Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Есімшенід есімдерге жақындығы мен озге-



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет911/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   907   908   909   910   911   912   913   914   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
1. 

Есімшенід есімдерге жақындығы мен озге- 

шеліктері:

а) 


Есімше формалары сын  есім  сияқты   зат- 

ты ң  белгісін  аңғарты п,  сөйлемде қандай?петъп 

сұраққа жауап  береді,  анықтауыш   қы зметін  ат- 

қарады.  Бұл ж ағынан есімшенің сын есімнен ай- 

ырмаш ылығы байқалмайды.  Бірақ сын есім  мен 

есімшенің заттың белгісін білдіруі анықтап аңғар- 

ған  кісіге бірдей емес.  Мәселен,

көк шөп 

көгерген шөп

ақ шаш 

ағарған іиаш

қызыл орамал 

қызарған орамал

деген  мысалдардағы бірінші  баған дағы  көк,  ақ, 



қызыл сын есімдерімен  екінш і бағандағы  көгер-

*Көсемшелерді 



үнемді,  үнемсіз

  деп  бөлу  жайлы  ескерте  кететін  бір  ж айт  бар.  А.  Байтүрсы нүлы   еңбектерін  ашуға 

тиым  салынған  кезде,  көптеген  галымдар  аталган  терминдерді  алғаш   қолданған  жоне  көсемшелерді  солай  деп  топтаған  - 

Н.  Сауранбаев деп  келген.  Ал  негізінде  бүл  атау  -  А.  Байтүрсы нүлы нікі.  А қаң бүл  атауларды  күрделі  етістіктегі  қим ы лды ң 

оту  сипатына  байланысты  алып,  үнемді  көсемше  созымды  істі  (айта  бердім),  үнемсіз  көсемше  созы мсы з,  бірден  бітетін 

істі  (айтып  бердім)  білдіреді  деп  топтайды.  Ал  Н.Сауранбаевта  өткен  ш ақ  косемш е,  керісінш е,  үнемді  деп  аталады.




532

М О Р Ф О Л О Г И Я



ген,  ағарған, қьізарған есімшелерінің мағынасын- 

дағы айырмашылыққа назар аударайық. Сын есім- 

дер заттың тұрақты (статикалық) белгісін білдірсе, 

есімшелер қимыл-әрекет нәтижесінде пайда бол- 

ған өзгерісті (динамикалық) аңғартып тұр.

ә)  Есімшелер сын есім сияқты  көптеліп, тәу- 

елденіп, септеліп заттанады. Сөйлемде бастауыш, 

толықтауыш   қызметін атқарады. Ж іктеліп баян- 

дауыш  қы зм етін  атқарады.  М ысалы,  Көрмес  - 

түйені де көрмес дегенде бірінші көрмес атау сеп- 

тігінде  тұры п  бастауы ш ,  екінш і  көрм ес  сөзі 

жіктеліп,  3-ж ақ нөлдік формада қолданылып ба- 

яндауы ш   қы зм етін  атқарып тұр. Айтарыңды ай- 



тып  қа л,  Енді  айналып  келгенше дегенде  айтар 

есімш есі  әрі  тәуелденіп,  әрі  септеліп толы қтау- 

ыш  болып тұр.

б) 


Етістіктің  болымсыз  ф орм асы на  есімш е 

ж ұрн ағы   ж ал ған ған д а  да  есімш енің  болымсы з 

м ағы насы  аңғарылады.  Бірақ есім сөздер сияқты 

есім ш елер де жоқ,  емес сөздері  арқы лы   болы м - 

сыз ф орма жасайды.  М ысалы,бармаған - барған 

жоқ,  барған емес. Д емек,  есімшелер болы м сы з- 

д ы қ  ф орм аны   етістіктерше  синтетикалы қ ж ол- 

мен  де,  есімдерш е  аналитикалы қ  ф орм ам ен  де 

жасайды екен.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   907   908   909   910   911   912   913   914   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет