Бағдарламасы бойынша шығарылды



жүктеу 3.68 Mb.
Pdf просмотр
бет2/28
Дата05.02.2017
өлшемі3.68 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28

ҚАЛМАҚАННАН

1

 НЕ ТІЛЕР ЕДІК?

Он  жылдық  ақын  еңбегі  өрісіне  жеткен  еңбек  болмаса  да, 

өсудің бірталай өрінен озған еңбек болады. Туа толы боп келген 

ақын жоқ. Түлей толады дейміз.

Ақындық деген мектеп бітірумен бірге қонатын мамандық 

емес. Мұның мысалына сыртқы жайын алғанда, алма ағаштың 

қалпы жақын. Алғашқы жылында қаулаған көк шөптің қатарына 

зорға ілесіп шыққан қылтанақ төрт жыл, бес жылына жеткен-

де бестен-оннан гүл атады. Қулық құлындай бастайды... Жеті-

сегізіне  жеткенде  ару  анадай  көз  емшекті  боп,  өсу  шарқына 

жетіп,  ыңырана  бастаған  анайы  жеміс  ағашы  аталады.  Жел 

емшегіне жабыса, күн нұрына емірене, әуе лебіне бусана өседі. 

Тіршілігінің  жалғыз  ғана  мұраты-мақсаты,  мағынасы  да  өсу, 

өсу... Ақынның түлей өсуінің де тұрпы осылай. Әрине, алғашқы 

жылғы еңбектерінен үлкен нәрсе шықпайды, күтілмейді деген 

емес,  жылдан-жылға  беретін  жемісі  тола  береді,  дами  түседі. 

Түлететін,  өсіріп  толтыратын,  гүл  атқызатын,  күн  нұрындай 

нұр, жер емшегіндей нәр неменеде?

Ол  біздің  ақында  —  нұры,  табының  анайы  тәрбиесі, 

дәуірінің шарқ ұрып қияға сермеуі. Сонымен қатар сол табы, 

сол дәуірімен бірге отырып өз басының жалпы тарих адымы-

нан қалыспай өсуінде.

Олай  болса,  біздің  Қалмақандай  төңкерісшіл,  еңбекшінің 

қайнар ішінен шыққан төңкеріс ақынының өсуіне он жылда бір 

қорытынды  жасау  аз.  Әр  жыл  “Қалпың  міне”,  “Алдың  анау” 

делініп отырса, көп емес. Лайығы сол еді.

Ал,  он  жыл  ішіндегі  Қалмақанды  алсақ,  сол  жоғарғы 

айтылғандай өсу мен ақын атын алған жас. Басында көп ішінде, 

қатардағы жас қайраткердің бірі болып жүріп, содан өлеңімен 

іздене, көріне-көріне келіп, аяғында, төрт жыл, бес жыл ішінде 

өзін ақынмын деп, өзі де таныды, жұртшылыққа да танытты.

Осы мезгіл ішінде ақын еңбегінің ең үстем мазмұны қайсы? 

Мұның баса шертетін үлкен сарыны немене? Онысы — ең ал-

дымен, “Еңбек жыры”. Төңкеріс қимылы ішіндегі ең бір ұлы 

арна,  пролетариат  мәдениетінің  адам  баласының  мәдени  та-

рихына  ала  кірген  ең  жаңа  ең  зор  күйі  —  еңбек  күйі.  Мұны 

еңбекші  ақынның  ұстануы  кездейсоқ  нәрсе  емес.  Ол  ана 


22

топырағынан  үлкен  нәр  алған  сияқты,  табиғи  жолмен  бетте-

ген, төркіні таза, жолы даңғыл, жойқын сап күштің қимылын 

көрсетеді. Мазмұн тақырыптары өндірістегі еңбек (шахта, шах-

терлер).  Колхоздағы  еңбек  немесе  өндіріспен  қабысқан  ауыл 

шаруа еңбегі — бақташылар еңбегі.

Осы  жайларды  жыр  қылуда  Қалмақан  өлеңінің  өрнегі 

бірқатар  қалыптасып,  түр  сырларын  недәуір  баурап  алған. 

Көпшілікке ұғымды. Тілі де, күйі де сол өзі жыр қып отырған 

көп еңбекшінің көкейіне қонымды көптің ақыны болып отыр. 

Өлеңнің  сыртқы  ұйқасы,  өлшеуі,  ырғағы  ешбір  орасандық 

ерсілікке  кетпейді.  Шодырайып  тұрған  міні  аз  келеді.  Өзіне-

өзі жасап алған бір қалыппен келе жатыр. Бірақ осы жай, бір 

жағынан,  Қалмақан  шығармаларының  қасиеті  болса,  екінші 

жағынан,  кемшілігі  қалмай  келе  жатқан  олқылығы  сияқты  да 

сезіледі.  Қалмақан  тым  момын  ақын  тәрізді.  Ізденудің  оты, 

ұшқыны, серпіні жеткілікті емес. Жас ақын көпті қармай, түр 

іздей, шаң жұта, заң таба, жұлқына қимыл етуі, кеңірек серпуі, 

ізденгіш, жол салғыш, төңкерісшіл ақындардай, дәуірінің үлкен 

стилін табам деп шарқ ұру Қалмақанда әзірше аз. Бүгінгі күйін, 

көбінесе  мазмұн  мен  тақырыптың  күшіне  сүйеніп,  соны  ор-

таша құба төбел күйімен тартуға бейімдеу. Сол себепті теңеу, 

салыстыру  сияқты  ақын  шығармасының  сапасының  бірі  боп 

саналатын элементтер Қалмақан поэзиясында әзір онша дами 

алмай  тұрған  сияқты.  Өлеңге  шарт  болған  тілдегі,  суреттегі 

образдардың орнына, әр жайды баспа-бас атаған, ұғым тілі ба-

сымдай береді. Теңеуді келтірген жерлерде әлі де жаңа өндіріс 

көріністерін  ескі  жырлар  машығымен,  соның  кестесімен 

оңайлата, жұқалау қылып әкете береді.

Сөзді сөзге қосып, өлең жолын құрауда ол тізбек бошалаң

2

 

тіркелмеуі керек, сөздер бір жолдың ішінде тұрса да, шақпақ тас-



тай шағылып, от төгіп, жанды денедей тыныс алып тұрсын, — 

дейді  біздің  бүгінгі  алдыңғы  қатар  ізденгіш,  өскелең  тартқан 

ақындарымыз.

Қалмақан  бүгінгі  бойына  жиып  алған  күш,  өнеріне  енді 

одақтағы  алдыңғы  қатар  төңкерісшіл  ақындарды  түгел  ұғып, 

жете меңгеріп аларлық білім қосып, ақындықтағы момындықты 

тастап, іздегіш, өршіл, өз-өзіне сенімі күшейген, зор сапа қуған 

ақын болуға беттесе екен деген тілек айтар едік.



23

“СОЦИАЛДЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ” БАСҚАРМАСЫНА 

АШЫҚ ХАТ

Соңғы  кездерде  Мемлекеттік  драма  театрында  қойылған 

Жұматтың’  “Арқалық”  деген  пьесасына  және  соны  сахнаға 

шығарып  қойып  отырған  театрға,  театр  басқарушыларына 

бірнеше  сындар  жазылды

2

.  Бұл  жайдағы  алғашқы  сөзді 



бастаған “Социалды Қазақстан” еді. Кейін “Лениншіл жаста” 

Тұрғамбайұлының мақаласы басылды.

Бұл тексерулердің бәрінде де менің жайым айрықша сөз бо-

лып, театрдағы менің ісіммен, әсіресе “Арқалық” турасындағы 

менің  қатынасым  жайында  бірнеше  теріс  мағлұматтар,  қата 

түсініктер берілді.

Әсіресе,  “Лениншіл  жаста”  Тұрғамбайұлы  мені  театрдың 

суреттілік  ісін  басқарушы

3

  етіп  және  “Арқалық”  пьесасының 



режиссер-постановщигі  деп  көрнеу  өтірік  мағлұматтар  беріп, 

жұртшылықты мен туралы жалған ізге салыпты.

Осы  туралы,  сол  екі  газетімізде  қата  түсінік  алмасын  деп 

өзім туралы бірнеше анықтама айтпақшымын:

Ең  әуелі,  мен  театрда  суреттілік  ісін  басқарушы  емеспін, 

әдебиет бөлімін басқарушы драматургпін. Менің ісім — театр 

репертуарына өз жанымнан пьеса жазу.

Екінші,  өзге  қазақ  жазушылары  жазған  пьесаны  сол 

жазушылардың өздерімен бірлесіп отырып, театрдағы режис-

сер,  актердің,  жалпы  басқарманың  көпшілігімен  ақылдаса 

отырып,  сахнаға  ықшамдап  қоюдағы  олқылықтарын  айтысу, 

талқыласу. Қазақ пьесаларына кіргізетін қосу мен түзетулерді 

әр жазушының өзі істейді.

Үшінші,  сахнада  қойылатын  пьесалар  туралы  режиссер, 

суретші,  актерлерге  жалпы  және  жекеше  талдаған  түсінікгер 

беру.


Төртінші,  қазақ  пьесаларын  орысшаға  аударып,  орыс 

тіліндегі пьесаларды қазақшалау сияқты жұмыстар.



“Арқалық”  турасында  айырықша  айтатыным,  Бұл  пьеса-

ны  түзеуші  мен  емес,  жазушысы  Жұматтың  өзі.  Екінші,  сол 

түзелген қалпындағы пьесаның сахнаға қойылуында да мен өзге 

пьесалар тұсында істейтін қызметімді істей алмадым, үйткені 

қыс (январь-февраль) уақытында мен Мәскеу-Ленинградта бо-

лып, “Арқалықтың” әзірлігі пісіп қалған кезде келдім.

Режиссерлері — Елубай

4

 мен Насонов



5

. Солар Жұмат берген 

соңғы текстің кемшіліктерін әзірлік үстінде кейде қысқарту, кей-

де бірлі-жарым көріністерін ауыстырып салумен түзесіп келеді 

екен.  Мен  соңғы  кезде  солардың  кейбір  қысқарту  жөніндегі 

азын-аулақ кемісіне ғана қатынаса алдым, басқа, бұдан молырақ 

түрде араласуға пьесаның театрда әзірленіп қалғандығы, менің 

кешігіп қалғандығым себеп боп көп атсалыса алмадым.

Осы  жөнінде  біздің  өлкелік  газеттер  менің  жайымды  әрі 

өздері жаңсақ түсініп, әрі жұртшылықты күдікке салмай анық, 

дұрыс мағлұмат берсе екен деймін.


25

ҚАЗАҚСТАННЫҢ КӨРКЕМӨНЕРІ

1

Республиканың  15  жылдық  өсуін,  табыстарын  атағанда 

көркемөнер  саласы  да  өзінің  Октябрьден  туып,  бүгінгідей 

көрнекті белге шыққан жайларын айтпай тұра алмайды.

Рушылдық, феодалдық, жабайыға жақын бақташылық күйі 

ескі ғасырдың көп ғасырлық шөліндей боп артта қалды. Ленин 

партиясы өзінің дана, ұлы жолды ұлт саясаты арқылы кешегі 

құлдық  отарын  бүгін  15-ақ  жыл  ішінде  мәдениетті,  күшті 

республикаға айналдырды. Әсіресе, өлкеміздің Мирзоян жол-

дас  бастаған  басшылығы  мәдениет  жұмысына  мейлінше  көп 

көңіл бөлді. Қуанышты тойымыздың зор мағынасы әр саладағы 

табыстарымызды көрмеге салып, бұрын кім едік, енді қандай 

өріске жетіп отырмыз деген жайларды салыстырып саралаумен 

ажарланбақ.

Бас-басына  атап  айтсақ,  ең  алдымен,  бізде  биыл  10  жасқа 

толып отырған мемлекеттік драма театры бар

2

. Бізде алдыңғы 



қатардағы ірі мәдениетті елдерде туатын үлкен операға қарай 

ауысып,  өсіп,  толып  келе  жатқан  Қазақстан  музыка  театры 

бар.  Облыс  басы  сайын  бір-бір  жап-жақсы  облыстық  театр-

лар қалыптасып келе жатыр. Олардың ішінде, әсіресе Шығыс 

Қазақстанның жолдас Бекұлы Орынбек бастаған драмалық теат-

ры мейлінше өсіп, толып қалған, қатардағы көрнекті театрдың 

бірі боп отыр. Өнер қайраткерлерінің кадрын әзірлеу ісі де — 

біздегі, әсіресе өнімді, көңілді боп келе жатқан қызықты істің 

бірі. Алматы қаласындағы музыка-драма техникумы қазір таба-

нын нық басқан, ірі білім, шын мамандық дүкені боп нығайып 

отыр.  Бүгінгі  драма,  музыка  театры  —  барлық  облыстық, 

өндірістік театрларға ертең оқымысты, білімді өнерпаздардың 

ірі  күштерін  қосатын  үзілмес  қоры.  Осы  сияқты  бір  үлкен 

сенімді дүкен — Мәскеу мен Ленинградтың жоғарғы дәрежелі 

өнерпаздар  институттарының  жанынан  ашылған  мастерской-

ларымыз


3

,  биылғы  жылы  бұрынғы  драма  актерін  әзірлейтін 



26

мастерскойлардан  басқа  Мәскеу  консерваториясының  жа-

нынан  кейін  қазақ  операсының  әншісі  боп  шығатын  бір  топ 

оқып,  өсіп,  әзірленіп  жатқан  дәмелі  білімпаз  жастардың 

қатарына Ленинградтың балеттік школында былтырдан оқып, 

тәрбиеленіп жатқан бір топ жас балаларды да қосу керек. Осы 

соңғы  саналған  мастерскойлар  мен  жеке  топтар  түбінде  бір 

мезгілдік қана болмай, әрдайым лек-легімен келіп, осы бүгінғі 

сияқты  қалыптарын  жоймай,  үрдіс  істеп  тұратын  болу  керек. 

Әзірше Одақтық үлкен мамандық мектептерінде оқып жатқан 

жастардың  ішінен  артисі  де,  режиссері,  суретшісі  де  тұтас 

шығатын  болады.  Бұлар  түбінде  бірнеше  топ-топ  боп  оқу 

бітіріп  келгенде  бір-бір  театрды  қолды-қолына  ала-ала  тұра 

қалатын әзір коллективтер болады.

Соңғы  жылдардағы  қазақ  өнерінің  бір  ірі  жолға  басқан 

жаңалығы — енді Қазақстандағы өнерпаздар жалғыз Қазақстан 

көлемінде,  қазақ  тыңдаушысының  ортасында  ғана  қалмай, 

Одақтық,  дүниелік  майданға  шыға  бастады.  Бұл  —  екі  жол-

мен жүріп келеді: біріншіден, қазақ күштері көпке мәлімденіп, 

үлкен  жолға  шыға  бастаса,  екіншіден,  біздің  көркемөнерлік 

істерімізге  алдыңғы  қатар  орыс  өнерпаздарының  қатынасып, 

атсалысуы  күшейіп  келеді.  Қазір  біздің  сахна-драмалық 

істеріміз,  ән-күйіміздің  көркемделіп  өсуі,  би  өнеріміздің 

барлығы  да  жалғыз  қазақ  күшімен  істелмейді.  Осы  аталған 

мамандықтардың Одаққа аты шыққан ірі адамдары: ірі компо-

зитор, ірі режиссер, ірі биші, суретшісі сияқтының барлығы да 

бізбен істесіп, Қазақстанның көркемөнер ісіне анықтап жегіліп 

отыр


4

.

Қазақтың өз әнші, күйшілерінің өнерлері былтырдан бастап 



пластинкаға  түсіп,  жақсы  ән,  жақсы  күй  дегеннің  барлығы, 

атақты  әнші  жігіт,  әнші  әйел  артистеріміздің  үндері  бүкіл 

Одаққа, бүкіл дүниеге тарайтындай мүмкіншілік алып отыр.

Осы сияқты ғасырлар бойы қазақ ортасы, қазақы қазаннан 

аспай  жүрген  домбыра,  қобыз  және  ұмытылып  бара  жатқан 

сыбызғы ән-күй аспаптары да енді жаңа сапа, жаңа түрге көшіп, 

тәжірибе ретінде бас құрап, қазақ оркестрі деген жаңа оркестр 

жасап отыр. Бірақ біздің бұны демеп, сүйеп, көтермелеуіміз — 

“не шығар екен, қаншалық өріске бара алар екен” деген және 

“халық  аспаптары  сол  халық  қолына  ажарланған  және  сапа 



27

тапқан,  өскелеңдеген  түрде  барсын”  деген  тәжірибе  сияқты 

нәрселер. Болмаса қазақтың ендігі жаңа үлкен көркемөнерінің 

жалғыз аспаптары осы болсын дегендік емес. Бүгінгі Қазақстан 

көркемөнерінің  жалпы  беталысы,  тәжірибе,  ізденулерінің 

ішіндегі бір ерекше жақсы, дұрыс бағыты — біз ешбір салада 

да мынау қазақтікі еді, мынау қазақтікі емес еді деп, біріне-бірі 

жабысып, бірінен бойды қашық ұстамаймыз. Ол би-балет өнері 

болсын, үлкен музыка болсын, қолданатын музыка аспабының 

жайы болсын, я театрдың сахналық түрлері, ерекшеліктері тура-

сында болсын — бәріне де халық қорын, тарихи мұраларымызды 

пайдаланып  ажарлаумен  қатар,  әсіресе  алдыңғы  қатар  өнерлі 

елдердің  интернационалдық  мәдениет  қорынан  мейлінше 

іркілмей  пайдаланамыз.  Көсеміміз  Лениннің  ескі  мәдениет 

мұраларын  оқы,  біл  деген  ұранын  біз  сияқты  мәдениет  жо-

лында  кенжелеп,  артта  қалған  еңбекші  ел,  әсіресе  айрықша 

ескеріп,  жүзеге  молынан  асыруға  міндетті.  Сондықтан  қазақ 

домбыра оркестрі тәжірибе ретінде өз ісін істеп келе жатса, со-

нымен қатар, алдыңғы қатар үлкен өнерімізді аспаптарға сүйеп 

көркейтеміз. Бүгінгі мәдениетті көркемөнер орындарымыздың 

барлығы да осы тәжірибемен түзу өріс алып келеді.

Енді осы саналған ірі-ірі өнер белгілерінің алдында тұрған 

өсу  проблемаларын  да  айта  кету  қажет.  Сол  ретте  алдымен 

мемлекеттік  драма  театрын  алсақ,  бұл  әзірше  біздегі  жалпы 

еңбекші, төңкерісші жұртшылықты төңкеріс бағытындағы ұлы 

салт-санаға баулитын үлкен тәрбие орны болуға міндетгі. Ол, бір 

жағы, ірі мәдени салт-саналық шарттарға жарап тұратын үлкен 

репертуарды,  үлкен  пьесаларды  керек  етеді.  Екінші,  сондай 

шығармалардың терең суретті ірі тип кейіптерін көңілдегідей 

ғып, үлгілі ғып жетер өрісіне жеткізе шығаратын үлкен актер 

күшін тілейді. Драма театры өзінің он жылдық дәуірінде Елу-

байдай,  Қалыбек,  Серкедей  ірі  талантгы  халық  артисі,  еңбегі 

сіңген артистерді шығарып, өсіріп отыр. Осылардың қатарына 

қосылған жастан өскен Қапан, Камал, Шөкен, Жақтайлар, Сей-

фолла, Сұлтандар да театрдың бүгінгі сатысына олқы күш емес. 

Соңғылардың бәрінде де оқысақ, білсек білім тереңдетіп, тез 

дамысақ деген жолынан талап өте күшті. Бірақ осымен қатар 

драма  театрының  актер  күшін  алғанда  қатты  ақсататын  бір 

мәселе — әйел күштерінің орасан кемділігі. Бұрыннан белгілі 


28

дәрежеде  мәдениеттенген  әйел  ішіндегі  бас  актриса  Мәлике 

болмаса немесе бастан өсіп келе жаткан Қатира, Сабира болма-

са, әйел күші өте сұйқыл. Жоқтың қасы. Бүкіл республикадағы 

бірден-бір мемлекеттік театрға жалғыз Мәлике тұлға бола ала 

ма?


Онан соңғы үлкен бір кемшілік, театрдың ең алдыңғы қатар 

актерлерінен  бастап,  барлық  жаңа  күштеріне  шейін  қарасақ, 

он жыл жасаған тірліктің ішінде әлі күнге бірде- бір мамандық 

білім алған адам жоқ. Барлық жас өзінен-өзі шұқынып, әйтеуір 

тімтініп, ізденіп көрейікші дегені болмаса, сонымен азды-көпті 

үстірт  мағлұмат  құрау  болмаса,  бұл  күнге  шейін  театр  ылғи 

актердің  самородок  боп  тууын  дәметіп,  бәрінің  де  туысына 

зорлап келеді. Бірақ жұрттың бәрі Щепкин, жұрттың бәрі Елу-

бай, Серке, Қалыбек бола бере ала ма? Олардың өзін алсақ та 

мәдениетті ірі театрдың барлық шартын орындап бере алмай-

ды. Үйткені, ендігі біздің мәдениетті зритель қоятын шарттың 

көбі кейде, бұлардың да қолынан келуі қиын. Шама шарқынан 

тысқарырақ боп түсетін кездері бар. Олай болса бұл күштердің 

көбін  дұрыстап  оқытып  өсіруге,  барлық  ірі  театрлардың 

үлгілерін көрсетіп өсіруге міндеттіміз.

Осы  қатарлы  үлкен-үлкен  проблемалары  бар  көрнекті, 

қызықты дүкеніміздің бірі — ән-күй театры. Әзірше ол көруші 

жұртшылыққа  ұдайы  қызғылықты,  ыстық,  тәтті-дәмді  боп, 

жарқ-жұрқ  етіп  жалтылдап,  мәз-майрам  қып  келе  жатыр.  Ол 

алғаш  ашылған  уағында  момын  ғана  атпен  студия  боп  қана 

қалыптана  бастап  еді.  Алғашқы  адымы  “Айман  —Шолпан” 

тәуір боп өткен соң ол театр атын алып, батыл қимылдай ба-

стады.  Бірақ  бұл  күнге  шейін  әлі  де  ол  бір  эксперимент  — 

тәжірибе театрының үлгісі екені даусыз. Рас, ол мін емес. Кей 

уақытта  кейбір  театрдың  тіпті  барлык  қалпы,  мазмұны,  түрі 

де сол эксперименттік негізінен жүріп отыратыны да болады. 

Мүмкін, тіпті біздің музыка театрымызға бірнеше жылға шейін, 

әлде тіпті қазақтың шын мағынадағы операсы туған соң да өз 

бетінде осындай эксперимент боп жүре беру де қажет болар.

Олай  болса  бұл  театр  проблемаларын  әзіргі  сол 

эксперименттік  бетінен  белгілеу  шарт.  Осы  жағынан  қарасақ, 

бүгін  әзірлеп  жатқан  “Жалбырды”  сөз  қылмай  қоя  тұрып, 

“Айман  —  Шолпаннан”  “Қыз  Жібекке”  шейін  жүрген  жо-


29

лын  алғанда,  қаншалық  үлкен  жаңғыру,  өрлеп-өсу  бар,  соны 

көрейік. Бұл екеуінің арасындағы айырмасы — соңғысында ән 

көбейе түскен, би молайған, бірақ екеуінің де жасалу, қалыптану 

негізі  бар.  Бұл  театрдың  эксперименттік  бір  ерекшелігі  — 

қазақтың ескі тарихынан қалған ән мұрасын түгел пайдалану 

ғой. Ол өз бетінде, жекеше алғанда дұрыс негіз болсын. Бірақ, 

тегінде, осыны ғана арқандаулы қазығындай біліп, қайта-қайта 

тебіндеп, бар жұрт қала берсе дұрыс бола ма? Эксперименттік 

іздену, үсті-үстіне түр табу қайда? Қазақ әнінің мол екені рас, 

оны бүгінгі жұртшылықтың сүйетіні, бағалайтыны рас. Бірақ 

соған  қарап,  ән-күй  театры  әрбір  постановкасын  ылғи  сол  ел 

әндерінің қанатына артып, сол әнге арналған көруші ықыласын 

өздеріне  қорек  қып  жүре  беруге  бола  ма?  Бұл  тым  оңайлау 

жол болғанмен де, қаншаға барады? Ал зәуі, қазақ әнінің көп 

қорының  баршасын  сол  театрдың  өзі  шиырлап  тастаған  күн 

болса, онда қайтеді? Оның да таусылатын күні болмай ма? Жоқ, 

әлі де ән көп, талайға жетеді дей береміз бе? Ол бірақ ізденуден 

қорғаншақтап, оңайды, әзір асты жағалай беруіміз болмас па? 

Ескі әннің жаңаша жазылған операға кіретін орны да бар. Бірақ 

оған  қарап  не  постановка  қойсақ,  соның  бәрінде  де  “мынау 

жердің өлеңдерінде, драмалық күйіне пәленше ән дәл келеді” 

деп,  ылғи  ән  монтажын  жасай  беруіміз  көп  іздену  боп  шыға 

ма? Бел ауыртпай ғана ауырдың асты, жеңілдің үстімен жүре 

беру  болмас  па  екен?  Ескі  тарихтан  алған  “Айман  —  Шол-

пан”,  “Қыз  Жібекке”  пайдаланған  бірқалыпты  ескі  әндермен 

көтеріліс, төңкеріс я бүгінгі бір мазмұн, монтаждап алған ән-

күйде екінші мазмұн боп отырса жол ма? Осы жайларды ән-күй 

театры мықтап ескеріп, өзінің экспериментін ылғи қайталақтай 

беретін  бір  негіз,  бір  машыққа  құрмай,  шамасы  келгенше 

шығармашылдық, ізденгіштік қарекеттерін күшейтуге міндетті. 

Алғаш  бастаған  тәжірибелерден  енді  ілгері  қарай  бір  секіріп 

түсетін мезгіл болды.


30

АБАЙ — КАЗАХСКИЙ КЛАССИК

В декабре истекшего года казахстанская общественность от-

метила тридцатилетие со дня смерти крупнейшего казахского 

поэта — Абая Кунанбаева. В правительственном решении, от-

носящемся к юбилею поэта, значится: сооружение памятника 

Абаю  в  г.  Алма-Ата,  переименование  в  честь  Абая  одного  из 

педагогических  вузов,  одного  из  казахских  театров,  академи-

ческое издание полного собрания сочинений Абая, перевод его 

избранных произведений на русский язык и ряд других мероп-

риятий.


Поэт  глубоко  волновавшей  его  гражданской  скорби  эпохи 

колониального  безвременья,  поэт  чрезвычайно  яркого,  коло-

ритного  и  для  своего  времени  исключительно  оригинального 

эмоционального и интеллектуального заряда, мастер полноцен-

ного высокохудожественного слова — Абай, безусловно, заслу-

жил это высокое внимание советской общественности.

Еще  будучи  воспитанником  старого,  схоластического  се-

мипалатинского медресе имама Ахметризы, он рвется чутким 

пытливым умом из удушливого окружения богомольных бук-

воедов и темных фанатиков к произведениям знаменитых по-

этов  арабской,  иранской  и  чагатайской  старины.  Пустому  за-

учиванию  непонятного  текста  Корана,  пятикратной  молитве, 

изнуряющему посту и бесплодным спорам над буквой шариата 

он пытался противопоставить как единственно манящее и вол-

нующее его изучение восточной поэзии. Абай предпринимает 

первые  опыты  подражания  этим  поэтам,  а  иногда  и  попытку 

преодоления их традиций.

Стоном  мятущейся  души  звучат  юношеские  строки,  обра-

щенные Абаем к Саади, Фирдоуси и Гафизу:

“Протяните руку помощи,

О, поэты, я зову вас”.


31

Этот порыв то вырастает в бурю негодования, то переходит 

в острую уничтожающую сатиру, то превращается в минорный 

тон элегий и дум и все время свидетельствует о напряженной 

борьбе одинокого поэта с пороками своей феодально-родовой 

среды, среды социально и морально разлагавшейся.

Эти настроения являются лейтмотивом творчества Абая на 

всем протяжении его литературной деятельности. Борьбой оди-

ночки протестанта, переросшего культурно и идейно косную и 

отсталую среду своего класса, давившую на поэта всеми сила-

ми, но не покорившую его духа, пронизаны в основном стихи 

всех периодов творчества Абая. Большой природный критиче-

ский ум, напряженно ищущая внутренняя воля и сильное по-

этическое  воображение  помогли  ему  перерасти  многие  пред-

рассудки своего времени, стать творцом небывалых до него в 

казахской литературе блестящих по форме и глубоких по идей-

ному содержанию стихотворений.

Годы обучения Абая в медресе длятся недолго. После трех-

летнего обучения в городе он по воле отца, крупного феодала 

того времени, старшины многочисленного рода Тобыкты, воз-

вращается в родные степи, чтобы помочь отцу в деле управле-

ния родом.

Постоянное близкое соприкосновение со многими предста-

вителями различных слоев населения (по преимуществу с носи-

телями степного красноречия или поэтами-певцами с богатым 

репертуаром  из  произведений  казахского  эпоса  и  фольк лора) 

постепенно освобождает Абая от книжного влияния иранских, 

чагатайских поэтов.

В  языке,  в  образно-стилистическом  оформлении  дальней-

ших его стихов начинает явственно преобладать народная по-

эзия. Богатый былинно-героический эпос исторических песен, 

многообразные  мелкие  жанры  устного  творчества  становятся 

постоянной питательной средой его дальнейшего творчества.

Окрепший и почти оформившийся к 20 годам талантливый и 

яркий поэт Абай все же не полностью отдается поэзии. Его ув-

лекают степная родовая борьба, стремление сохранить господ-

ствующее положение и власть над родом, власть, завоеванную 

его отцом и дедом через жестокую, коварную и беспрестанную 

борьбу с соперниками.

Абай,  потомок  биев,  по  давнему  надменному  предрас-

судку  своей  среды  считает  звание  поэта  недостойным  имени  


32

крупного феодала и как бы гнушается поэзии. Он пишет мало, 

а написанные им стихи распространяет от имени своего друга 

Кокбая.


Но недолго длилось благополучие...

Начиная с 25 и почти до 60 лет вся жизнь Абая протекает в 

атмосфере, сознательно поощряемой царизмом, внутриродовой 

вражды, сутяжничества, ложных доносов, взяточничества чи-

новников и т. д.

Однако  незаглохший  в  нем  поэт  часто  (в  силу  множества 

исторических,  классовых,  бытовых  противоречий  его  среды) 

ставит в эти годы Абая на позиции сурового критика, изобли-

чителя пороков его же собственной группы. Начинается недо-

вольство своей ролью и положением, неудовлетворенность ду-

ховным и идейным убожеством близких поэту людей.

Сложные  людские  отношения  внутри  неразложившегося 

феодально-родового  общества  с  его  нравами,  узаконенными 

обычным правом, создают много тупиков на жизненном пути 

человека с ярко выделяющейся индивидуальностью. Приобре-

тая с годами изворотливость в сложной, но никчемной степной 

борьбе, Абай все же не избежал участи многих, подобных ему; 

не однажды привлекается он к суду за содеянное в борьбе или 

им самим, или его приспешниками. Все подобные случаи при-

водят  его  к  частым  столкновениям  с  царскими  чиновниками 

различных ведомств.

Этот период, т. е. последняя четверть XIX столетия, как из-

вестно, является периодом усиленного капиталистического раз-

вития России.

Процесс освоения значительной части Казахского края как 

окончательно присоединенной колонии царизма шел быстрыми 

темпами.

Ряд областей, в том числе и родина Абая — Семипалатин-

ская область, был усеян многочисленными ярмарками. Широко 

распространились  уже  продукты  промышленности.  Агентами 

фабрик, заводов, поставщиками сырья для всяких контрагентов 

начали выступать купцы из местного населения. В степь начали 

проникать капиталистические отношения. В крупных городах 

начала возникать казахская купеческо-торговая буржуазия.



33

Этот процесс экономического и политического освоения за-

воеванной колонии не мог не сказаться на положении феодалов. 

Все эти моменты жизни края выбивали почву из-под ног фео-

дала старого типа.

Абай, приведенный многими внешними и внутренними про-

тиворечиями к социальному тупику, ищет выход. Постепенно 

растет в нем тяга к европейской культуре. Она вначале пред-

ставлялась ему единственным надежным орудием в его борьбе 

за свое положение в степи.

Абай принимается за самообразование. Вскоре, овладев рус-

ским языком, он берется за изучение русских классиков. В пер-

вые же годы своих занятий русской литературой он случайно 

встречает  учеников  Чернышевского,  ссыльных  80-х  годов  — 

Михаэлиса,  Долгополова,  Гросса  и  др.  Они  подружились  с  

Абаем, бывали в гостях у него в ауле, руководили его чтением. 

По совету своих новых друзей Абай возвращается к поэзии. И 

первое значительное свое стихотворение этого периода “Лето” 

он  распространяет,  по  совету  Долгополова,  от  собственного 

имени. Последовавшие за этим несколько лет усиленного чте-

ния были для Абая самыми плодотворными годами его жизни.

Он  успевает,  живя  в  степи,  основательно  ознакомиться  со 

всеми  крупными  русскими  поэтами  и  писателями  XIX  века. 

Абай  читает  Спенсера,  Спинозу,  Дарвина.  Штудирует  “Исто-

рию умственного развития Европы” Дрэпера.

По собственному признанию Абая, “эти чтения перевернули 

весь мир его представлений, и казалось, будто восток стал за-

падом, а запад сменился востоком”.

Правдивость этих личных признаний Абая подтверждается 

дальнейшим  его  творчеством.  Он  первый  занялся  переводом 

произведений Пушкина и Лермонтова на казахский язык. Бла-

годаря его талантливой передаче “Евгения Онегина” имя Татья-

ны стало широко известным в степи. Письмо Татьяны и ответ 

Евгения пелись известными певцами и молодыми поэтами кон-

ца XIX столетия на всех увеселительных вечерах и народных 

празднествах.

Лермонтов, особенно сильно приковавший к себе внимание 

поэта, оказал заметное влияние на собственную лирику Абая.



34

Творчество  Лермонтова  в  значительной  степени  было  со-

звучно творчеству Абая, резко обличавшего духовное, идейное 

убожество людей своей среды и, подобно Лермонтову, роман-

тически устремленного в неопределенную туманную даль луч-

шего будущего.

Только исключительной одаренностью и глубоким знанием 

всей духовно-речевой культуры казахского народа и восточной 

поэзии можно объяснить полноценную передачу Абаем на тог-

дашнем казахском языке лермонтовского и пушкинского стиха.

“Кинжал”, “Выхожу один я на дорогу”, “Парус”, “Дары Те-

река” и много других стихотворений переведены Абаем с таким 

мастерством,  что  выразительность  и  действенность  его  пере-

водов почти не уступают оригиналам.

Это  тем  более  поразительно,  что  казахский  литературный 

язык тогда еще не выработался как следует и поэтический сло-

варь его был еще беден.

Абай познакомился и с учением Будды и считал буддизм од-

ним из разумнейших и глубочайших религиозных учений.

Это  свидетельствует  о  том,  что  к  тому  времени  Абай  уже 

освободился от тесных уз исламского фанатизма.

Он по-прежнему придерживается ислама, но не становится 

поклонником  всего,  что  говорится  апологетами  этого  учения. 

Наоборот, облик рационалиста, новатора, представителя либе-

ральной группы феодалов своего времени — Абай предвосхи-

тил во многом новаторов-прогрессистов из татарской либераль-

ной буржуазии (Марджани, Каюма Носари и др). Как сторонник 

широкого европейского образования, как борец за раскрепоще-

ние умов от фанатических оков религии и невежест ва, как че-

ловек, резко осудивший многие позорные бытовые институты 

мусульманского Востока.

Абай является непревзойденным мастером казахского стиха, 

обогатившим казахскую поэзию новыми формами, размерами, 

рифмами, строфическими нововведениями.

Крупнейший  поэт,  он  одновременно  был  и  композитором. 

Для большинства своих новых стихов он сочинил оригиналь-

ные, глубоко прочувствованные мелодии, которые распростра-

нены и известны среди широких слоев казахских читателей не 



35

менее, чем популярнейшие стихотворения Абая. До нас дошло 

до 10 музыкальных произведений Абая. Все они записаны на 

ноты и включены в репертуар вокалистов казахского музыкаль-

ного театра и радиовещания.

В многообразном творческом наследии Абая значительное 

место  занимает  сатира.  Уничтожающим  ударам  его  желчно-

го  стиха  подвергались  главным  образом  эксплуататоры  масс, 

“сильные  люди”  степи,  люди  его  собственного  класса,  неза-

служенно  стяжавшие  славу  “благодетелей  и  старшин  родов”. 

То едкой иронией, то сарказмом звучат его строки, рисующие 

живые, яркие образы управителей — расточителей народного  

достояния; биев (народных судей) — взяточников; аткамнеров — 

разжигателей  внутриродовой  вражды.  Беспощадный  судья  

своей среды, смелый изобличитель ее пороков, он дал, с одной 

стороны,  суровую  и  неприглядную  картину  разлагающегося 

феодального  быта,  а  с  другой  стороны,  отразил  картину  воз-

никновения у казахов купеческо-торговой буржуазии. Все эти 

силы в изображении Абая действуют на жутком фоне народной 

темноты, бедности, бесчеловечной эксплуатации, на фоне коло-

ниального гнета.

Высокоодаренный  поэт,  идейно  и  культурно  переросший 

своих  современников  на  целое  поколение,  Абай  задыхался  в 

удушливой атмосфере гниения и разложения своей косной сре-

ды, знавшей только рабское поклонение царским чиновникам 

и борьбу за власть. Обличая их пороки, Абай не щадил и себя 

как бывшего участника этой же самой борьбы. Давно начавша-

яся душевная раздвоенность тем более углублялась, чем более 

стремился Абай отойти, отдалиться от окружавшей его дейст-

вительности. Абай обращается к потомкам:

Судьба для всех как неизбежность встанет,

Один мгновением сгорит, другой увянет,

И сердце — дикий пламенный скакун —

Суду потомков темой сказок станет.

Бедняга я, сумею ль дать ответ сполна,

Вам будет жизнь свободнее дана.

И справедливо ль мне гореть два раза?

Душа изранена, а кровь моя черна.



36

Это  заключительный  аккорд  скорбной  лирики  последних 

лет его жизни. В 1904 году умирает его любимый сын Магавия, 

и Абай после этой утраты совершенно прекращает общение с 

людьми, перестает принимать пищу и умирает, пережив сына 

только на 40 дней.

Советская общественность Казахстана, отдавая должное па-

мяти великого поэта, хорошо знает, чему учиться у Абая.

Она прекрасно помнит, как алашордынская националисти-

ческая интеллигенция в своей борьбе против советской власти 

пыталась  представить  Абая  идеологом  национализма,  стара-

лась постфактум завербовать Абая в свой лагерь и противопо-

ставить его наследие тому новому, что нес Октябрь в казахский 

аул.


Но действительными наследниками творческой сокровищ-

ницы Абая являются только трудящиеся Казахстана.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет