Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


 .2 .  Е Л ІК Т Е У І Ш   С Ө З Д Е Р Д І Ң   С Е М А Н Т И К А Л Ы Қ



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет989/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   985   986   987   988   989   990   991   992   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
9 .2 .  Е Л ІК Т Е У І Ш   С Ө З Д Е Р Д І Ң   С Е М А Н Т И К А Л Ы Қ  

С И П А Т Ы

9.2.1. Еліктеуіш создер

Еліктеуіш сөздер деп табиғатга ұшырасатын 

сан алуан  құбылыстар  мен заттардың бір-біріне 

қақтығысу-соқтығысуларынан туатын дыбыстар- 

ды,  сон дай -ақ,  ж ан-ж ануарларды ң  дыбысталу 

мүшелерінен ш ығатын әр түрлі дыбыстарды есі- 

ту қабілеті арқылы белгілі-белгілі түсініктер ре- 

тінде қабылдаудан болған және сол түсініктердің 

атаулары есебінде қалыптасқан сөздерді айтамыз. 

М ысалы:  М ылтық  тарс  етті;  қарға  қарқ  етті 

деген  сөйлемдерді алсақ,  ондағы  т арсдеген сөз 

мы лты қты ң  атылуынан  туған  ды бы сты ң  атын 

білдірсе, қарқ деген сөз қарғаның дыбыстау мүше- 

сінен (қарқылдауынан)  ш ы ққан дыбыстың атын 

білдіреді.  Демек,  бұл  екі  сөздің  екеуіне де  ж ан- 

сыз және жанды затгардан ш ыққан дыбыстар негіз 

болған.  Бірақ бұл дыбыстардың  қайсы сы   болса 

да, әрине, сол дыбыстардың дауыстарын дәлме- 

дәл  етіп  айтуға  тырысудан  туған  әрі дыбыстык, 

бейне, әрі сол бейненің атауы ретінде қалыптас- 

қан  дыбыстар.  Заттың  құры лы м ды қ  бөлш ек- 

терінің ерекшеліктеріне қарай, жерге түскендегі 

дыбыс я дүңк, я тыңқ, я діңк, я тоқ, я  тық... етіп

*  Ахмеди  Ы сқақовты ң   “ Қазіргі  қ а за қ   тілі”  (1991)  кітабынан  алынды.




ЕЛІКТЕУІШ  СӨЗДЕР

551

естілуін тілмен дәлме-дәл  айты п  жеткізу  қи ы н - 

ақ.  Д егенм ен,  осы  дыбыстар  ды бы сты қ  бейне 

ретінде де,  сол  бейнелердің атаулары ретінде де 

қалы птасқанды қтан,  оларды  біз сөздер есебінде 

қабылдаймыз.  Оның  бер  ж ағы нда,  бұл  дыбыс- 

тар,  қайсы сы   болса  да,  жалаң  дыбыстар  емес, 

күрделі  дыбыстар.  Ал  осы  күрделі  дыбыстар 

белгілі-белгілі табиғат дыбыстарының таңбалары 

есебінде  қабылданы п, тиісті  сөздерге айналған. 

О ған  көркем әдебиеттен  кейбір  мысалдар  келті- 

рейік.


Д әл сол кезде түп қарағаннан аса бере, алдына 

жас кызыл қозы топ ете түсті (Әуезов).  Қасқыр 

тыпырлап жатқан қозыны көре сала, ырр етіп ба- 

рып бас салды (Сонда). Қозы екі қом ағай ауыздың 

кергісінде қанжоса болып дар-дар айырылды.  Сырт- 

сырт  етіп  жас сүйек сынды.  Қапаш-күпаш қорқ- 

қорқ етіп қомағай қанды ауыздар асайды (Сонда). 

Осы сөйлемдердегі топ,  ырр, дар-дар,  сырт-сырт, 



қорқ-қорқ сөздері де тиісті дыбыстарды  есітуден 

пайда  болған  түсініктерді  білдіреді.  Сондықтан 

бұлар да, әрине, еліктеуіш сөздерге жатады.

О сы ндағы  дар-дар, сырт-сырт,  қорқ-қорқ де- 

ген еліктеуіш сөздер бастапқы түбірлердің екі рет 

қайталануынан жасалған.  Егер сол сөйлемдердің 

құрам дары на  да,  құры лы стары на  да  еш қандай 

өзгеріс енгізбей, тек осы елікгеуіш сөздерді қосар- 

л ан ған  түрде емес,  жалаң түрде  ған а қолдансақ 

(мысалы, сырт етіп жас сүйек сынды), өзге сөздер 

сияқты ,  еліктеуіш  сөздердің  не  жалаң  түрі  мен 

қосарланған түрі болатыны, олардың мағынала- 

рында тиісті айырмаш ылық барлы ғы  аңғары ла- 

ды. Демек,  еліктеуіш сөздің жалаң түрі амал-әре- 

кеттің бір ғана ретж асалаты ны н білдірсе,  қайта- 

ланған түрі  сол амал-әрекеттің үсті-үстіне әлде- 

неше  рет  қайталаны п  ж асалаты ны н  білдіреді. 

Мысаль?г  дар  айрылды  және  дар-дар  айрылды; 



сырт етіп және сырт-сырт етіп; қорқ етіп және 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   985   986   987   988   989   990   991   992   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет