Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


ғалы  отыр,  тогілгелі  тұр,  орындағалы  жүр



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет910/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   906   907   908   909   910   911   912   913   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ғалы  отыр,  тогілгелі  тұр,  орындағалы  жүр  т.б.

М о р ф о л о г и я л ы қ   ж ігі  а й қ ы н   қ ұ р а н д ы  

жұрнақтарды  көсемшелер қатарында қарастыру- 

ға  оларды ң  ж оғары д ағы   кестеде  көрсетілген 

көсемшелерге тән  қызметтерде жұмсалуын және 

етістікке бағы ны ңқы лы ғы н  негіз етіп алу керек.

7.5.  Е  С  I  М  Ш   Е

Етістіктің ф ункциялы қ формалары ның бірі

- есімше.  Есімше м ағы насы ж ағынан  етістіктер-

ше  болымды  ж әне  болымсыз,  салт-сабақты   бо- 

лып бөлініп, ж ақтық,  ш ақтық м ағы наны  аңғар- 

тады.  Бірақ түрленгенде есімдерше көптеледі, сеп- 

теледі, тәуелденеді.  Осы ерекшелігіне байланыс- 

ты сойлемде  атрибуттық және  предикатты қ ма- 

ғы н аға  ие  болады  да,  әрі  етістік,  әрі  сын  есім 

орнына жүре береді.

Есімше -ған (-ген,  -қан,  -кен),  -ар (-ер,  -р,  -с), 

-атын  (-ет ін,  -йтын,  -йтін),  -уиіы  (-уш і),  -м а қ 

(-мек,  -бақ,  -бек, -пақ,  -пек) жұрнақтарының негізгі 

және туынды түбір етістікке,  етістіктің болымды 

және болымсыз формаларына,  етіс категориясы- 

ның барлы қ түрлеріне ж алғану арқы лы  жасала- 

ды. Ал  қалау рай,  бұйрық рай,  шартты рай  ф ор- 

маларына есімше жұрнақтары жалғанбайды.

Есімше  ж ұрнақтары ны ң  қызметі  -  өзі  жал- 

ғанған етістіктің аңғартатын м ағы насы н өзгерт- 

пей,  заттың  қим ы л-әрекет  арқы лы   білдіретін 

белгісін  жасау.  М ысалы,  бар  -  қим ы л-әрекетті 

білдіретін  етістік,  ал барған (адам),  барар (жол), 

баратын  (кісі),  барушы  (бала)  -  заттың  қимыл 

нәтижесімен аңғартылған белгісі.

Есімше  жіктеледі,  бірақ  етістіктерше  емес, 

есімдерш е  жіктеліп,  сөйлемде  баяндауыш   қы з- 

метін атқарады.

Есімше формасының әрі сын есім, әрі етістік 

ретінде қолданылуына қарай күмәнді пікірдің пайда 

болуы  аны қ.  Ш ындығында,  екі  сөз  табына  тән 

белгілері бар бұл форманы қай сөз табына жатқы- 

зуға болады? Бұл мәселенің басын ашып, түсінікті 

болу  ж ағы н  қарастыру  үшін  екі  сөз  табына  тән 

тұстарын санамалап барып таразыға салу лазым.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   906   907   908   909   910   911   912   913   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет