫ 
«Ж ІБЕК   Ж ОЛЫ» 
2003

ББК  84  (5  Қаз) 
А  31
Қазақстан Республикасының Мәдениет, 
ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің 
бағдарламасы бойынша шығарылды
Редакция алқасы:
С.  Қирабаев  (жауапты редактор),
3.  Ахметов,  Д.  Қамзабекұлы,  Б.  Қанапиянов,  С.  Қасқабасов
Томды баспага дайындаған:
С.  Қирабаев, Д.  Қамзабекұлы
А  31 
Аймауытов Жүсіпбек.
Бес  томдық шыгармалар жинагы. Екінші том. 
Романдары.  -  Алматы:  “Жібек  жолы”  баспа үйі, 
2003.  -   312  бет.
І8В ^   9965-637-06-7
Екінші  томға  Жүсіпбек  Аймауытовтың  «Акбілек»  жөне  «Қарткожа» 
романдары  кірді.
^430(05^*03^  ха®арлан®аган  ~  2003 
ББК  84  (5  Қаз)
Ң Щ 5 0 )
С.  Торайғыров 
атындагы  ПМУ-дің
І8ВЙТШ*ІИ5'ЭДЙ,''П1
М.О.  Өуезов  атындагы  Өдебиет
КІТАПХАНАСЫ 
жөне өнер  институты,  2003
__________________ _________  
© “Жібек жолы”  БҮ,  2003

Ақбіпек

Б І Р І Н Ш І   Б Ө Л ІМ
Ө скем еннің  ад_жағьщда,  Бүқтарманьщ  он  жагынпа  өлемге  аян 
А лтай  бар.
С ол  Алтайдың  күнгейінен  қүбыла  ж аққа  қүлай  аққан,  қүлай 
ағы п  Ертіс  түскен ,  к ү р -кү р   еткен 
К у о ш ім  
бар.
Алтай  К үрш ім   не  заманнан  қалы ң  Найман  мекені.  Сол  Алтай- 
м ен  сол  К ү р ш ім н ің   қы сы   қы сп ақ,  жазы  самал,  күн   жылт  етсе 
торт  тү л ік   мал  қарағайлы   Қ арт  Алтайдың,  Алтай  сынды  анасы- 
н ы ң   кокірегін   аймаласы п,  тыраңдасып,  мәйек  басып,  мамырла- 
сы п  ж атқаны .
Қ ар т  А лтайдың  қ а қ   басында,  алақанны ң  аясында,  бал  татыган 
айна  сулы ,  түрі  де  аспан,  сыры  да  аспан,  шарап  сулы  Марқакөді. 
М арқ ако лд і  ал қал аған ,  ақ  ауылды  Алтай  елі.  Алтай  елі  —алтай 
ж а зы   т а у   е р к е с і  —  к и ік   б о л ы п ,  өзге  елдерден   б и ік  б олы п , 
М ар қ ак о л д ің   сам алы на  сайран  етіп  жатқаны.  М аркакөлдің  суы 
балдай.  М арқакөлд ің   суын  ішіп,  отын  жеген  сары  қарын,  түтам 
ем ш ек  жануарды ң  бауырынан  сүт  сорғалап,  сүт  емес-ау  қүт  сор- 
ғалап,  кө н ек -кө н ек  лықылдайды;  қара  саба  емізіктеп,  қою,  салқ- 
ы н,  са£ы  қы мы з,  быжылдаған  дәрі  қымыз  шара-шара  шыпылдай- 
ды. ^Шр  ш арасы н  іш кен  адам  дәл   хор  қызын  қүшкандай  боп,  беті 
ш и кан   дуы лдайды :  ауызы  қобыз  гуілдейді;  мас  болады,  жас  бола- 
ды;  ж ел  ж етпеске  мініп  алып,  Алтай  тауын  дүрсілдетіп,  таудың 
тасы н  күтірлетіп,  көкпар,  жарыс,  алыс-жүлыс  асыр  салып  жатқа- 
н ш
Ә лғі  А лтайды ң  аруларын  айтуға  тіл  жетпейді.  Алтын,  күміс,
—  Алтай  кені;  алты н  сырға  алты  қарыс  алып  түсіп  қүлақтарын, 
ж үзі  Алтайдың  айындай  боп,  көзі  қүралайыңцай  боп,  күлкісі  атқ- 
ан таңы ндай боп,  бойы  Қ опа талындай боп,  бы лқ-сы лқ етіп бүраң- 
дасы п,  күлбіресіп,  көлеңдесіп,  езу тартса есің кетіп, сүңқыл қақса, 
ш ы м -ш ы м   етіп,  бойы ң  босап,  ойың  босап,  қиялы ң  қиян  кезеді.
К еп   онда  емес-ау,  жарандар!  Бер  қараңдар,  қүлағың  сал!  Тың- 
дауш ы лар  анталаса,  кеп  қүрайын  бір  тамаша.  Ертегі  емес,  ертеде 
ем ес,  үзы н  да  емес,  келте  де  емес,  қарапайым  қара  сөзбен  бір
6

әң гім е  ш ертейін.  Қ ы сы р   сөзді  қы сқ ар тай ы н ,  өңгім еме  ж ол  тар- 
тайы н.  Ө лең   сөзге  о л а қ   едім,  к ү й л і  емес  деп  қом сы нбаңдар.
С ол  А лтайды ң  бактерінле  жам  ж олм енен  ж андам айлап,  ала  ат 
м інген  ж алғы з  адам  келе  жатыр  бейсауат.  К өтегейті  К ү р ш ім   ж ақ, 
бет  алы сы   —  К ара-екем   шаты.  Қ ар а-екем   ш аты  қам ау  жартас,  д әл  
аясы   ш ү ң қ ы р   көгал,  бір  ауы зды ,  тар  ауы зды.  Ш ү ң ғы л   ш аты н , 
мейірімді  Х лтай  түсі  қаш ы п,  түнде  ж оры тқан  ж оры қш ы ға  со қ қан  
ғой.  Ажал  тү рткен   мал  болм аса,  мал  алдырған  ж ан  болмаса,  терең 
ш атқа  кім   барған?
А ла  ат  м ін ген   тер ең   ш атты ң   д өл  ауы зы н а  таян ған д а,  а л а қ - 
ж ү л ақ   қаранды   да  тоқтады .  Тар  ауызда  тас  тасалап,  сүр  ш екпенді, 
бес  атарлы   біреу  жатыр,  басбағып.  Әлгі  ш екп ен   ала  аттыны  көре 
сала,  а қ   орам ал  көтерді,  ала  ат  мінген  он ы   көріп ,  а қ   ты м ағы н 
көтерді.  С үйтті-дағы   ала  ат  мінген  қабтағаймен  ат  ж етектеп,  асып 
кетті  өрі  қарай.
М арқакөдц е  майға  б өккен   мал  мен  ел,  тау  ызғары  жамбасы нан 
өткен  соң ,  етектегі  қы стауы на  еңбектесіп  түскен   ш ақ.
М ам ы р б ай д ы ң м ал ай л ар ы   қора  жамап,  пеш ін  қал ап ,  үйін  сы - 
лапоблзгаИ ^ед.  "М амырбайдың  бәйбіш есі  м аң -м аң   басьш ,  м алай- 
ларға  ки із  үйін  қағы п -сілкіп   ж инатқы зы п  ж үрген  ед. /Й ам ы р б ай - і  
д ы ң   А қ б іл егі,  А қ б іл егі  —  ж ас  тү л е гі,  а й ы -к ү н і  —  с ү л у   қ ы зы , 
а л т ы н   с ы р ға ,  к ү м іс   ш о л п ы   с ы л д ы р л а т ы п ,  б ы л д ы р л а т ы п ,  а қ  
көй легін   көлеңдетіп,  қы зы л,  жасы л  керпелерін   қағы п   үйге  ә к ё л - 
ТСН  ед .'Қ а сы н д ағы   қы здары на  қ аб ақ   Шьггып,  қ ы ң қ ы л   етіп,  даусы  
‘‘с ы ң қ ы л -с ү ң қ ы л   етіп:
—  Қ өзім   тартып  түрғаны   несі?—  деп  бір  бүраңцап  қой ған   е д у
—  Ж өй   тартат  та...  Қ уанарсы ң...  Қ ай   көзің?..
—  Қ у ан ар   ем:  сол  көзім ,—  деді  —  бітті.  К ім   елеген  ондайды? 
А лы м сағы н,  ш өбін  ж айлап,  партияны ң  қам ы н   да  ойлап,  М ам екең 
де  кеш ке  ж акы н   жолдасы мен  кеп  түсті.
Тау  бетінен  аңдағайлап,  жатағына  мал  келді.  Бала  у -ш у,  ма- 
л ай   қ и қ у ,  м ал  'м аң ы рап ,  ит  ж аң -ж ү ң .  А уы л  тү тін ,  өзен   к ү р іл . 
С арғы лт  таңдақ.  Ж ел  де  қоң ы р,  қы зы л   іңір.  М алы н  ж айлап,  шөйі 
қай н ап ,  ел  де  оры нға  отырды.
К ү н  батп ай -ақ,  көз барында манағы айтқан терең ш аттан,  іннен 
ш ы қ қ ан   қасқы рларш а,  ш үбап  ш ы қты   төрт  атгы.  О ны ң  бірі  мана- 
ғы  ай тқан,  өзің   керген   ал а  атті^.  Енді  үшеуі:  қ алпағы   бар,  м ы л- 
тьіғы  бар,  к ы л ы щ ы   бар,  к ө к   ш екпенді  қо қ аң д аған ,  қ о қ и л ан ған  
жат  адам.  С ол  төрт  а т г а   ш аттан  ш ы ғы п,  ы л д иға  түсе  өкш елерін 
қадады.  Қ адап   еді,  ат  пысқырды,  ауы здығы н  қ ар ш -қ ар ш   ш айнап 
есілді.  Есілді  де  екпіндетіп,  үңгірдегі  бір  ауы лға  жетіп  келді  сау- 
сы лдап.
К ел е  тарс-түрс.  Үріктірді,  бүріктірді,  елдің  апш ы сы н  қуырды:
—  А қ,  сболыш!  Тап  атты!..  М ы лты қ  қолда,  қам ш ы   жонда,  ат
7
  ^

таппасқа  әдді  не?  Атты  да  алды,  шідерді  алды,  жүген  де  алды, 
кілем,  көрпе,  қоржын,  шалбар...  бәрі  кетті...«кер  ішке».
—  Төре...Тақсыр...
—  Ой,  құдай-ай!
—  Аясайшы,  бейуазек  қой!..—  деуге  келді  тілдері.  Шәйді  ал- 
дына  жаңа  қойып  «Бісмілданы»  келтіргені  сол  еді  Мамырбайдын 
бір  малайы  жетіп  келді  ентігіп:
—  Келіп  қалды!
—  Кім,  кім?
—  Көкпең-көк...
—  О  кім?
—  Өңшең  орыс.  Мамырбайдың  мүршасы:
—  Жина,  үмтыл,  қаш  тығыл!— деуге  ғана  келді.
Дастарқанымен  шәй  қалды  жайрап,  жиюсыз  шыны-аяқ  қалды
күйреп.  Мамырбай  күріс-күріс,  бір  есікке,  бір  төрге...  Жаушы 
жалам,  бәйбіше  де,  қыз  да  жоқ.  Сыртқы  есікке  жетер-жетпесте, 
Мамырбайдың  кеудесі  үңірейген  үш  мылтықтың  аузына  тірелді. 
Бай  шалқалап,  мүрттай  үшты.
Мылтық  дүмі,  қылыштың  қырымен  айдап  шығарылған  ауыл- 
дың  еркек  бітқені.басын  қорғалап,  борсаңдап,  желкені  жей-'мей, 
Мамырбайдың  етгігіне  отағасыны  бас  қыла  қамалды  да,  сыртынан 
Қара  қүлы п  салынды.  Ауызында  күбір-күбір  «Сүбіқан*,  аяғы 
жыбыр-жыбыр  еңкең  қағып,  қораны  орағытып  бәйбіше  келе  жа- 
тыр  еді,  орыс  алдынан  тап  болды.
—  Қайдан  келесің?
—  Мына...  Мына...— дей  беріп  еді,  —  мө,  саған  мына,  мына!— 
деп  білеуіт  пен  ащы  айғай  басына  қабат тигенде,  көзінің  оты жарқ 
етті.  Жаулық  кетті  жапырайылып,  ауыз  кетгі  опырайылып.
—  Тап  деген  соң,  тап  қызды!
—  Кімнің  қызын,  жасаған!
—  Сенікі  қыз,  сенікі.
—  Қызым  жоқ,  ойбай!..
—  Қыз  бар.  Табасың!  Орыс  қадалып,  білеуітін  зулатты.
Бәйбіше  бадалып,  «Кыз  жоқ»— деп  бажылдап,  өтірікті  саулат-
ты.
—  Өзім  табам,— деп  орыс  жүгіріп  ала  жөнелді.
Үш  орыс  қолдарына  шырағдан  алып,  қораны,  үйді,  тезекті, 
шүңқырды,  жүкті,  пішенді  — бірін  қоймай  найзаларымен  піскілеп 
тінтіп  жүр.  Зым-зия  Ақбілек  жоқ.
«Орыстар  келіп  қалды»  дегенде,  бәйбіше  теріскейдегі  кішкене 
есіктен  ептеп  шығып,  жер  бауырлап,  бүкеңдеп,  Ақбілегін  жете- 
леп,  бір  апанға  апарып  «тырп  етпей  жат!»— деп  кеткен.
Қ ы з  таба  алмай,  сандалып,  долданып  қайтқан  үш  орыс 
бәйбішені  терезе  алдына  етбетінен  басып  отырып,  жиырма  бес 
қамшы  соқты.  Үні  шықса,  Ақбілегінің  жаны  қабат  шығады  ғой,

қүш ырлана тістеніп, ышқына ыңқылдаганнан басқа дыбыс бермеді. 
Желге,  күнге  тигізбей,  аялап  өсірген  сәулесін  «көпірге»  қорлы ққа 
қиганнан  өлгені  артық  емес  пе?
Түнерген  түнде  абайсыз  ауыл  абалаган  ит  даусына  айналды. 
Ауылдан бажылдаған,  балдырлаған жат үн  шықты.  Бір тайпы ауыл 
үш  мылтықтың  албастысы  басып  түншықты.
^ р е й л і ауылды торып,  екі ат жетелеп.  ойқастап,  қүлағын түріп, 
түсі  жаман,  ойы  қараңғы  бір  адам  жу^.ІАуыллан  бажыл  ш ы ққан- 
да  өлгі  адам  бір  түрьш,  бір  жүріп,  ауылға  таман  үмтылды.  Үмты- 
лы п  еді,  астындағы  жануар  қоры с  етіп,  лоқы п  қалды .  Аяғын 
үзеңгіден  ептеп  шығарып,  сыбдырын  үрлап,  жүмсақ  шөпті  жапы- 
ра  басып,  жерге  түсті.  Атын  артқы  қасына  қайқита  қаңтарып,  қыл 
шылбырмен  түқырта  тас  қылып  түсап,  үш  атты  матастырды  да, 
қотанға  кіретін  епті  қасқырша,  бүкендеп  адымдады,  Қарауытқан, 
қара  жамылған  ауылдың  иті  үлып  түр.  Бес-алты  адым  атгады  ма, 
жоқ  па,  өлде  шөптің,  өлде  шүберектің  сыбдырындай  судыр  еткен 
бір  дыбысты  қүлағы  шалып  қалды.  Еңці  бір  басып  еді  — аяқ  асты 
қарауы тқан  шүқыр  болды,  шүқыр  түбінде  бірдеме  ағараңдаған 
тәрізді,  қимыл  етп:
—  Ағатай-ай!—  деді  біреу  ышқына  сыбырлап.
—  Ақбілекпісің?— деді  өлгі  адам  біліп  қойғандай.
— Мен едім,  қүтқар,  ағатай!— деп апанның ернеуіне таман орме- 
леп  еді;
—  Қүтқарам.  Бүқ.  Жата  т ү р ,-  деді  де,  қазақ  қалбаңдап  ж оқ 
болды.
Екі  қолы  алдына  созулы  Ақбілек  қалшиып  қалды.
Әлгі адам жүгіріп барып тоқтағандай,  ат ышқынғандай,  үзеңгіге 
аяқ  салғандай,  тебінгі  тырс  еткендей  болды.  Атына  мініп  келейін 
деген  екен  ғой,  енді  ажалдан  қүтылдым  ғой.  Жасаған-ай!  Тәуба, 
дей  беріп  еді,  дүбірлеген  аттың  тықыры  жақындамай,  теріс  айна- 
лып  кеткен  тәрізді  болды.  Қолы  әлі  жәрдем  тілеуде,  жарылқау- 
шы  періш те  келетіндей,  дәм елене  күтсе  де,  ты қы р  алы стап, 
дүбірлетіп  шауып  кетгі.  Қолдары  сылқ  ете  түсті,  аяғы  тайғанап 
кетті,  сырғанап  түпсіз  зынданға  түсіп  бара  жатқандай  көрінді...
Ауыл  жақтағы  итгердің  манағы  шабаланғаны  жоқ,  анда-саңца 
сақ  қанш ықтың  безілдеген,  жас  күшіктің  шөуілдеген  әлсіз  дауы- 
сын  төбеттердің  күңіренген  үзын  сарыны  басып түрғандай.  Сүйтіп 
түрғанда,  бірдеме  ысқырғандай  болды.  Ауылдан  иттерді  шабалан- 
дырған  аттың  дүрсілі  тауға  қарай  кетті.  Ит  даусы  алыстап  барып, 
қайта  жақындап,  абалады.  Ажал  да  абалады.  Дүрсіл  ауылға  қай- 
тып  келді.  Күбір-күбір  адам  даусы  естілген  тәрізденді.  Ақбілектің 
ж үрегі  зы р қ   ете  түсті.  Зы рқ  етпей  қ ай тсін ,  ты қы р  ш ы қты . 
Жүрегімнің  дүрсілі  болғай  еді  деп,  қолын  кеудесіне  басып  еді  — 
тас,  тас  емес-ау  темір,  темір  емес  — ажал  шықыр  еткендей,  қүйқа 
тамыры  шымьф  етті.  Апан  көр  сияқтанды. ІЭйткені  тажалдай  түсі
9

суық,  саудыраған  үш  адам  келіп  қалды^ Ақбілек  бала  қамаған 
лаққа  үқсап,  апанды  айнала  жүгіріп,  өкпесін  соқкан  торғайдай 
торға  ілінді.  Сонда  да  есінен  танбады:
—  Апатай-ай!—  деген  жан  дауысы  таудың  тасына  барып  шақ 
еткендей  болды.  Мейірімсіз  темір  қолдар  алып  үрып,  аузын  ба- 
сып  жатса  да,  қолды  кейін  сермеп,  басын  жүлқып,  үзіліп,  өзеуре- 
ген  ащы  айғайы  апатайының  қүлағына  сап  етті.  Жонына  шойын 
тағалағандай,  апасы  сіресіп  қалса  да,  елемей,  шыңғырған  дауысқа 
қарай  үкідей  үшып  келеді.  Қызын  бүркітше  бүріп,  илеп  жатқан 
екі  орысты  анасы  екпінімен  келіп  итеріп  тастап,  балапанын  басқ- 
ан  ана  қүстай,  баласын  бас  салды.  Олай  сүйреп,  бүлай  жүлқып, 
қызды  анасының  қүшағынан  ала  алмаған  соң,  орыстар  мылтық 
дүмін  жүмсады.  Жанына  мылтық  батқанда,  анасы  кызын  тастай 
беріп,  алыса  кетті.  Апыр-топыр  екі  орысты  екі  алып  үрып,  бірінің 
үстіне  бірін  илектеп  жатқанда,  үшінші  орыс  тайқып  шегіне  берді. 
Босанысымен  қашуға  оңтайланған Ақбілек апанның  ернеуіне жете 
түсіп,  анасының  қалып  бара  жатқанын  көріп,  кайта  апанға  түс- 
кенде,  анасы  қызына  қарсы  үмтылды.  Сол  кезде  бос  калған  орыс 
анасын  жауырын  ортадан  басып  салды.
— Алла!— деп  ана  қүлады.
Үш  орыс  қызды  көтеріп,  ойбайлатып  алды  да  жөнелді.
«Апатайлаған»  айғайы  жерді,  көкті  жүлып  Ақбілек  зарлап,  ат- 
тардың  дүрсілі  тауды  дүсірлетіп,  абалап  иттер  қуып  бара  жатқан- 
да:
—  Қайдашы,  қайдалап,  төтеден  бір  топ  кісі  қуып  ала  жөнелді.
— Аттаншы!  Атган!
Жер  де  айғай,  көк  те  айғай.  Тау  күңгірлеп,  тас  шықырлайды.
Куғыншылардың  қарасын  көріп,  кыз  өңгергенді  қоя  беріп, 
екі  орыс  аттарын  тежей,  мылтықтарын  кезей  бастады.  Екі  атты 
есік  пен  төрдей  жерге  келіп  қалды.  Тау  сатыр-сүтыр  етгі.  Қуғын- 
шының  біреуі,  қиялай  шауып,  атының  жалын  қүша  жығылуы- 
ақ  мүң  екен,  арттағылары  азан-қазан,  үйқы-түйқы  түсе  қалды.
Манағы  ала  атты  кім?  Қыз  алып  қашқан  орілстар  кім?  Бүлар- 
ды  қуам  деп  оққа  үшқан  кім?  Олардың  кім  екенін  біз  айтайық 
па?  Өздеріне  сөйлетейік  пе?
Кәне,  осыны дауысқа  саламын.  Біз  айтайық дегендерің  қолда- 
рынды  көтер  біреу,  екеу...  жоқ.  Өздері  сөйлесін  дегендерің  қол 
көтер...  төртеу,  бесеу...  өзіммен  кепшілік.  Сонымен  сез  өздеріне 
берілетін  болды.
БЕКБОЛАТ
Қ ара  торы,  орта  бойлы,  қошқар  түмсық,  түлкі  мүрт  шүңірек 
көз  жігітпін.  Жасым  жиырманың  жетеуіне  шығып  түр.  Атым  —
10

Б ек б олат.  Басы м да  барқы тпең  тыстаған  қара  елтірі  ж екей  ты м ақ, 
үстімде  оры сш алау  бенж ек-ш албар.  Березе  сүр  ш апан,  сар  сапи- 
ян ға  қ а р а  ала  ж ап қ ан   күм іс  белбеу,  аяғымда  көн елеу  қ и с ы қ   таба- 
н ы м б а р .  Белбеуімдегі  ж арғақ  далбағайы м ,  ш аш ақты   сары  қы ңда 
м ү й із  сапты   өткір  кездігім,  алды ңғы   қапталд ағы   д аб ы л  бай лай - 
ты ң   үзьін  қ а й ы с  ш еттігім   м ен ің   өн ерсіз  ж ігіт  ем естігім е  а й ға қ  
болар.
Бүры н  бір  байды ң,  осы  к ү н і  орта  ш арқы   үйдің  ортанш ы   бала- 
сы м ы н ,  бүры н  қ о й   бес  ж үзге,  ж ы лқы   ек і  ж үзге,  сиы р  алп ы сқа, 
түйе 
ж иы рм аға  ш арпы ған  еді,  осы  к ү н і  сол  м алды ң  төртген  бірі 
де  ж оқ.
Ә кем із  неш е  ж ы лдай  елубасы ,  ауы лнай,  би  болған.  Бір  ауы л- 
н ай   ел д ің   б асты   ад ам ы н ы ң   бірі.  Ағам  отау  б о л ы п ,  ен ш і  ал ы п  
кетті.  Іңім  Семейде  о қу д а.^ П ё ш ем із  ж ы л қы   ж ы лы   қүрт  аурудан 
қайтьгс  болған  роң,  өкеміз  бір  кедейлеу  адам ны ң  а қ   қүбаш а,  бау- 
ы рсақ  м үры н   ж аң а  өспірім  қ ы зы н   беріп  қой ған   ж ерінен  он   бес 
қ араға  бата  б үзы п   алы п   еді,  т о қ а л   бү  кү н д е  өкей д ің   м ой н ы н а 
м ініп  а л д ы ./
^Кьілдағы  зекет,  пітір,  садақасы н  беріп,  бізді  о қы туға  өкеміз 
таң қ ы   м үры н,  жылтыр,  қара  Қ ож ан ы   үстап,  сегіз  ж ы лдай ,  ж аз  үй 
арты ндағы   қоста,  қы с  'й.онақ  үйде  теңселіп,  қалғы п -ш үл ғы п ,  са- 
б ақ,  оқыды&І Тіл  алм ай,  асқа,  атқа  өкп елеп ,  кісі  боқтап,  ш алдуар 
б о п ,  Қ о ж а д а н   т а я қ т ы   тал а й   ж есем   д е,  ая ғы н д а  хат  тан ы ды м . 
К ө р ш ін ің   қаты ны м ен  Қ ож ан ы ң   өсегі  білінген  соң ,  өкеміз  ш ы ға- 
ры п   жіберіп,  содан  кейін   көзіміз  аш ылды.
О н н ан   асқан   со ң -а қ ,  қы ды рған  қ о л ы   бос  жігіттердің  б оқ  ауы з- 
д ар ы н ,  б ы л ап ы т  өң гім есін   ты ң д ап ,  он   б еск е  к е л ге н   со ң ,  қ ы з- 
келін ш егі  бар  үйдің  іргесін  ты рнап,  жібін  қи ы п,  есігін  қираты п, 
т ү н   бал асы н да  дам ы л  көрм едік.  Ж олдастарға  еріп,  о й ы н -с ау ы қ  
қ у ы п   ж үріп ,  қ ы л ж ақ ты ,  өл ең ді,  дом бы раны   үйрендім .  Еті  тірі, 
ж ақсы   жігіттерді  ел іктеп ,  насы бай^  м ы л ты қ   атуды,  ит  ж үгіртіп, 
қү с  салуды   үйрендім.  Түзды   ет беріп,  суға жығып,  қаш ы ры п   алы п, 
тал а й   қ ү с тан   ай ы ры л сам   д а,  аяғы н д а  қ ү с ты ң   тіл ін   білдім ,  п а- 
ш іркін!  А сты ңда  ж арау  бедеу,  қ о л ы ң д а  қы р ан   тү й ғы н ,  үстіңде 
сы м дай  к и ім ,  өзек ,  ө л к ен і  сы пы лдата  кезіп ,  ж а р қ -ж ү р қ   еткізіп, 
қаз,  үйректі  сыпыртып,  кеш ке  таман  сүлу  қы зды   ауы лды ң  сы р- 
ты на  қо н ам   деп,  ш іреніп  келіп   түрар  ма  ең!  Ж алғанн ы ң   қы зы ғы  
соңца!
Ә кем   өз  маңы ңдағы   елдің  үрлы ғы н  қы м тап,  зорлы ғы на  болы - 
сы п,  дауы н  даулап,  жесірін  ж оқтап,  ш ы ғы ны н  ретгеп,  бірді-бірге 
соғы п  жатады.  А тқа  мініп  кетеді;  үйде  болса,  келген   кісілерм ен 
оң аш аланы п   сы бырласып  ж атқаны .  С үйтпесе  ел  билей  алмайды - 
ау деп  ойлайм ы н.  Б ірақ  оған  арты қ  араласпаймы н.  Ағам  мен  екеуі 
түрғанда,  маған  сөз  не  керек,  өз  ермегім  өзімде.  Б ірақ  олар  мені 
өуейі  боп  кеттің  деп,  кейде  жаратпайды,  кейде  мен  қү с  аддырып,
11

аң  атып  келгенде,  мақтанып  та  қояды.  Әйткенмен,  ағайын  дауы- 
на,  ру  намысына  қызбай  да  жүрген  жерім  жоқ.  Төбелес  болса, 
жасаққа  шығысамын.  Қыз  қашқан,  қатын  кеткен  топтардан  қал- 
маймын.
<Әкём  айттырған Жаманбадэньщ.шотбақ қара қызын менсінбей, 
Мамырбайдың  Ақбілегін  елден  таңдап  айттырып  едіц/ Мал  жан- 
ды  соққан  екен,  малымды  түгел  алмай,  есік  көрсетпеймін  деп, 
көнбей  қойды.  Бойжеткен  қалындығым  түрғанда,  қарап  жатайын 
ба,  жасырын  барам  деп,  кісі  жіберіп  алып,  «Өзі  біледі»  деген  соң, 
бү  күн  ж олыққалы  келе  жатыр  едім.  Дулыға  тастың  бөктерінен 
жолымызды  кесе  каш қан  ор  қоянды  өткізбеймін  деп,  бір  талай  ат 
қинап,  алданып  қалғанымыз.  Әйтпесе,  мана  келетін  кісі  ғой.
Ауылға таяна бергенде шулаған итгің дауысып естіп, түра қалып 
едік,  бір  мезетте  «Апатайлаған!»  Ақбілектің,  одан  мылтықтың  да- 
уысын,  аттың  дүбірін  есіткен  соң,  дәтім  шьадамай,  не  де  болса, 
қолы нда  өлейін  деп  қуып  бердім.  Қараңдаған  екі  аттыға  жаңа 
жете  бергеңде,  оң  иығымнан  о қ  сап  ете  түскенде,  көзім  қарауы- 
тып,  басым  айналып  кетті.  Не  болғанымды  білмедім.  Әй,  жолдас 
шіркін  сондай  жерде  керек  қой!  Аттарын  тежеп,  қорқып  шаппады 
ғой.  Әйтпесе  түсіріп  алатын  кісі  едік.  Есіл  жарым,  екі  көзің 
жөудіреп,  орысқа  қор  боп  кеттің-ау!  Жүртым-ау,  менде  не  жазық 
бар?  Ақбілекті  жіберіп  қойғандарың  ба?  Кеудеде  шыбындарың 
болса,  неге  қимылдамайсыңдар?
ӘПЕСВР
М ал-мүлкімді  талады,  кісімді  өлтірді,  қызымды  алып  кетті 
деп,  бізді  бүзық  адам  керіп,  қазақтар  жазғырады-ау.  Дүниеде  не 
боп  жатқаннан  хабарсыз,  ауылынан  адым  жер  шығып  көрмеген, 
аң   с ы қ ы л д ы   ж ай ы л ған   қ а з а қ ,  б іздің   н егы п   м үндай  кү й ге 
түскенімізді  қайдан  білсін?
Ата-анадан,  туысқаннан,  туған  жерден  кім  безейін  деп  ойлай- 
ды?  Еркін,  қызық  өмірді,  жан  тыныштықты  кім  жақсы  көрмейді? 
С үлу  әйелдің  от  қүш агы н,  тәтті  лебізін  кім  аңсамайды?  Адам 
тілегенін  істеуге  ерікті  болса,  түрмысы  осындай  болар  ма  еді? 
Біреу  ырысты,  біреу  сорлы  болар  ма  еді?  Адамда  ерік  жоқ.  Адам 
лажсыз  елінің  тілегіне  бағынады.  Дүниеде  тағдыр  бар,  лажсыз 
өмірге  кену  бар:  тағдырда  бостандық,  еркіндік  деген  жоқ.
Тағдыр айдамаса,  осынау  Қытай  шегіндегі Алтай тауына,  қазақ 
арасына  біз  келер  ме  едік?  М енТамбау  губернесіндегі  бай  алпау- 
ыттың  кіші  баласы  едім.  Бабамыз  Александр  патшаның  өскеріне 
қолбасы  болып,  түрік'соғысында  мақтау  алған  кісі  екен.  Әкеміз 
соғыс  уәзірінде  үлкен  тере  болып,  мосқал  тартқанда,  Тамбаудағы 
ата  қонысына  келіп,  егін  салдырып,  шаруа  қүрды.  Мол  жер,  бақ-
12

ш а-б ау, салтан атты  сарай, қ о с -қ о с  арғы м ақ, с о л қ ы л д а қ  арба, ж ү й р ік  
ат,  ж ү й р ік   тазы   д еген д ер  бізде  б о л у ш ы   еді.  Б ір  ағам   үн іберсітет 
бітірігг,, атб ек ет б о д а п , одан со ң ғы  екеум із өскер ақ здем и есін  бітіріп, 
ө д есе о   б о л ы п   едік,  А ғай ы нды   төртеум іздің  іщ ідце  аж арсы зы   м ен  
б о д а ам   д а ,  .ерлігім м ен  гер м а к - с о ғ ы с ы щ а   і^ол^ бастап,  бір  р е т ; іпен  
алд ы м .  П атш ам ы з  соғы с  аш қ ан д а,  ел -ж ү р т,  отан ы м ы зды   қ о р ға у - 
ға,  біз  с о ғы сқ а  барды қ.  О танды   біз  қо р ға м аса қ ,  ор ы с  к ү ш ті  ж ү рт 
бо лм аса,  осы   н ад ан   қ а з а қ   к ү н   к ө р е  ал ар   м а  еді?  О ры с  си я қ т ы   ж ері 
м о л ,  қ о л т ы ғы   к е ң   ж үртты ң   қ о л   асты н а  қ а р аған ы н а  қ а з а қ   тәу б е 
қ ы л у   к е р е к   қ о й .  А н ы ғы н да  қ а з а қ   м е м л ек е тк е  н е  п ай д а  к е л тір іп  
оты р? Т ү н д ік  басы  ж ы л ы н а төрт сом  ал ы м  төлеген і б о лм аса, әскерге 
л ау ,  а з ы қ   бергені  болм аса,  бүларда  не  ш ы ғьга  бар?  Т е к   қ ы м ы зы н  
іш іп ,  қ а р н ы н   си п ап ,  қатыны на»  қ а р ап ,  б о р б ай ы н   ты р -ты р   қ а с ы - 
ған д ы   біледі.  П атш а  қ а за қ т ы   қ а р а  ж ү м ы сқ а  ал ам   дегенде,  қа н д ай  
қ о р қ ы п ,  аб ы рж ы п ,  қ и р а т ы л ы п   қалд ы .  Қ а з а қ   сол д аттан   ө лген ш е 
қ о р қ ад ы .  Б аяғы д а,  қ а з а қ   о р ы сқ а  қараған д а,  қ а ты н   п атш а,  қ а з а қ - 
тан   со л д ат  ал м а й м ы н   д еп ,  қо л х ат  беріпті-м іс  д еп ,  т а л ш ы қ   қ ы л а - 
д ы .  Т егін де,  қ а з а қ т ы ң   со л д ат  б о л у д ан   қ о р ы қ қ а н ы   бізге  теріс  те 
ем ес.  К ім   біледі,  қ о л ы н а   қ а р у   берсе,  оры с  ж ү р ты н а  ж ау  б о лы п  
кетп есін е  к ім н ің   к ө зі  жетеді?  О нда  ү л ы   Р есейд ің   ж үр ты   кем и ді, 
ж ері,  ел і  азай ы п   қалад ы .  Қ а за қ т ь щ   м алы ,  елі,  б үйы м ы   б асқ а  елдің  
п ай дасьін а  к е тіп   қ а л у ы   м ү м к ін .  Ә йтеуір  қ а з а қ   өз  ал д ы н а  ел   бо- 
л ьіп   ж а т қ а н   ж о қ .  Е ндеш е,  о р ы сқ а  б ағы нуы   к ер ек .  О р ы сқ а  ж а қ ы н  
а р қ а   к ө з е у   қ ы л а р л ы қ   қ а з а қ қ а   к ү ш т і  ж ү р т  ж о қ .  Қ а з а қ   о р ы с қ а  
ж ерім ді  а л д ы ң   д еп   ө к п ел ей тін   ш ы ғар.  Ж ер  қ а зы н ан ік і  ғой ,  оры с 
өсіп  ж ерге  сы й м ай   ж атса,  бос  түр ған   ж ерді  ал м ай   қайтеді?  Қ а з а қ  
ж ер  к ө п ,  б аяғы дай   к ө ш іп -қ о н ы п ,  к е ң  д ал ан ы  ш а р л а п  ж үре берем ін 
д еп   ой лай д ы .  Ж е р   ж үзін де  ж алғы з  қ а з а қ   ем ес,  өзге  ж ү р т  та  бар 
ғо й ,  о л а р ғ а   д а  т ір ш іл ік   қ е р е к .  Е н д е ш е,  а р т ы қ   ж е р ің д і  а л ғ а н ғ а  
өк п ел ем е.  С ен  де  егін  сал,  қ а л а   б ол,  сонда  бәрім ізге  де  ж ер  жетеді. 
М ү н ы   қ а з а қ   ү қ п ай д ы -ау .
Қ а з а қ   зә б ір ің   ти ед і  д еп   бізді  ай ы птайды .  З ә у д е  қ а з а қ   ә с к е р  
б о л ы п ,  қ а з а қ   ә с к е р і  оры с  е л ін ің   іш ін де  ж атса,  м а ң а й ы н а   зәб ір і 
ти м ес п е еді? М ал ы н  ал м ас, д ү н и ес ін  талам ас,  қ ы зы н  қ аты н ,  қ а ты н - 
д ы   ж етім   қ ы л м а с   п а  еді?  К еш егі  Ж етісу  м айдан ы нда  м ү ж ы қ   қ а л а - 
л ар ы н  алған д а,  қ а з а қ  әс к е р і қ а н д ай  қы лды .  Б ей у аз м ү ж ы қты  қ ы л ы - 
ш ы н ы ң   ж ү зін ен   өткізбеді  ме?  М ү л к ін   талап ,  ә й е л ін   р асуа  қ ы л м а - 
д ы   м а?  Б ая ғы д а  оры сты   ү ш   ж ү з  ж ы л д а й   татар  б и л е п   тү рған д а, 
қ а з а қ   та  с о н ы ң   іш інде,  қа н д ай   қ о р л ы қ   көрсетп еп   еді?  О рдаға  б ар- 
ған ел ш іл ерім ізд і тақ тай ға ж ан ш ы п ,  үстін ен  б илетіп,  езгілеп өлтіріп 
еді.  Қ а зе к е м   сен ің   де  ж айъщ   белгілі.  Қ о л д а р ы ң а   тү ссе,  ш ам ал а- 
р ы ң  к е л с е , сендер де бізді аям айсы ңдар.  Б ір ақ  ш ам ал арьщ  келм ейді.
Ә йтсе д е  біз  қ а за қ та н   к е к   ал ғал ы  ж үргенім із  ж оқ.  Қ а з а қ  ж еріне 
к е л е й ік   д е п   к е л ге н ім із  ж о қ .  Р есей д а  тө ң к е р іс   б о л ы п ,  п атш а н ы
13

түсірген соң,  өз ара екі жарылып,  ел билеуге таласқан соң,  өкімеггі 
қара  жүмысшы  мен  қара  солдатты  жақтаған  балшебектер  алып 
кеткен  соң,  біздер  орыстың  шын  үлдары  қүл-қүтанға  бағынбай- 
мыз  деп,  соғысып,  жеңіліп,  қашып  келіп  отырмыз.  Алдымыз 
қашып  Қытай  жеріне  өтіп  кетгі.  Біз  одан  қашқан,  бүдан  қашқан, 
жетпіс  шақты  әпесер,  білеуіттер  Алтайдың  бір  тығьфыңа  бекініп, 
қызылдардан  жан  сауғалап  жатырмыз.  Олардьщ  ойы,  оқ дөрімізді, 
азығымызды  түгесіп,  қыстың  суығына  қатырып,  ашықтырып  ал- 
мақ.  Әйтпесе,  бір  ауыздан  жалғыздап  келіп,  бізді  ала  алмайды. 
Тауда  жатып  біз  карап  өлейік  пе?  Қараталасқан  соң  маңайдағы 
қазаққа  шабуылдап,  азыққа  мал,  баспанаға  киіз,  төсеніш,  ыдыс, 
сайман  алып  тіршілік  қылып  жатырмыз.
Елсіз  тауда  ерігіп  жатқан  өңшең  еркек  іші  піскен  соң,  ермек, 
қызық  керек  қылмай  түра  ма?  Қашанғы  өзді-өзіміз  боқтасып, 
керісіп,  төбелесе  берейік.  Біздің  де  қанымызда  от  бар;  бізде  де 
тілек,  қүмарлық,  нәпсі  бар.  Біз  де  жаспыз.  Әйел  күшуды  біз  де 
аңсаймыз.  Әйелсіз күн  көре алмайтын,  махаббаттың қадірін білетін 
сезімі  жетілген,  біз  өнерлі,  білімді  жауропаның  үлдарымыз.  Әйел 
кімде  бар?  Қ азақта.  Қ азақ   та  адам  баласы.  Қ азақты ң   қара 
көздерінің  сиқырлы  күш і  жауропа  өйелінен  кем  емес;  өнтек 
төрбиеленіп,  қылымсуды,  еркекке  жағынуды  үйренбегені  болма- 
са.  Қазақ  надан  болған  соң  орыстан  жатырқайды,  жиренеді,  қазақ 
қызы  орыс  жігітін  сүймейді  —  бізге  өз  сүйгеніміз  де  жетеді:  бізге 
өйел  керек.  Әйелдің  сүйгенін  тілейтін  біздің  өз  еліміз  бар  ма? 
Қазақ надандықтан жатырқайды; оқыған ел жатырқамас еді,  қазақ- 
тың  оқыған  азаматы  орыс  қызын  сүймей,  орыстан  қатын  алмай 
жүр  ме?
Қ ысылғанда,  сасқанда  қарсы лы қ  қы лған  жерде  болмаса, 
тегіннен  қазақты  өлтіргеніміз жоқ.  Адамның тыпырлап  өлгені бізге 
тауықтың  өлгенімен  бір  есеп.  Көңілімізге  солай  орнағаннан  ба? 
Олімді  көп  көріп  етіміз  әліп  кеткеннен  бе,  кім  білсін?  Шынында 
өлім  деген,  өмір  деген  немене?  Адам  өлмек  үшін  туған.  Бүгін 
елдің  не,  ертең  өлдің  не?  Омір  —  қабақтыңқаққаны.  Еңдеше,  аз 
күн тіршілікте өмірден  қандай  қызық,  қандай лөззат болсын,  алып 
қалу  керек.  Өлген  соң  түк  те  жоқ.
Алдымызда  қылышьга  сүйреткен  қызыл  шүнақ  қыс.  Айнала- 
мыздағы  қала  —  қызыл  жау.  Келешегіміз  —  аяз,  аштық,  соғыс, 
ажал.  Бірінен  болмаса,  бірінен  өлуіміз  ақ.  Бүгін  болмаса,  ертең 
өлуге  көзің  жетіп  отырса,  елден,  жүрттан,  туған-туысқаннан 
күдерді  үзсек,  бізді  жан  екен  деп,  аяйтын  адам  баласы  болмаса, 
біз  қара  таласпағанда,  біз  бой  жасамағанда,  біз  кісі  елтіріп,  біз  қыз 
алып  қашпағанда,  кім  бүларды  қылмақ?  Біз  өзір  тіріміз.  Тіршілік 
деген  арпалысып  күнелту  деген  сез.  Ендеше,  біз  тіршілік  қылып 
жүрміз.  Бізді  қазақ  айыптаса,  білмегеннен  айыптайды.
14

Каталог: fulltext -> buuk
buuk -> Монография өиделіп, толықтырылган бесінші басылымы
buuk -> Қүрал болумен бірге, сол кездегі иіаруаиіы
buuk -> {С Қырыкбай Мніанұлы Алдабергенов Ерлаи Мұхтарұлы Арын
buuk -> Монография «Тұран-Астана»
buuk -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі а. Р. Ерментаева
buuk -> Б 63(5К) ■f 94 Jew шттшш f t i f f щ
buuk -> КітлихлиАсъі Жүсіпбек Аймауытов
buuk -> Д. филология ғьш ы мдары ны ң кандидаты
buuk -> Казакстан республикасыньщ б1Л1м жэне рылым министршг1

жүктеу 256.8 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет