Бағдарламасы бойынша шығарылды



жүктеу 3.68 Mb.
Pdf просмотр
бет4/28
Дата05.02.2017
өлшемі3.68 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28

ЭПОС У КАЗАХОВ

22

Количественно  казахский  эпос  представлен  многими  об-

разцами.  Сюда  входят  богатырские  былины:  “Кобланды”, 

“Таргьш”,  “Едиге”,  “Чора”,  “Камбар”,  “Алпамыс”  и  другие 

бытовые лирические поэмы: “Козы-Корпеш”, “Кыз-Жибек” — 

и много исторических песней, связанных с борьбой казахов с 

другими  соседними  племенами,  а  также  с  царизмом.  Из  бы-

линного эпоса самые выдающиеся памятники — “Кобланды” и 

“Таргын”. По сюжету “Кобланды” трактует о событиях доволь-

но давних времен и если не воспроизводит детально конкрет-

ные факты истории, то все же несомненно, что в своем возник-

новении былина связана с фактом покорения Казани русскими. 

Непосредственная или отдаленная связь с известными событи-

ями истории характерна почти для всех казахских былин. Тако-

ва, например, былина об Едиге, известном из истории Золотой 

орды как человеке, способствовавшем ее распаду и для этого 

принявшем сторону Тамерлана в его борьбе с Тохтамышем. И 

былина  построена  на  этой  фабуле.  Другой  герой  былины  — 

Чора, не кто иной, как Чора Нарыков, фигурирующий под этим 

именем  в  “Истории  Государства  Российского”  Карамзина  — 

одно  из  заметных  лиц  периода  опять-таки  покорения  Казани 

Иоанном Грозным. Такой же исторической личностью являет-

ся и Таргын — участник образования Волжского и Крымского 

ханств после распада Золотой орды. Историзм, заложенный в 

основу казахских былин, подтверждается параллелями и сход-

ными вариантами этих песен у других тюркских племен. Чора — 

у крымских ногайцев, Едиге — у большинства азиатских род-

ственных племен. Между тем личности Манаса и Семетея до 



51

сих пор исторически не установлены, не найдены их прототипы 

в прошлом. И они по сей день остаются авторской проекцией 

на воображаемого полумифического монарха, какового между 

прочим никогда не существовало в истории киргизов.

Как  все  казахские  былины,  и  “Кобланды”  не  отличается 

большим размером. По сюжету “Кобланды” распадается на три 

части: женитьба, поход на Казань и месть калмыкам за их набе-

ги. Старые тексты “Кобланды” неизвестны, не дошли. Послед-

ний  вариант  прошел  через  исполнение  известного,  талантли-

вейшего былинного сказителя — казаха Малой Орды Марабая 

и имеет много очень высоких художественных качеств образно-

стилистического порядка. Повествование ведется в манере бы-

линного сказа, поэтому не знает устойчивой рифмы и строгого 

строфического членения. Песня рассчитана на напевно-декла-

мационное исполнение под аккомпанемент домбры, речитатив. 

И самое характерное в этой поэзии — это звуковые повторы в 

виде ассонансов и аллитераций, что устраняет обязательность 

устойчивой рифмы как созвучной концовки стихов. Последо-

вательно проведенные звуковые повторы обеспечивают напев-

ность и ритмичность былинного стиха. Поэтому данное явление 

сильно распространено как во всех казахских былинах, так и в 

былинах киргизских, и широко используется в последующей, 

даже современной казахской и киргизской поэзии. Марабай — 

исполнитель  последних  вариантов  “Кобланды”  и  “Таргына” 

—  является  у  казахов  непревзойденным  мастером  былинной 

песни  такого  вида.  Словесные  образы  этих  былин  —  еще  не 

осложненные образы, натуралистические, свидетельствуют об 

отсутствии посредников (знаний, технических орудий — куль-

туры) между человеком и природой.

Идеология былины — классовая идеология. Былинный бо-

гатырь — Кобланды — вождь племени Кара-Кипчак. А масса, 

идущая за ним, подается буквально как только фон. Это — ста-

тисты. Они только делят добычу, доставшуюся в результате ге-

роических  подвигов  батыра.  И  появляются  (между  прочим,  в 

Манасе — обязательно) только при описании поля битвы после 

окончания боя, после того, как прошли побоищем два богаты-

ря-соперника. Статисты усеяли своими костями поле брани — 



52

свидетельство  сверхчеловеческих  качеств  вождей-богатырей. 

Зачастую эта масса показывается еще алчной, изменничес кой — 

так именно в песне о Кобланды. Из всего показа явствует опре-

деленная классовая направленность эпического произведения, 

стремящегося  внушить  массам  беспрекословное  уважение  и 

трепетную покорность своим вождям и баям (родовой верхуш-

ке). Такое противопоставление массы и вождей проходит крас-

ной нитью через всю феодально-родовую поэзию казахского и 

киргизского прошлого и находит позднее свое яркое выражение 

в творчестве Абая, сравнивающего вождей с единицей, а массу 

с  нулями.  Нули  получают  значение  математически  реальных 

величин только при наличии единицы. В сравнении с массой 

гораздо большее значение имеют для богатыря его конь и до-

спехи.  Былина  любовно  отводит  очень  много  места  этим  по-

следним. От них больше проку для богатыря, нежели от живых 

людей — массы.

Так  подчеркнуто  третирует  и  игнорирует  массу  казахская 

былина,  и  все  это  есть  безусловное  отражение  исторической 

правды, когда обезличенная масса веками знала одно бесправие 

в лице биев, батыров и родовитых баев. Ценность былины, как 

и всего эпоса, заключается в этом обнаженном показе классо-

вого господства угнетателей всех времен с их враждебной иде-

ологией, внушавшейся так долго этим массам.

Другая былина, прошедшая также через исполнение Мара-

бая,  —  “Таргын”  в  основном  не  отличается  по  идейному  со-

держанию  от  “Кобланды”.  Художественно-образные  качества 

ее  также  высоки  и  выделяют  эту  былину,  как  и  “Кобланды”, 

из числа других песен казахского былинно-героического эпо-

са. Если сопоставить казахские былины в целом с киргизским 

“Манасом”,  то  увидим,  что  последний  сюжетно  несравнен-

но богаче, шире и многообразнее, чем первые. Все казахские 

былины могут составить только отдельные эпизоды в том или 

ином цикле песней “Манаса”. Отсюда и образы-персонажи ка-

захской былины обрисованы бледнее, очерчены поверхностно. 

А действующие лица киргизской былины вырисовываются го-

раздо ярче, типичнее на художественно-широком, развернутом 

полотне долгой, сложной песни.



53

Преимущество казахского былинного эпоса — в его исто-

ричности и в сжатой ясности идейно-художественного содер-

жания.


Другим видом казахского эпоса, не имеющим параллели в 

киргизской устной поэзии, являются бытовые лирические по-

эмы типа “Козы-Корпеш—Баян сулу”, “Кыз-Жибек”.

“Козы-Корпеш”  имеет  много  записанных  вариантов.  Она 

трактует любовную тему об одной паре (Корпеш и Баян), судь-

ба которой (быть женихом и невестой) предрешена по старин-

ному казахскому обычаю их родителями еще до поры их появ-

ления на свет. Борьбе невесты и жениха за осуществление этой 

предначертанной, как в книге судеб, воли родителей посвящен 

весь сюжет поэмы. В поэме очень интересен образ пастуха Ко-

дара как олицетворения кочевого и пастушеского образа жизни 

казаха, прототипа героя русской былины Микулы Селянинови-

ча,  олицетворения  земледельческого  крестьянства,  носящего 

за  спиной  “земную”  тягу.  Но  во  всех  своих  вариантах  поэма 

опять-таки строго подчинена классовой идеологии феодально-

родовой верхушки. Поэтому идеализированы и обычай такого 

сватовства,  и  образы  молодой  пары,  и  всех  их  сторонников.  

А пастух Кодар, тоже законный претендент на руку Баян, при 

показе его как хорошего пастуха одновременно осмеян и клас-

сово-враждебно обрисован умственным уродом в его притяза-

ниях взять себе в жены Баян.

Лиризм, высокие моральные качества и все изящное на сто-

роне Корпеша и Баян, а все несуразное, смешное и тупоумное — 

в  удел  Кодару  и  его  сторонников.  Тенденция  явно  классовая.  

Но характерное и значительное в поэме все же есть — это борь-

ба  пастуха  “без  рода  и  племени”,  поправшего  установления 

обычного права и дерзнувшего отстоять свою честь личными 

усилиями  непокорной  и  независимой  воли  своей.  Отдельные 

варианты “Козы-Корпеш” (особенно в исполнении акына Жа-

нака)  являются  по  художественным  достойнствам  шедеврами 

казахской эпической поэзии.

Подобную  же  тему  иллюстрирует  и  другая,  несомненно 

высокохудожественная поэма “Кыз-Жибек”. Здесь воспевание 

обычного права родового общества выразилось в утверждении 

так  называемого  института  левирата  (аменгерства  —  обычая 


54

унаследования жены и невесты умершего оставшимся в живых 

братом или другим близким родственником). Обычай в поэме 

идеологически  и  психологически  оправдан  как  самое  “закон-

ное” явление. И Кыз-Жибек, любившая в начале поэмы свое-

го жениха Толегена, после его смерти механически переносит 

свою любовь на его род и, в частности, на его брата Сансыз-

бая; выходит, преодолевая препятствия, замуж за него тоже по 

любви. Кыз-Жибек — идеал покорной невесты у сторонников 

старины. Ее пример как лучший образец внушался девушкам 

всех времен. И поэма со всей своей художественной полновес-

ностью популяризировала, подтверждала этот быт и позорный 

институт в положении восточной женщины.

Размер настоящей статьи не позволяет дальше распростра-

няться о киргизском и казахском фольклоре. Поэтому в насто-

ящем обзоре я вынужден ограничиться только эпосом. Но ис-

следовательские задачи, поставленные перед Казахским инсти-

тутом национальной культуры, безусловно, не ограничиваются 

одним эпосом.

В  заключение  необходимо  добавить,  что  националистиче-

ская, алашордынская поэтика и фольклористика у казахов так 

же,  как  выше  упоминалось  в  отношении  киргизов,  всемерно 

старались использовать это наследие в пользу своей политиче-

ской программы. Они идеализировали этот эпос, сознательно 

замалчивая  его  классово-идеологически  чуждые  тенденции, 

возвеличивали, популяризировали его образцы, преподнося их 

как противовес тому, что нес Октябрь в эту отсталую страну, 

в противовес тому, что создавала революционно-пролетарская 

поэзия советского Казахстана.


55

КАЗАХСКИЙ  ЭПОС — НА  СЛУЖБУ 

СОЦИАЛИСТИЧЕСКОЙ  КУЛЬТУРЕ

Среди многообразных памятников богатейшего устного на-

родного творчества казахов совершенно особое место занимает 

эпос. И по широкому и прочному внедрению в среду слушате-

лей и исполнителей, и по сложному образно-сюжетному строю, 

и по стилистической отделанности стихотворных строк они яв-

ляются несомненным продуктом многовековой речевой культу-

ры народа. В жанровом отношении многочисленные памятники 

казахского эпоса можно разбить на три основные группы: бы-

линно-героический эпос, лирико-эпические или бытовые лири-

ческие поэмы и исторические песни и поэмы.

Наиболее богато представлены былины и исторические пес-

ни. Исторические песни — продукция позднейших веков. По 

преимуществу они возникли в XVIII и XIX веках и воспроизво-

дят в своей фабульной основе определенные исторические со-

бытия, деяния популярных в свое время исторических героев. 

Примерами могут служить исторические песни о Есиме, Аблае 

или  песни  о  руководителях  многочисленных  народных  вос-

станий против царизма — песни о Кене-Сары, Исатае, Бекете, 

Жангоже и другие.

Жанровые отличия исторических песен от других видов эпо-

са заключаются не только в историчности передачи событий, 

но  и  в  особо  яркой  реалистической  подаче  материала.  Вклю-

чая в песню множество знакомых и подчас близких слушате-

лю  особенностей  религии,  социального  уклада и  быта,  певец 

развертывает весь сюжет поэмы в плане, совершенңо отличном 

от приподнято пафосных, нередко переходящих в явную утри-

ровку приемов былины. Стилистически выдержанную истори-

ческую поэму можно легко отличить от богатырской былины 

по любому отрывку, содержащему динамические и статические 

мотивы.


56

По описанию событий и по жизненно правдивым речевым 

характеристикам персонажей, и по всей сюжетной канве исто-

рические песни приближаются к современным поэмам — про-

изведениям  индивидуальных  творцов-поэтов  любого  народа.  

И недаром каждая историческая песня у казахов имеет своего 

индивидуального автора, первоначального слагателя этой пес-

ни.


Но  совершенно  иную  картину  мы  увидим  при  подходе  к 

былинно-героическому эпосу. Очевидные для слушателя-чита-

теля социально-исторические корни исторических песен, воз-

никших во времена, когда народ вступал в полосу осознанной 

необходимости  борьбы  против  колониального  гнета  русского 

империализма,  не  так  ясны  и  реально  ощутимы  в  былинном 

эпосе — продукте далеких веков. Однако необходимо заметить, 

что  при  всем  изобилии  наслоений  и  напластований  поздней-

ших  веков,  при  всей  затуманенности  первоначальных  основ 

былины, покрытых толстым слоем исторической пыли, все же 

нетрудно проследить, как историчны и эти былины в своей глу-

бокой основе.

Ясно заметна, например, историческая роль богатыря Едиге, 

самого старшего богатыря казахских былин, способствовавше-

го распаду могущества золотоордынских ханов — чингизидов, 

в их борьбе за владычество о среднеазиатским ханом Тимуром. 

Также  имеет,  несомненно,  органическую  связь  поход  второго 

богатыря, Кобланды, на сказочный город Казань с покорением 

Казани Иоанном Грозным. Еще ярче выступает историзм казах-

ского былинного эпоса в песне о богатыре Чоре, игравшем не-

малую роль в годы покорения Казани Иоанном Грозным и под 

именем Чора Нарыкова фигурирующем в “Истории государства 

Российского” Карамзина.

Дошедшие до нас образцы казахского былинного эпоса рас-

падаются на две основные группы. Первая — былина о старших 

и вторая — о младших батырах. К первой группе относятся пес-

ни о богатырях Едиге, Кобланды, Таргыне, Чора, Камбаре, ко 

второй — песни об Ер-Сайыне, Алпамысе и другие. Оставаясь 

в пределах памятников далеких времен, возникли ли они на со-

циальной основе чисто родового или феодально-родового укла-

да, или даже на основе распада вообще родовых установлений 


57

—  все  равно  каждая  из  перечисленных  былин  ярко  отражает 

в  себе  социально-классовую  основу,  идеологическую  устрем-

ленность  создавшей  их  социальной  среды.  Причем  сюжетная 

канва этих былин всегда претерпевала изменения под влиянием 

верхушки  господствующих  слоев  того  или  иного  уклада.  По-

этому мы наблюдаем в каждой отдельной былине пристрастие 

к героям — представителям господствующей верхушки.

Этот  факт  активного  воздействия  на  идеологическую  на-

правленность  былин  со  стороны  верхушечных  слоев,  несо-

мненно, тормозил отражение в былинах социальных мотивов, 

идущих от народных низов. Но даже, несмотря на это, трудово-

му народу очень часто удавалось через своих сказителей и даже 

через слушательскую массу вносить в былины мотивы борьбы 

этих слоев с господами — хозяевами-ханами и баями. Убеди-

тельным примером этого могут служить отрывки из таких бы-

лин, как “Ер-Сайын”, “Камбар”, “Козы-Корпеш”.

Особого  исследования  требует  вопрос  об  исполнителях,  о 

слагателях этих песен. Между тем здесь мы имеем очень мало 

данных.  Из  перечисленных  былин  по  поэтической,  художес-

твенной  ценности  особо  выделяются  “Кобланды”  и  “Ер  Тар-

гын”.  Нам  известно,  что  они  прошли  через  известного  эпика 

и  талантливейшего  певца  Марабая.  Вообще  все  талантливые 

поэты-импровизаторы XIX века имели отношение к тому или 

иному виду казахского эпоса. И несомненно, они не ограничи-

вались только заучиванием наизусть готового текста, но актив-

но вмешивались в него как поэты-творцы, как носители тех или 

иных классовых группировок. Об одном недавно бытовавшем 

среди казахов, но не записанном варианте “Кобланды” расска-

зывают, что он исполнялся целый месяц, настолько была велика 

и  богата  содержанием  эта  песня.  Не  меньшее  время  занимал 

также исполнением песни о Чоре в конце прошлого века поэт из 

рода Дулат Майкот. Очевидцы говорят, что он в течение девяти 

дней передавал только одно вступление к этой былине, дойдя 

лишь до рождения героя. Не имея записи многих талантливых 

песен и былин, мы, к сожалению, ничего не знаем о наиболее 

ранних вариантах и приемах их исполнения.

Но даже при этих условиях можно смело сказать, что бы-

линно-героический эпос казахского народа, которым распола-


58

гаем мы, является неисчерпаемой сокровищницей, из которой 

полными  пригоршнями  могут  черпать  наши  писатели  и  по-

эты.  Надо  отметить,  что  за  последние  годы  воодушевленные  

М. Горьким писатели и поэты все чаще, все серьезнее берутся 

за собирание произведений народного творчества, за его поэти-

ческую обработку.

Мы здесь вкратце остановимся на работах московских по-

этов  —  М.  Тарковского  и  А.  Пеньковского.  Не  вдаваясь  пока 

в обсуждение деталей и особенностей их творческих методов, 

уверенно  можно  сказать,  что  в  их  лице  казахский  эпос  впер-

вые  находит  глубоко  заинтересованных  эпосом,  чутких  и  та-

лантливых художников-обработчиков. Здесь, кстати, надо под-

черкнуть,  что  избранные  ими  произведения  казахского  эпоса 

представляют собой наиболее художественно ценные и яркие 

образцы казахского эпоса. В них широко использованы языко-

вые  метафоры,  образы  —  яркие,  оригинальные,  предметные, 

своеобразие и богатство рифмы. Однако здесь необходимо от-

метить в предостережение поэтам некоторые недостатки преж-

них переводов.

В  казахской  устной  поэзии  очень  богато  применяются  ал-

литерация  и  ассонансы.  И  на  этих  подчеркнутых  звуковых,  а 

не  словесных  —  как  это  иногда  делают  переводчики  —  по-

вторах иногда бывает построена целая строфа, целые тирады.  

К  этим  особенностям  стихотворного  строя  еще  прибавляется 

(в былине чаще всего) излюбленный прием устной поэзииеди-

ноначалие — и опять-таки не целыми словами, а слогами или 

повторяющимися звуками. И в целом, таким образом, получа-

ется насквозь пронизанный созвучием строй стиха на всем про-

тяжении  смежных  строк.  Благодаря  этому  совершенно  иным 

способом (не синтаксическими параллелизмами, как это часто 

бывает в русских народных песнях и к чему нередко прибегали 

старые переводчики) здесь напевность стиха.

Правда,  настаивать  на  абсолютной  передаче  таких  исклю-

чительно трудных и подчас просто непередаваемых на другом 

языке особенностей казахского стиха нельзя. Но помнить о них 

на протяжении всей работы и возможных случаях использовать 

их в своей работе совершенно необходимо.



59

ПУШКИНДІ  ҚАЗАҚШАҒА  АУДАРУ 

ТӘЖІРИБЕЛЕРІ  ТУРАЛЫ

1937  жылы  Пушкиннің  өліміне  100  жыл  толады.  Адам 

баласының  мәдениет  тарихында,  өз  атының  өлмес,  өшпесіне 

көзі әбден жеткен кемел ақын келешекті болжай кеп:

“Дабысым Ресейге кетер жалпақ,

Тіл біткен жүрер менің атымды атап.

Славян, фин жұртының паң ұрпағы,

Талайғы тағы тұңғыс, қырда қалмақ”

1

 —

деген  еді.  Бұл  өлеңнің  басында  “Менің  ескерткішіме  жаңағы 



халықтардың  келіп-кетер  соқпағы  ермен  баспас”

2

  дегені  тағы 



бар. Өзі тудырған саналы, сәнді мұңды сөздің шын қасиеттерін 

анық сезген Пушкин келешек замандардың халқына өзінің ат-

атағы даңқты болатынын білсе де, мұның шын қадірлі болатын 

заманы қай тарихта, кімнің дәуірінде екенін білген жоқ еді.

Бұл  күнде  Пушкиннің  ескерткішіне  баяғы  “тағы  тұңғыс 

та,  сахара  досы  қалмақ  та”,  ол  кездеғі  жарым  жабайы  қазақ 

та соқпақ салды. Ақынды танып ағыла бастады. Бұл жағынан 

қарағанда ақын үміті ақталды.

Бірақ, ол кім арқылы болып отыр? Оған даусыз, қалтқысыз 

бір-ақ  жауап  бар  —  жалғыз  ғана  Октябрь  арқылы  болды. 

Әйтпесе,  Пушкин  келгеннен  кейін  де  80—90  жыл  өткенше 

қазақ,  қалмақ  былай  тұрсын,  тіпті  орыстың  қалың  еңбекші 

бұқарасы да Пушкинді анықтап білген жоқ еді.

Октябрьден  бері  Пушкин  дүниеге  қайта  туды.  Шыны-

мен  жалпақ  еңбекші  елдің,  саналы,  сапалы  қауымының,  көп 

тілді, бірақ бір тілекті боп бауырласқан қауымның керек етіп, 

қадірлейтін адамы боп қайта туды.

Сондықтан  мына  келе  жатқан  жүз  жылдығына  қарсы  Со-

вет Одағының барлық республикаларында барлық алыс-жақын 

түкпірлерінде үлкен-үлкен әзірліктер істеліп жатыр.



60

Пушкиннің  жүз  жылдығын  ойдағыдай  етіп  өткізу  үшін 

партия  мен  үкімет  осы  күннен  шаралар  қамдап  жатыр.  Жүз 

жылдықты басқарып, ұйымдастыратын зор авторитеті бар ко-

миссия сайланды.

Одақтың  өзге  республикаларымен  қатар,  бұл  іске  біз  де 

жұмыла әзірленуге міндеттіміз.

Пушкиннің  жүз  жылдығымен  қатар  біздегі  өнерлі 

жұртшылықтың  істейтін  ең  бірінші  ісі,  ең  зор  міндеті:  сол 

ақынның үлкенді-кішілі шығармаларын қазақ тіліне жақсылап 

аударып  беріп,  қазақ  оқушысы  Пушкинді  өзінің  ана  тілінде 

оқып,  түсіне  алатындай  ету  керек.  “Социалды  Қазақстан” 

осындай  істің  ең  алғашқы  ұйымдастырушысы  болып,  қазақ 

ақынының көпшілігіне Пушкиннің әр түрлі өлеңдерін аударуды 

тапсырып отыр және сол аудармалардың татымдыларын газет 

бетінде жариялап отырумен қатар, кейін жақсы боп шыққан ау-

дармаларды құрастырып, жеке кітап шығармақшы

3

.



Пушкиннің  жүз  жылдығына  арналған  әзірліктің  бір  үлкен 

түрі осылайша басталуы өте дұрыс, шын бағалы іс. Бұған қазақ 

ақындарының қай-қайсысы болса да атсалысады.

Жалғыз-ақ,  бұл  іске  енді  кірісуді  үстірт  қарамай, 

мәдениеттілік,  көркемдік,  салт-саналылык  жағынан  көп,  зор 

жауаптылығы  бар  маңызды  іс  деп  кірісеміз.  Сондықтан  бұл 

күнге шейін ертелі-соңғы уақыттарда Пушкинді қазақшаға ау-

даруда қандай тәжірибелер болғанын еске алып, талдап қарай-

сынай отыра кірісуіміз шарт.

Осы ретте, ең әуелі менің өзіме мәлім шамада Пушкиннен 

не нәрселер аударылғанын айтайын.

Қазақта Пушкинді ең алғаш рет аударғысы келген ақын — 

Абай. Оның қолға алғаны “Татьяна — Онегин”. Бірақ Абай қыз 

бен жігіт арасын қатарымен баян етуді түр ғып алып, Пушкин-

нен түр жағынан да, мазмұн ретінен де алыстап кеткен. Мұның 

жайынан толығырақ түрде кейінірек тоқтаймыз. Әзірше айтаты-

нымыз: Абайдың ол шығармадан анық аударғаны “Татьянаның 

хаты”


4

, “Амал жоқ, қайттым білдірмей” ғана.

Қазақтың ескірек ақындарының ішінде Пушкинді аударай-

ын деген тағы бір кісі Шәкерім еді. Ол “Дубровскийді” және 

Белкин әңгімелерінің ішінен “Боранды” алған

5

.



Соңғы  жылдар  ішінде  қазақтың  совет  жазушыларының 

біразы  да  Пушкинді  аударуға  кірісе  бастады.  Бұлар  бір 

жағынан  Пушкиннің  үлкен  көлемді  шығармаларын  алса, 


61

екінші  жағынан  шағын  өлеңдерінің  ішіндегі  революцияға 

жанасатын,  не  көркемдік  жағынан  айрықша  келісті  деген 

өлеңдерін тандап, аударып келеді. Біздің ақындарымызда Пуш-

кинге көбірек көңіл бөліп келе жатқан Ілияс

6

 пен Тайыр



7

 және 


соңғы уақытта — Ғали

8

. Ілияс аударғандар: “Жебрайылнама”, 



“Чаадаев”,  “Сібірге  хат”,  “Қара  бұлт”.  Тайырдың  аударғаны: 

“Кавказ тұтқыны”, “Цыгандар” және уәдесіне жетсе — “Мыс 

салт аттыны” аудармақ. Бұл соңғы аталған үш нәрсе мен “Же-

брайылнама” — Пушкиннің көлемі үлкен, көркем поэмалары 

деп саналады. Дәл соңғы кездерде осыларға қосымша боп Ғали 

жазған: “Ескерткіш”, “Қабырымның қақпағында” деген аудар-

малар бітіп отыр.

Бұл саналған аудармалардың қалпы қандай екенін тексеруді 

Абай аудармасынан бастайын.

Абай Лермонтов, Крыловтың жақсы аударушысы болса да 

және  орыс  классиктерінің  Лермонтов  үлгісіндегілеріне  шын 

шебер  аударушы  бола  алатындығын  көрсетсе  де,  дәл  Пуш-

кин  тұсында  сондай  еңбек  етпеген  сияқты.  Пушкиннен  оның 

жалғыз  байқап  көргені  “Евгений  Онегин”  болса,  Абай  бұл 

шығарманы  “Татьяна  —  Онегин”  ғып  әкетеді.  Пушкинде  Та-

тьяна мен Онегиннің бір-бір хаты бар да, тағы екі рет ауызекі 

жауаптасуы бар болса, Абай осы төрт кездің барлығын да хат 

қып алады. Ол төрт хаттың ішінде Пушкиннен шын аударылған 

жері  —  Татьянаның  алғашқы  хаты.  Содан  басқа  үш  кездің 

үшеуін  де  Абай  Пушкиннен  аудармайды,  соның  сағасымен 

өзінше,  Пушкиннен  өзгеше  өлеңдер  жазып  кетеді.  Қыз  бен 

жігіттің  арасын,  мінез-құлықтарында  Абай  Пушкиндікінен 

бөлек етіп, опасыз жігіт етпей үлгілі жігіт, биязы қыз шығарды. 

Сүйіссең  осылай  сүйіс  деген  нәтиже  шығармақ  боп  Пушкин 

шығармасының қонысын да, құбыласын да өзгертіп жібереді. 

Сондықтан тілдегі теңеулерінде де:

“Қаймақ еді көңілімде”

“Бізге қаспақ болды жем”, —

деген  сияқты  Татьянадай  француз  романын  бойтұмар  қып 

жүрген помещик қызына қазан қырғызып, қаспақ жегізіп қояды. 

Абай  Татьянаның  алғашқы  хатының  тұсында  өзінің  Пушкин-

ге жақсы аударушы бола алатындығын көрсетсе де, анығында 

“Евгений Онегиннің” аударушысы болмай, өзгертушісі болып 

шығады,  Сондықтан,  әрине,  Пушкиннің  бұл  шығармасы  ау-



62

дарылды  деп  санамай,  бастан-аяқ  қайта  аудару  керек

9

.  Және 


Абайдың бұл тұста қолданған әдісін теріс деп білу керек.

Пушкинге  екінші  жанасқан  ақын  Шәкәрім  болса,  ол  “Ду-

бровский” мен “Боран” деген екі әңгімені алған да, қарасөзбен 

жазылған прозалық шығармаларды, жаппай өлеңмен баян етіп 

кеткен. Мұнда, әрине, Пушкиннің құрғақ әңгіме желісі ғана бол-

маса, басқа оның қарасөздері тіл кестесі, үлгі-өрнегі түгелімен 

ескерусіз боп, сыртта қалған. Қара сөзді әңгіме басқа тілге өлең 

боп құбылып түскен соң онда, әрине, Пушкиннің тамтығы да 

қалмайды.  Сондықтан  бұл  сияқты  “аударманы”  да  лайықты 

әдіс,  орынды  үлгі  деп  айтуға  келмейді.  Бұл  екі  шығарма  да 

қарасөзбен қайтадан аударылуға тиіс

10

.



Алашорда жазушылары өздерінің салт-саналық, ұлтшылдық 

сарыны бойынша, Еуропа жазушыларын қазақшалаудың орны-

на,  қазақыландырмаса  көңілдері  көншімейтін.  Мұның  мыса-

лы,  Бекейхановта  өте  көп.  Бөкейхановтың  Ленин  еңбектерін 

аударғанда  салт-саналық  қаскөйлігінен  басқа,  оның  сол  кез-

дерде Толстойды аударған

11

 істерінде де Толстой ат-тонын ала 



қашарлық “өрнектері” болушы еді.

Мұндай  аударма  жазушының  айтамын  дегеніне  тілмаш 

болып,  қазаққа  өзімше  түсіндірем  деп,  ойға  келген  зорлығын 

істеген, әзірге қазақыландыру болатын. Жазушының тың теңеу 

есебінде айтқан сөздерін, өрнегін, қазақтың көпке мәлім болған, 

сонылығынан айырылған мақал-мәтелімен аудару.

Ол  әр  әдебиеттің,  әр  жазушының  өзінше  теңеуі,  өзінше 

лұғаты, өзінше сөз мәдениеті, үлгі-стилі бар дегенмен есептес-

пей, оның бәріне жауап ұратын, қазақ тілінің көлемінде менің 

топас іске күшім бар деген сөз еді. Былайша аударғанда орыс, 

Еуропа  жазушысының  бәрі  өздерінің  стилі,  ерекшеліктерінен 

жұрдай боп, бәрі де бір-ақ қалыпқа соғылып, бір-ақ меркамен 

шығар да отырар еді.

Енді Пушкиннен аударма жасап жүрген Қазақстанның совет 

ақындарына келсек, Ілияс, Тайыр, Ғали үшеуіне де бір ерекше 

айқын тұрған жақсы өзгешелік — жаңағы, жоғарыда айтылған 

қазақыландыру  машығы  жоқ.  Бұлар  өз  шығармаларын  орыс 

тіліне аударатын адамдарға “біздің теңеуімізді, біздің стилімізді 

өзімізше келтір” дейтін шарттарын Пушкиннен өздері жасаған 

аудармада да естен шығармайды.



63

Олар поэзия тіліндегі (образ) теңеуді — жалғыз қазақ тілінде 

ғана мәлім болған теңеулермен “болды, бітті” деп есептемейді. 

Қайта Пушкин болсын, Демьян Бедный болсын, не басқа ілгері-

соңғы өзге тілдерде жазған ірі ақындар болсын — бәрінің де 

теңеулерін  өз  түрінде  келтіріп,  сонымен  жаңа  қазақ  тілінің 

орамдылық, көріктілік жағын байыта түсуге тырысады.

Бұл шынымен негізгі, үлкен мәселе. Осыны маңызды, іргелі 

мәселе  ғып  түсінгендіктен,  шынында  бір  дәлме-дәл  келген 

жер болмаса, өзге кездің бәрінде де Пушкиннің ия өзінде, ия 

орыстың жалпы тілінде жоқ “қазақы тон-тымақтан” бойларын 

қашық ұстайды.

Жалғыз-ақ, бұл ақындар осы жайды енді құр теңеу жөнінде 

ғана  еске  алмай,  кеңейте,  тереңдей  түсініп,  Пушкиннің  өлең 

ұйқасы, лұғаты, терең ойшылдығы — қысқасы, барлық стиль 

ерекшелігін дәл түсіруді негізгі әдіс етіп қолдану керек.

Бұл жолдастардың әзіргі тәжірибесінде Ілиястың “Чаадаевқа” 

дегені мен “Қара Бұлты” болмаса, Пушкин ұйқасын қолданбау 

бар. Рас, ол ұйқасты үнемі, құр ұйқас үшін беру, дәл өз түрінен 

формалистікпен аумаймын деп, қатып қалу дұрыс болмас.

Бірақ,  сонда  да  Пушкиннің  өлеңдерін  әрдайым  қазақтың 

орыс поэзиясында жоқ төрт жолды “ақсақ” ұйқасымен аудара 

беру де дұрыс болмайды.

Ілияс  “Чаадаевта”  шалыс  ұйқасты  қолданыпты.  Абай  да 

“Амал  жоқ,  қайттымда”  сол  шалыс  ұйқасты  қолданған.  Бұл 

Пушкиннің,  көбінесе  өзі  қолданған  ұйқас.  Аудармада  соның 

сақталуы мін емес, қасиет болып көрінеді.

Онан соңғы бір қатты ескертетін жер — Пушкиннің ұлағаты 

—  сөздігі.  Бұл  ақын,  бір  жағынан,  Муза,  Апполон,  Лира 

сияқты  ескі  античный  әдебиеттің  белгілерін  көп  пайдаланса, 

екіншіден, орыс тілінің ескірген сөз түрлерін, дін сөздерін де 

өте  көп  қолданады.  Мұндай  жерлерін  біздің  бүгінгі  әдебиет 

көлемінде көп қолданылатын жалпы ұғым тілімен ғана айтсақ, 

ол  жеткілікті  болмайды.  Жүз  жылдық  тарихты  ұмытуға  жа-

рамайды.  Пушкиннің  тілі  мен  революцияның  тілі  бір  емес. 

Пушкиннің жаңағыдай сөзі орыс тілінің көлемінде қаншалық 

ескілік  сияқты  сезілсе,  сол  сөзді  қазақшалағанда  да,  мүмкін 

болғанынша,  сондайлық  көне  боп  сезілетін,  өзіне  мазмұны, 

күйі  сай  сөздерден  төлеу  салуға  тырысу  керек.  Осы  ретте 


64

Пушкиннің көп айтатын “свобода” деген сөзін Ілияс “еркіндік” 

десе, Ғали “теңдік” деп шалғай түседі.

Біздің кейбір ақындарымызға Пушкин текстісінің аса қиын 

соғатын  бір  жағы  —  кейде  ескіше,  өзгеше  боп  айтылған  ия 

бір  сөздің,  ия  сөйлемнің  мағынасын  жете  түсінбей  қалатын 

көрінеді.

Содан теріс мағыналы аударма туып кетеді. Немесе Пушкин 

айтқан тереңдікке, толқындылық сезімділікке жете соқпай, дөп 

келмей, бәсең түсіп қап отырады.

Осы  кемшілікпен  жалғас  болып,  өлең  ішіндегі  көңіл  күйі 

де,  суретті  ырғақ  тынысы  да  тараңдап  кетеді.  Орысшасын-

да  жалындай  маздап,  шарқ  ұрып  тұрған  сөз  келісімі,  мы-

нада  жүдеңдеп  кетеді.  Соны  сезген  аудармасының  тең  түсе 

алмағанын байқаған кейбір ақын, осыдан соң барып, қазақша 

қат-қабаттаған  құр  шешен  сөзге  өктейтүні  де  бар  екен.  Бірақ 

бұл  сөздердің  ия  үнділік  жағынан,  ия  жеке  мағына  жағынан 

сырты сұлу болғанмен, Пушкин жолының сезім сырын шеше 

алмағандықтан, бос шығын сияқты тұратыны да болады.

Сондықтан аудармада бірен-саран кемшілікті шешен сөзбен 

бастырып  жіберген  деген  әдістен  де  қашқан  лайық.  Мұның 

бәрінің  түп  себебі  Пушкин  жолдарын  шала  ұғынудан  туатын 

болса,  ең  алдымен,  асықпай,  үстірттік  қылмай,  орысшаның 

мағынасын  ұғынумен  қоса,  сезім  ырғағын  жете  ұғынып, 

көкейге қондырып алу керек.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет