Бағдарламасы бойынша шығарылды



жүктеу 3.68 Mb.
Pdf просмотр
бет3/28
Дата05.02.2017
өлшемі3.68 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28

“АҚ АЮ” ТУРАЛЫ

Біздің  қазіргі  поэзиямыздың  ішінде  шынымен  даусыз, 

үлкен орын алатын шығарма — “Ақ аю”. Мұның жайындағы 

түсіндірме, тексеру, зерттеулер аз болмай, олқы, келте, үстірт 

болмай,  үлгілі,  өрісті  болуға  лайық.  Біздегі  бұл  күнге  шейін 

келген бір дағды: шығарманың жақсысын — жақсы, үлкенін — 

үлкендей  қарсы  ала  білмейміз. Күндегі  көріп  жүрген  жабайы 

тақ-тақ, орташа-қоңырша көпшілік тумаларымыздан бойы биік, 

өркеші асқан жаңа шығарма шықса соған сүйсіне алмай, құп ала 

алмай, жатырқап, тосырқағандай қашқалақ келеміз. Жете бой-

лап қарамай, қасиетін тани алмай көп жүреміз. Тануға айналған 

кезімізде ол шығарманың туғанына бірнеше жыл өтіп, алғашқы 

бусанып тұрған жалынды ыстық шағы өтіп кеткен сияқты бо-

лады. Поэзияда осындай боп дәл мезгілінде тиісті бағасын ала 

алмай,  артынан  барып  жақсылығы  сезілген  бірнеше  жақсы 

өлеңдер барлық ақындарымызда да бар.

Сыншы, оқушы жұртшылықтың бір шығарма туа салысы-

мен баға бергендей боп үн қатқаны жазушыға да жақсы әсер 

етеді.  Үлкен  еңбекті  аяқтап,  көмбесіне  тақап  келгенде,  ал-

дынан  жұртшылықтың  тартушыдай  атой  беріп  қос  тізгіндеп 

көтермелеп әкетуіне не жетсін! Одан асқан көтермеші болар ма? 

Сеніп жазған жұртшылығы татымды еңбекті сүйтіп мезгілімен 

қуана  қарсы  алуды  білсе,  ол  жазушыға  қанат  бітірмей  ме? 

Келесі тағы сондай еңбекке лепіртіп, тілентіп

1

, қанат қақтырып 



отырмай ма? Болмаса бірде-бір селт етпей, тоң мойын күйде, 

тоңы жібімеген қалыпта қарсы алсақ жазушының талабы өсе 

ме? Бірақ, бұл соңғы сипат бақытымызға қарай біздің бүгінгі 

жұртшылығымызда  жоқ.  Ол  қуана  да,  сүйсіне  де  біледі.  Тек 

соған жәрдем ете білейік.

Сәбиттің “Ақ аюы” дедік.



38

Поэма  жайында  бұдан  былай  болатын  ұзақ,  толық 

тексерулердің  алдында  —  бұл  мақаланы  әзірше  “Ақ  аю” 

ішіндегі бір-екі ерекше жайды ескертіп өтуге ғана арнаймыз.

“Ақ  аюдың”  ішінде,  ең  алдымен,  көзге  ілінетін  айрықша 

үлкен бір ерекшелік: ақынның осы поэманың жалпы құрылысы 

жөнінде қолданған әдісінде. Бұл — біздің поэзиямызда бірінші 

рет  оңдап  қолданылған  жаңа  әдіс.  Сол  әдістің  дұрыстық, 

шеберлігінің арқасында “Челюскин”

2

 жорығындай ақынның өз 



басынан кешірмеген сапар, өзі көрмеген солтүстік турасындағы 

жауапты  қиын  тақырып  —  ойдағыдай  дұрыс  қалыптанып 

шыққан сияқты.

Сәбит поэмасының әңгімелік желісі мен идеялық суреттілік 

бағытын  өрістеткенде,  бәйгеге  түскен  өзге  көп  поэмадағы 

секілді,  оқиғаның  құрғақ  тізбегіне  бой  ұрып  кетпеген.  Пәлен 

күні  пәлен  болды,  түген  күні  түген  болды  деп  протокол 

түрінде төкпектеп шаппай, очерк үлгісінен өз әдісінің іргесін 

аулақ  салған.  Әрине,  тізе  беріп,  санай  берсе  бұл  жорықтың 

оқиғалары көп еді. Ақын алдындағы мәселе сол көп материал-

ды өлең өлшеуіне салып, ұйқастырған сөзбен баспа-бас санап 

өтуде емес. Бір жағынан сол материалды ақынша жеңе білуде. 

Материалдың астында бөксе басты боп қалу ақын қиялының көп 

ізденбегендігін, шарқ ұра алмағандығын көрсетер еді. Әрине, 

ол әдісті очерк жазушы, я сол жорықтың тарихшысы қолданса 

— ол бір сәрі. Бірақ мұндай жайда ақын міндеті басқаша. Ол өзі 

алған үлкен жорық тақырыбын осы “Ақ аюдағы” сияқты поэ-

зия заңымен топтап, шоғырлап, ақын үлгісінде әрі жинақы, әрі 

соқталы күйде көрсете білуі керек.

“Ақ аю” үлгісінде сол топтап көрсету әдісі поэманың барлық 

бойына  үлкен  ойлылықпен  жақсы  жайылып  түскен.  Топтау 

үлгісінің  өзі  поэманың  өнбойында  жарыса  отырған  бір  астар 

күй  тәрізденіп,  жорықтың  қаһармандық  қашықтарынан  үлкен 

бір суретті-пәлсәпәлі мағыналар тудырып отырады.

Мұнда оқиғаны болған күйінде көшіре салу, құрғақ копия-

сын  беру  жоқ,  олай  еткен  болса,  оқиға  ақындықтың  көркем 

суретіне дұрыс түсірілмеген болар еді.

Ақын  табиғаттың  әлі  де  болса  адамға  бас  имеген,  алай-

түлей,  тағы  күшін  ақ  аюдың  бейнесімен  екілендіре  суреттеп, 

оның  жүген-құрық  тимеген,  ауыздықталмаған  ызақорлығын, 

ашуын көрсетеді.


39

Ал  табиғаттың  адам  бағындырып  алған  күшін  ақын  сұр 

аюдың  бейнесімен  көрсетеді,  оған  адамға  қызмет  еткізеді, 

адамның  еркіне  көндіреді,  адамның  жеңіп  алған  ақыл-

айласының даналығына бас игізеді.

Асау терістіктің бейнесін көрсететін ақ аюдың тағы, көзсіз 

ызақорлығын  енді  адамның  қаһарманы  Шмидт

3

  жеңеді, 



тұтқынға алады, бұл адам қимылдан биік, бұған шейін болмаған 

программамен  жер  үстінде  жаңа  өмір  ашады.  Оның  қадамы 

—  күресшең,  арымай-талмай,  ерінбей-жалықпай  ізденуші, 

жаңаны  жаратқыш,  қайтпайтын  ер  адамның  қадамы.  Міне, 

поэманың  аса  көркем  суретпен  жалпылап  алған  тұлғалары 

осылар.  Поэмада  бұлардың  кездесуі,  олардың  арасындағы 

жұлқысу, соқтығыс екі сарынмен сипатталады. Дәл жорықтың 

өз  оқиғасының  сыртқы  әрекетін  шындық  арқылы  қысқаша, 

жеңіл  түрде  суреттеп  береді,  бұл  бір.  Екінші  жағынан,  жаңа 

адамның бағындырғыш, жасағыш, алғыр күшінің ішкі сырын 

көзбен көріп тұрғандай етіп сипаттап береді.

Поэманың тілі мен бар стилі, оның аса бағалы идеалы ішкі 

мазмұнына  сайма-сай  шыққан.  Өлеңнің  сыртқы  кескіні  үнді, 

мүсінді, сергек, саңлақты келген.

Поэманың  әсем  суреттері  —  ақ  аюдың  мұздың  үстінде 

жүргендегі  ішкі  сезімінің  құбылыстары;  солтүстікке  түскен 

сәуленің суреті, Шмидттің жан сезімі мен ойлары және басқа 

бірсыпыра жерлері.

Поэманың  бұл  қалпындағы  бірден-бір,  елеулі  кемшілігі 

—  оның  аяқ  жағының  жете  тиянақталмағандығы  секілді. 

Екі  аюдың  арасындағы  әңгіме  болған  күйінде  толық  айты-

лып  кеткендіктен,  әртүрлі  аңдардың  және  аюлардың  жабайы 

нәрселерін  аса  бажайлап,  егжей-тегжейіне  шейін  қазбалап 

кеткендіктен,  поэманың  басы  мен  ортасындағы  жалпылап 

теңеген,  көркем  суретті  жерінің  әсерін  бәсеңдетеді.  Олардың 

арасындағы  әңгімені  кәдімгі  бар  аюдың  әңгімесі  етпеу  керек 

еді, поэманың бүкіл сюжетін бастан-аяқ екі сарынды, көркем 

суретті  пәлсәпәмен  бастаған  күйінде  аяқтап  шығу  керек  еді. 

Бұл  мүлтік  жойылса,  поэма  басынан  аяғына  шейін  мүсінді, 

көздеген нысанасына тура жеткен терең, көркем шығарма бо-

лар еді.


40

БАЙМҰҚАМБЕТҰЛЫ ЖОЛДАС

Оның аты — сол өңірдегі ең атақты, ең даңқты аттың бірі. 

Алтайдың қай өндірісін араласаң да, сол атқа құлағың көбірек 

қанады.


Өз  өндірісіндегі  барлық  жұмысшылар  оны  “Бәкең”  дейді. 

Баймұқамбетұлы  деген  фамилиясынан  өзгерткен  сыйлау  аты; 

немесе  “Жәке”  дейді,  өз  аты  Жанайдан  өзгерткен,  еркелетер 

үлкейте айтқан атаулары. Гражданин парторг! — деп сөйлеседі, 

айдалып келген шораяқ

1

 бір кәрі граф



2

.

Жанайдың  майданы  —  атақты  “Ақжал”.  Боз  қараған,  боз 



көде, ақ селеу басқан бір адыр. Жанай еңбегін осы жым-жырт 

сары  адырдың  бір  ғана  желсіз,  тымырсық  сайы  баян  етеді. 

Бұлақсыз, суатсыз шөл адыр бұрын қыс қыстау, жаз қоныс боп 

та көрген емес. Жалғыз-ақ анда-санда өрістен шыққан қой кел-

се, соның соңынан егіз аяңмен мимыңдаған ұйқылы-ояу қойшы 

тарихтың  ғасырлық  шөліне  қамалған  қазақ  еңбекшісінің 

көйгөйін,  мұңды  сарынын,  даланың  шабан  желіне  жар  етуші 

еді. Бүгін сол сайда, кешегі қойшы-қолаңнан құралған, Жанай 

бастаған  коллектив  социалдық  өндірістің  аммонол

3

,  перпера-



торын

4

 сүңгідей сермеп, меңіреу адырдың тас жүрегін тілгілеп 



жатыр. Өгей ана сараң даланың тас емшегі азаттық алған, бағыт 

тапқан еңбектің тау тамырын жүлгелей салған шеңгеліне шыда-

май, алпыс екі тамыры иіп, уыз алтынын тамшылата бастады.

Осындай  ескі  тарихпен  есеп  айырысып  жатқан  еңбектің 

бір  басшысы  —  Жанай.  Оның  өндірістегі  басшылығы  тура-

лы  Ақжалдың  бүгінгі  өнімі  сөйлейді.  Бірнеше  жыл  бойын-

да  жоспар  толтырудан  қалып,  32—33-жылдарда  жабылуға 

жақындаган  Ақжал  Жанай  келгеннен  бері  қайта  серпілді. 

34-жылы  Ақжал  жоспарын  толтырып  шықты.  Биыл  жарым 

жылдық жоспарды мезгілінен көп бұрын бітіріп, енді жылдық 



41

жоспарды Қазақстанның 15 жылдық мерекесіне қарсы бітіруге 

“Балажал”, “Құлынжүн” сияқты алтын сауыры қалың жатқан 

паң кендермен социалдық жарысқа түсіп отыр.

Жанай еңбегінің бір саласын 33-жылдан бері қарай түзеле 

бастаған жұмысшы күйі баян етеді. 800 жұмысшының үйінде 

биылғы жазға қарсы 700 сиыр пайда болған. 90 сиыр, екі жүз 

қойды тағы үлестірмек. Белгілі асыра сілтеу кезінде өндірісті 

тастап, тарап кеткен ескі жұмысшылар қайта ағылып кеп жа-

тыр. Жұмысшы балаларына арналған 600 бала оқитын орта мек-

теп, жұмысшыларға арналған клуб, кино, үй басы орнатылған 

радио,  орталық,  өлкелік  газет,  журнал,  кітапханалары  — 

осының  барлығы  да  Ақжалдағы  партия  басшылығының 

айғақтары.  Сонымен  қатар  Ақжал  кеніндегі  барлық  цехтағы 

көрнекті жұмысшының қайсысын алсаң да, бәр-бәрінің соңғы 

жылдардағы  еңбегі,  бейілі,  табыстары,  өсулері  —  барлығы 

да  бір  жағынан  ылғи  Жанай  атына  байланысты.  Жанайдың 

өмірбаянын  айту  осындай  көп  отряд  боп  өзгеріп,  өсіп  келе 

жатқан кеңес кадрларының табыстарын айтпай, тола болмай-

тын сияқты. Көпке өзі тарап жайылған, көптен өзін тапқызатын, 

танытатын  талантты  ұйымдастырушының  өмірбаяны  боп 

шығады.


Міне, Ақжалда 30 жыл еңбек еткен, бұл кеннің Изотовы

5

 кәрі 



бурщик Бокин

6

. Оның өндірісте 30 жыл болғанын құрметтеп, 



арнап жақсы пәтер салдырған; оның мамандығын арттыру үшін 

бір  инженерге  қосақтап,  жалпы  сауатын  арттыру  үшін  қазақ 

мүғалімін міндеттендіріп, мәдениетті жұмысшы қып шығармақ 

боп  отыр  Жанай.  Бокин  Ақжалдағы  партия  тәрбиесі  арқылы 

өзін партиясыз большевикпін деп санайды.

1909 жылдан бері Ақжалда істеген, бүгіндегі ударник кре-

пильщик Нысанғали Қарауылұлы

7

: “32-жылғы асыра сілтеуде 



Сібір  жағына  кетіп  ем,  33-жылы  Бөкең  келген  соң,  өндірісті 

қайта кеп таптым. Бұл күнде 3 бөлмелі пәтерім бар. Тұрмысым 

бұрынғы  қазақ  ғұрпындай  емес.  Жерге  отыру,  киіз  төсенуді 

қойып,  үстел,  орындық,  кірауатқа

8

  ауыстырдым.  34  жыл 



Ақжалдың жоспары толу үстінде бәйге алған ударниктің бірі — 

мен едім”, — дейді.

Ақжалдың  өзінде  туып,  өзінде  өскен  соңғы  жылдардың 

ішінде  майданға  шығып,  нық  өскен  жаңа  адамның  бірі  — 

бүгінгі  партком  хатшысы  ЬІрғызбайұлы  Ахметжан

9

.  Мұның 



42

осы,  бергі  жылдарда  түлеп,  өзгеруінің  саты-сатысын  айтса, 

Жанай  тәрбиесі,  Жанай  басшылығының  бір  ерекше  жемісті 

нәтижесін көресің.

Ахметжанның  өз  аузымен  сөйлегенде,  мұның  бұрынғы 

Ақжалға белгілі аты “хулиган” екен. Ақжалда “кейде жұмысшы, 

кейде  оқушы  болып  жүріп,  артынан  профсоюз  ісінде  жүрсем 

де, Жанай келгенше өзім де өспедім, тындырып іс те істемедім. 

Жанай  келіп,  менің  тәртібімді  қолына  алғанда,  әуелі  бір 

кішкене  ячейкеге  хатшы  қылып,  өзі  жетекке  алды.  Күнделік 

істеріме маслихат беріп, нұсқаушылық етуден басқа кітап оқып, 

сол оқығанымды талқылап, түсінуіме жәрдемші болды. Бұрын 

партия  жиылысына  әзірленбей  барушы  едім  де,  жолдастар 

мен көтерген мәселеге белсене қатыспаушы еді. Бұл жөнде әр 

жиылысқа әзірленудің жолын үйретті.

Әлі күнге шейін жеңе алмай келе жатқан бір кемшілігім — 

өзімнің  еңбек  күнімді  тәртіпке  сала  алмай  келем.  Жанай  бұл 

жөнде де баулиды. Соның үлгісімен қазір таңертең тұрысымен 

сол күні істейтін істерімді жазып, ойлап, алдын ала екшеп алам. 

Бұрынғы бір қатам — барлық іске өзім шапқылаушы ем. Қазір 

Жанайдың ақылы бойынша көп іске активті тартатын болдым”, 

— дейді.


Жанай өз өмірі, өз басы туралы өте сараң сейлейді. Ол өз 

еңбегі,  өз  табысы  дегеннің  барлығы,  көптің  табысы,  көптің 

еңбегінің  жемісі  дейді.  Өзім  сүйттім  деудің  орнына  ылғи  өзі 

өсірген адамның пәлеңдей іс еткенін көңілдене, шаттана айта-

ды. Өз жайынан оқта-текте айтқан бірен-саран мағлұматтарына 

қарағанда,  мұның  өз  басы  құмды,  шөлді  даладан,  жабайыға 

жақын бақташы Адайдан

10

 шығып, рушылдықты, көшпенділікті, 



құба қалмақ заманын басынан кешіріп, ғасырлар шөлін жеңіп 

өтіп,  дүние  пролетариатының  ұлы  партиясының  сыналған, 

көрнекті  активінің  бірі  болып  отыр.  Көрген  мен  бастан  кеш-

кен  күйлердің  жаңағыдай  ішкі  шетін  алсақ,  октябрь  болмаса 

әншейінде ата, бала, немере сияқты бірнеше буынның көрген-

білгенін алсаң да мұндай көп шалқар дәуірлерді аралаған бол-

мас еді.

Бұрын істеп көрмеген, жаңадан кеп баурап алған алтын кенін, 

барлық  өндіріс  түрлерімен  болжап  қарап,  кейде  алтын  айыру 

ісіндегі  әлі  айықпай  жүрген  шалағайлықты  қатты  шенейді. 

Амалгам

11

 фабригінің қос дөңгелекті лай сулы билдон



12

 қазаны 


болсын,  фабрикте  түгел  алынса  сыртқа  ағып  шығып,  зумпа

13

 



апандарына лай батпақ болып шөгіп жатқан алтын қалдықтары 

бар лай болсын, барлығына қарап, ол: “әлі алтын айыру ісіміз 

жабайылық күйіне жақын” дейді. Өндірісінің әлі машиналанып 

жетпегендігіне және ғылым техниканың бұл жердегі шалалығы 

көптігіне күйзеледі.

Ол  бір  беткей,  іске  ғана  жұмылған  сыңар  жақ  адам  емес. 

Үлкен мәдениетті большевик. Өз елінің ән-күйін, театр өнері, 

басқа мәдениетін, барлық тарихын тегіс біледі. Қазақ әні, қазақ 

музыкалы  шығармаларын  өте  сүйіп  еститін  тыңдаушысының 

бірі, үлкен ойлы сыншысы, ақылшысының бірі.

Жалпы, кеңес әдебиетінің барлық үлкен жазушысы, үлкен 

шығармалары  да  оған  мәлім.  Әдебиет  жайында  маған  айтқан 

пікірлерінің  бірінде  ол,  “Капитальный  ремонт”

14

  авторының 



“өткір боп ұшталған ойлы образдарын, масштабы үлкен, нәрі 

көп  образдарын”  сүйетінін  айтады.  “Санаңа  толы  болуымен 

қатар, барлық суреттері ерекше бір сығымдалған түрі мен әрі 

өте жаңа, әрі кісіні тартатын өзгеше ұлы боп сезіледі”, — дейді.



44

ТОВАРИЩ ЖАНАЙ

В ковыльных степях заиртышских степей притаился рудник 

Ак-Джал.

Ак-Джал — Белые холмы. Отлогие и низкие, поросшие чах-

лой дикой акацией да пожелтевшим от зноя ковылем. Ни речки, 

ни родника в безветренной пустынной котловине. Сушь. Без-

водье.

Это место — в стороне от древнего Зайсанского тракта, оно 



никогда в прошлом не было ни джейляу — летним пастбищем, 

ни кстау — зимовкой кочевников. Лишь изредка, бывало, с да-

лекой реки Чар забредет сюда отара. Унылую песню поет ча-

бан, оборванный и голодный хранитель байских овец. Бедняк и 

нищий, он не знал, что бродит по золотым россыпям, спрятан-

ным под бесплодной землей.

Окаменевшая  грудь  скудных  степей  теперь,  под  напором 

освобожденного  труда,  стала  сочиться  золотом.  Люди  былых 

кочевий с аммоналом и перфораторами вгрызаются в каменное 

сердце земли, добывая неисчерпаемые богатства.

Жанай  Баймагамбетов  возглавляет  этих  людей.  Его  имя 

можно услышать на всех рудниках золотоносного Алтая. Рабо-

чие Ак-Джала называют его то Бакетом, произведя это уважи-

тельно-ласкательное имя от его фамилии, то Жаке — от имени 

Жанай.

Очень скупо говорит о себе Баймагамбетов. Гораздо охотнее 



и оживленнее он рассказывает о делах и поступках своих това-

рищей. В детстве пас байские стада. В годы гражданской войны 

воевал с белыми и был комиссаром, потом учился в Москве, — 

теперь партия послала его в Ак-Джал парторгом рудника.

Произошел недавно случай, который окончательно оформил 

облик этого человека.



45

Внезапно возникший степной пожар подступал к динамит-

ным складам Ак-Джала. Парторгу сообщили об этом по теле-

фону в то время, когда он радушно принимал гостей, приехав-

ших издалека. Жанай извинился перед ними, накинул на плечи 

спе цовку и быстро вышел. Через час он вернулся, сосредото-

ченный и спокойный. Потом он подошел к телефону и распоря-

дился, чтобы людям, работающим в степи, отвезли бочку воды. 

Гости удивленно притихли. Один из них спросил:

— Что случилось?

И Баймагамбетов спокойно ответил:

— Был пожар. Отстояли склад динамита, все кончилось бла-

гополучно.

Биографии лучших людей рудника крепко связаны с именем 

парторга. За время его работы здесь вырос отряд славных удар-

ников и командиров производства.

Вот герой труда — старейший бурщик Бокин. Недавно по 

инициативе Жаная Баймагамбетова было отпраздновано трид-

цатилетие его подземной работы.

Секретарь  парткома  Иргизбаев  Ахметжан  —  один  из  наи-

более  ярких  примеров  воспитательной  деятельности  Байма-

гамбетова.  Иргизбаев  был  поселковым  хулиганом,  теперь  он 

безупречный  и  активнейший  секретарь  партийного  комитета. 

Баймагамбетов сделал его таким. Он открыл в Иргизбаеве глу-

боко запрятанные организаторские таланты. Да только ли Ир-

гизбаев! Десятки, сотни замечательных людей воспитал Байма-

гамбетов.

Росли люди. Росла добыча золота, улучшалась работа руд-

ника.

Освоив  технику  золотой  промышленности,  Жанай  не  мог 



пройти мимо той кустарщины и несовершенства техники, ко-

торая  еще  царила  на  Ак-Джале.  Его  не  удовлетворяет  работа 

чаши Бильдона, он никак не может мириться с зумпфами: не-

простительно велик отход золота в хвостах. И он не успокаива-

ется до тех пор, пока не появляются на руднике классификатор 

и сгустители.



46

ЦЕННЫЕ  ПАМЯТНИКИ  КИРГИЗСКОГО  И 

КАЗАХСКОГО  ФОЛЬКЛОРА

В  настоящей  статье  мы  ограничимся  кратким  обозрением 

памятников киргизской и казахской старины. Начнем с эпоса. 

Прежде всего считаю ошибочным распространенное до послед-

них лет мнение, начавшееся с легкой руки академика Радлова

1



о том, что киргизский фольклор представлен только эпосом, а 

казахский — одной только лирикой. В настоящее время совет-

ская наука о киргизском и казахском фольклоре твердо знает, 

что эпос и лирика и много других жанров одинаково представ-

лены у той и другой народности. Иначе и не могло быть. Что за 

народ-эпик и народ-лирик? Это представление не что иное, как 

результат методического недомыслия, как продукт идеалисти-

ческого  понимания  “духовной  культуры”  идеализированного 

народа-монолита.  Марксистско-ленинское  понимание  фольк-

лора впервые научно определило природу фольклора как мно-

госложный и многообразный вклад во внешне единую речевую 

культуру данной народности. В нем также находят отражение 

чувства, мысли и социально-классовые чаяния различных клас-

совых прослоек на всех этапах истории данного народа. Отсю-

да,  естественно,  и  жанровое  многообразие  фольклора  любой 

этнической среды. Другое дело говорить о качестве и отличиях 

одного жанра, предположим эпоса, у казахов и киргизов.

НАЧНЕМ  С  КИРГИЗСКОГО  ФОЛЬКЛОРА

В числе ценнейших памятников киргизского устного твор-

чества  исключительное  место  занимает  героическая  эпопея 

— “Манас”

2

 и продолжение ее — “Семетей”



3

. Последний ва-

риант, записанный из уст былинного сказителя Сагымбая

4

 (за-



пись длилась в течение трех лет и закончена в 1926 г.), поражает 

47

прежде всего огромностью своего размера. Все произведение 

условно  разбито  на  10  томов  (вернее,  циклов  песней)  по  500 

страниц в каждом томе. Убористые страницы записи включают 

в среднем по 48 стихотворных строк. “Манас” одним своим раз-

мером представляет собой океан поэзии, так как на протяжении 

этих десяти толстых томов нигде мерная речь не прерывается 

прозаическим  повествованием.  Потому-то  его  и  исполняли 

былинные певцы-аэды

5

 или рапсоды



6

 у богатого манапа в те-

чение шести зимних месяцев. Массам всех времен “Манас” в 

целом никогда не был доступным. До них в отрывках доходили 

только популярные циклы песней, такие, как “Поход на Пекин” 

или “Поминки Кокетея”. Композиционно эпопея построена по 

принципу  гомеровского  эпоса.  Каждый  цикл  строго  последо-

вательно разбивается на отдельные песни (приблизительно по 

20—30 песней), рассчитанные для рецитации в течение одного 

исполнения,  вечера.  “Манас”  сегодняшнего  объема  сложился 

не сразу. Он увеличивался, сюжетно развертывался в течение, 

быть может, многих веков при коллективном творческом учас-

тии многих аэдов. Этот процесс так называемого “разбухания” 

эпического  произведения  на  киргизской  почве  представляет 

сам  по  себе  большой  исследовательский  интерес.  Но  размер 

нас тоящей статьи не позволяет долго останавливаться на нем.

Занимаясь изучением “Манаса”, я параллельно сопоставлял 

его со многими эпическими произведениями западных и вос-

точных  народностей.  Сюда  входили  “Илиада”

7

,  “Одиссея”



8

песнь о Роланде



9

 романских народностей, Нибелунги

10

 герман-


цев, “Шах-Намэ”

11

 персов, “Калевала”



12

 финнов, “Гесэриада”

13

 

монголов,  “Махабхарата”



14

  индусов  и  русский  былинно-геро-

ический  эпос.  Правда,  почти  все  эти  произведения  я  читал  в 

русском переводе. А при переводе любое поэтическое произве-

дение, тем более эпос, теряет много лучших качеств оригинала. 

Поэтому  не  берусь  сравнивать  их  стилистические  и  образно-

поэтические  качества  с  “Манасом”.  Но  сюжетно-повествова-

тельная канва, линии борьбы, действенная обрисовка персона-

жей и подчеркнутая ясность классово-устремленной идеологии 

“Манаса” во многом не уступают, а зачастую даже превосходят 

(за  исключением  “Илиады”  и  “Одиссеи”)  шедевры  мирового 

фольклора.  Художественные  качества  этого  памятника  очень 

высоки.


48

Вместе с тем надо подчеркнуть, что “Манас” является про-

дуктом чуждой, враждебной для пролетариата классовой сре-

ды. Как слушательская среда, так и сказители “Манаса” были 

по  преимуществу  людьми  одной  классовой  идеологии.  Кон-

кретно это была феодально-манапская аристократия различных 

времен. А поэты были выразителями ее настроений и послуш-

ными исполнителями социально-классового заказа этой среды. 

В результате через многие классово-исторически осмысленные 

наслоения  последних  веков  “Манас”  превратился  в  эпопею 

классово-родового и духовного господства манапства над мас-

сами.


Поэтому  недаром  схватилась  киргизская  националистиче-

ски-жадидская  интеллигенция

15

  за  “Манас”  и  своими  опреде-



ленно политическими заказами во время исполнения Сагымбая 

при записи сильно изменила, углубила и без того чуждые про-

летариату идеологические тенденции “Манаса”. Благодаря это-

му заказу Манас — герой поэмы — стал собирателем тюркских 

земель, вдобавок к “гази”

16

 — воителю за веру — ислам, каким 



он был раньше. Такое намеренное, вредительское вмешатель-

ство в исполнение дало для националистической интеллиген-

ции частичное осуществление в художественном произведении 

ее  панисламистской,  пантюркистской  программы.  Сохранив-

шийся последний талантливый исполнитель, сам поэт-аэд, ста-

рик Сагымбай этот заказ понял как заказ новой эпохи. Кроме 

того,  и  сам  он  был  в  известной  мере  созвучен  настроениям 

буржуазно-манапской интеллигенции (сын трубача, известного 

властительного манапа — Ормана

17

), поэтому пронизал ново-



введениями всю сюжетную основу эпопеи.

Отсюда вполне понятно затруднение Кирнаркомпроса

18

, за-


держивающего издание этого варианта. Националисты в дан-

ном  случае  действовали  не  анализом,  не  популяризацией,  не 

побочными,  сопуствующими,  но  самостоятельными  писания-

ми, а прямо непосредственно вмешались в текст произведения. 

Исказили его, вложив в уста свою политическую программу.

Другой значительный памятник киргизского эпоса — “Се-

метей”. Былина выводит Семетея как сына Манаса. Но здесь 

мы видим совершенно видоизменившиеся исторические пред-

ставления и совсем другую обстановку. Тогда как Манас высту-


49

пает в качестве завоевателя, как подобие азиатских Чингисов, 

Тамерланов, Семетей борется за свою невесту “Ай-Чорек”. Во 

всей  поэме  заметно  преобладание  семейственного  и  личного 

начала.

Поэтому героике прежнего эпоса тут противопоставлены по 



преимуществу лирика и интимные отношения. Эти два памят-

ника киргизского прошлого в целом включают в себя и исто-

рию,  и  религию,  и  быт,  и  своеобразную  традиционную  куль-

туру,  и  всю  классовую  идеологию  киргизского  манапства  по-

следних веков.

Наряду с этим веками господствовавшим эпосом феодаль-

но-манапской  среды  существует  другой,  очень  интересный 

и редкий для устной поэзии литературный факт в лице “Кол-

Семетей” (доморощен. Семетей). Он не получил раньше боль-

шого распространения. Возник в низах и распространился не в 

среде манапов, а в широких массах. Это произведение в целом 

является пародией на “Манас и “Семетей”: былинно-фантасти-

чески  возвеличенные  герои  этих  двух  поэм  в  “Кол-Семетее” 

низводятся, развенчаны до шаржа. И каждый их поступок при 

известных по предыдущим былинам обстоятельствах здесь по-

дан в комедийном плане. Очень характерный факт отталкива-

ния от традиционных, штампованных положений и характеров 

убывающей  былинной  поэзии  уходящего,  господствовавшего 

ранее класса.

Из мелких жанров в киргизском фольклоре богато представ-

лен раздел лирики. Особенно богата и разнообразна любовная 

лирика и бытовая обрядовая лирика, такая, как “кошок” — плач 

по  умершим.  Любовная  лирика  в  отличие  от  казахской  здесь 

глубже  и  по  классификации  самого  народа  многообразнее.  

У казахов больше представлена в фольклоре лирика настрое-

ния. А любовная лирика не превосходит и по теме, по эмоцио-

нальной насыщенности обыкновенных киргизских “Ашыктык 

ырлары”


19

. Это песни полушуточные, полусерьезные, преиму-

щественно в стиле натурализма. Тогда как киргизская лирика 

за этими видами знает еще по народной терминологии и “Се-

кетбай”

20

, и ‘‘Куйген”



21

. “Секетбай” прежде всего не анонимная 

поэзия. Он имеет своего определенного адресата и идет от лица 

известного любовника и любовницы. Поэзия конкретная, лири-

ка интимная и всегда эмоционально действенная.


50

А  “Куйген”  часто  является  углублением,  продолжением 

“Секетбая”. Он всегда означает трагическую развязку: смерть, 

расставание поневоле при жизни, неудавшаяся женитьба и т. п. 

Здесь каждая стихотворная строфа прерывается, как вздохами, 

звучно-напевными  эпитетами,  словами  ласки,  обращенными 

к другу. Так что все эти виды лирики имеют свои внешние и 

внут ренние отличия, как эпиграмма, элегия и идиллия у инди-

видуальных творцов — поэтов поздних времен.


Каталог: books
books -> Бағдарламасы бойынша жарық көрді Жайлыбай F. Таңдамалы. Астана: Фолиант, 2014
books -> Орынбасар Дөңқабақ ДӘуір дүЛДҮлдері
books -> Бағдарламасы бойынша шығарылды Редакция алқасы: С. Абдрахманов, Н. Асқарбекова, Р. Асылбекқызы
books -> Бағдарламасы бойынша жарық көрді
books -> Ұлы дала тұЛҒалары қҰдайберген
books -> Редакция ал қ
books -> Ббк 84 Қаз-7 82 Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитеті «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
books -> Анықтамалық Е. Тілешов, Д.Қамзабекұлы Алматы, 2014 «Сардар» Баспа үйі

жүктеу 3.68 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет