Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет914/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   910   911   912   913   914   915   916   917   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
7.5.1.1. Дағдылы откен  шақ есімше

Д ағд ы л ы   ө тк ен   ш ақ  есім ш е  -атын  (-етін, 



-йтын,  -йтін) ж ұрнағы  арқылы жасалады.  Есім- 

шенің бұл түрі  сөйлемде жіктеліп,  бұрын  болған 

әрекеттің бірнеше қайталанып, дағдылы  қалыпта 

орындалып  тұрғаны н  білдіреді.  М ысалы,  бара- 



тынмын, баратынсың, баратынсыз, баратын, бара- 

тынбыз, баратынсыңдар, баратынсыздар, баратын.

Ал  атрибуттық  қызметтегі  айтатын хабар, 



жазатын қағаз,  қарайтын мэселе дегендегі есім- 

шелер келер ш ақ мәнінде ж ұмсалған сияқтанып 

тұрады .  Б ір ақ   атр и б у тты қ  қы зм еттегі  -ат ын 

(-етін,  -йтын,  -йтін) қосымшалы есімше шақтық 

мағы надан  гөрі  аны қтауы ш   қы зметін  атқарады 

да  ш ақты қ  м ағы наны   білдіру  басқа  мүш енің  - 

баяндауыш тың  үлесіне тиеді.  Мысалы:  Оқитын 



кітабым  жоғалды.  Оқитын  кітабым  үйде  түр. 

Оқитын  кітабым  көбеймекші.  Осы  үш  сөйлем 

үш  ш ақта  айтылып  тұр.  Бір  сөйлемде  бір  ғана 

шақтық мағына болатынын ескерсек, үш сөйлемде 

қайталанып тұрған оқитын есімшелі ф орманы ң 

атрибуттық қы зметте тұры п,  ш ақты қ м ағы наға 

қаты спағаны н  көруге  болады.  Сонымен  бұл  үш 

сөйлемңің ш ақты қ м ағы насы н баяндауыш  қы з- 

метін атқарып тұрған жоғалды,  түр,  көбеймекші 

етістіктері  білдіріп  тұр. Д егенм ен  -атын ( - етін, 

-йтын,  -йтін) жұрнақты  есімш енің  мағы насы н- 

дағы  келер ш ақты білдіру қабілетін  мүлде теріс- 

ке  ш ы ғаруға  болм айды .  О ны  байқау  үшін  -ар, 

-ер,  -ресім ш е ж ұрнақтары мен синоним   ретінде 

қолданылатынын салыстырсақ та болады. Айта- 

лы қ,  оқитын кітабым дегенді оқыр кітабым  не- 

месе сөйлейтін сөз дегенді сөйлер сөз деп те  айта 

береміз.

Сондықтан  болар,  есімш енің бұл түрі  ауыс- 

палы  өткен  ш ақ деп те аталады.

Ал дағдылы өткен  шақ деп аталуы есімшенің 

бұл түрінің жіктеліп, баяндауыш  қызметін  атқа- 

руына байланысты.  Мысалы:



Мен оқитынмын 

Сен оқитынсың 

Сіз оқитынсыз 

Ол оқитын

Біз оқитынбыз 

Сен  оқитынсың 

Сіз оқитынсыз 

Ол оқитын


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   910   911   912   913   914   915   916   917   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет