Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


бағана,  ілгері,  әрі,  бері,  мана,  ылғи,  әзір,  бекер



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет968/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   964   965   966   967   968   969   970   971   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
бағана,  ілгері,  әрі,  бері,  мана,  ылғи,  әзір,  бекер, 

дереу,  кері,  әрмен,  бермен,  нақ,  нағыз,  дәл,  оте, 

тым,  аса,  ерекше,  мүлде,  оқыс,  түгел т.б.

Ескерту: Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі  үстеу- 

лер  болып  табылатын  ары,  бері,  кері  көне  түркі 

тілінде морф емаларға бөлш ектеніп,  -ры,  -рі,  -ру 

б ағы тты қ  бары с  септігінің  ф ун кц и ялары н д а 

жұмсалатын тұлғалардың түбірге сіңісіп,  кірігіп 

кетуі  а р қ ы л ы   қ а л ы п т а с қ а н .  Ғ ал ы м д ар д ы ң




көпшілігі бұл тұлғаны көне барыс септіктің жал- 

ғауы деп таныса, кейбір зерттеушілер жалғау емес, 

б а ғы п ы қ  мағына тудыратын қосымша деп қарай- 

ды.  Көне түркі ескерткіштер тіліндегі -ры,  -рі,  -рү, 

-дутұбір сөздердің құрамында өлі формант ретін- 

де  сақталған .  С оны м ен  бірге  негізгі түбір  үстеу 

тобы на ж ататы н жоғары,  ілгері сөздерінің түбірі 

жо,  іл есім  сөздер  б олған.  Жо -  ж оқ,  йок  -  биік 

м ағы н асы н , іл  -  ілкіде,  баста м ағы насы нда қол- 

даны лған. Тарихи тұрғыдан жо,  іл сөздеріне -ға , 

-ру,  -геру,  -қару,  -керу формалары ның жалғануы 

арқылы  үстеулержасалған.

Негізгі  үстеулердің көпш ілігіне сы н есімнің 

шырай ж ұрнақтары  ж алғанады . Атап айтқанда, 

мезгіл үстеулеріне: бүрынырақ, ертерек, кеіиірект.б. 

М ысалы:  Бұрынырақ  кезде  бұндайда  асын  тас- 



тап, кісіге қарап жалтақтап шығып кететін (Әуе- 

зов).  Ертерек  келмедің  деп  несіне  ескертпейін, 



ештен кеш жақсы (Мүсірепов).  Мекен үстеулері- 

не  ж алғанады :  төменірек,  әрірек,  ж оғарырақ, 



төмендеу,  берірек т.б.  С ы н  қим ы л  үстеулеріне 

жалғанады: тезірек, жайырақжылдамдау, оңай- 



ырақ  т.б.

Үстеудің кейбір м ағы налы қ топтары  ш ырай 

жұрнақтары н мүлдем қабылдай алмайды. Ж оға- 

рыда аталған  кейбір үстеулерге сын есімнің  шы- 

рай  ж ұрнақтары ны ң  жалғануы  тарихи  ж ағы нан 

үстеудің сын есіммен ж ақын, төркіндес екендігін 

көрсетеді.  Осымен байланысты шырай жұрнақта- 

рын  қабылдайтын да -  негізгі түбір  үстеулер  мен 

қимылдың сапалық белгісін білдіретін үстеулер.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   964   965   966   967   968   969   970   971   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет