Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет925/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   921   922   923   924   925   926   927   928   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
коре бергісі келіп еді дегендегі үш көмекші етістік- 

пен  қолданылған кору етістігі де (коре бергісі келіп 



еді) ж оғары дағы   үш  қосымшалы  етістік  сияқты  

сөйлемде бір сөз қызметін атқарады.



7.6.2. Көмекші етістік

К өм екш і  етістіктер  -  грамм атикалы қ даму- 

дың  нәтижесінде алғаш қы  лексикалы қ м ағы на- 

с ы н а н   а й р ы л ы п ,  гр а м м а ти к а л ы қ   қ ы зм е тк е  

көш кен етістіктер.  Көмекші етістіктердің саны да 

аз емес,  бірақ  олардың тілдегі  құрамы  тұрақты. 

Қазақ тілінде отыз көмекші етістік бар.  О лар:ал, 

бақ,  бар,  баста,  бер,  бол,  біл,  біт,  жазда,  жат

( = ы р ), 

жонел,  жүр,  жібер,  де,  еді,  екен,  ем ес, 

ет,  кел,  кор,  қал,  қой,  қыл,  отыр,  от,  сал,  тас- 

та,  тұр,  түс,  шық.

Көмекш і  етістіктер  қазақ тілінің  граммати- 

калық құрылысынан  кең орын  алады.  Етістіктің 

г р а м м а ти к а л ы қ   к а т е г о р и я л а р ы н ы ң   к о б ін ің  

көрсеткіші қызметін көмекші етістіктер атқарып, 

категориялардың мағы насы н жасауға қатысады. 

Атап айтқанда,  нақ осы шақ (келе жатыр), қатыс- 

ты қ  өткен  ш ақ  (келіп  еді),  қалау рай  (оқы ғы сы  

келеді,  оқы са  екен,  оқы са  игі  еді),  бұйры қ  рай 

(айтушы болма,  айта көрме),  шартты рай жасай- 

ды:  Ол  бір  сэт  т ағы   бір  айналып  келер  болса, 

бар өнерімді салар едім (М ұқанов).  Комекш і ет- 

істіктер  мүмкіндік модальдылықты  (айта алады, 

келе алмайды, сене біледі) және төл сөзді жасай- 

ды  (-Кет!  - деді ол).  Етістіктің болымдылық- бо- 

лымсыздық категориясының көрсеткіші қызметін 

де атқарады: келген жоқ, келер емес.

Көмекші етістіктер қимылдың  қалай жасал- 

ғаны н  нақтылы сипаттап, дәл көрсетуде ерекше 

қы змет  атқарады.  М ысалы,  қүлап  қала  жаздап 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   921   922   923   924   925   926   927   928   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет