Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


М ОРФОЛОГИЯ К өсем ш енің  ж іктелетін -а,  -е,-й



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет906/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   902   903   904   905   906   907   908   909   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
530

М ОРФОЛОГИЯ

К өсем ш енің  ж іктелетін -а,  -е,-й  ж ән е  -ып, 

-іп,  -п  тұлғалары ны ң  ж іктелмейтін  тұлғаларға 

қ а р а ғ а н д а   елеул і  а й ы р м а ш ы л ы қ т а р ы   бар. 

Біріншіден,  олардың тілдегі жұмсалу жиілігі соң- 

ғыларына қарағанда әлдеқайда басым.  М әселен, 

жіктелетін көсемшелер арқылы күрделі етістіктің, 

пысықтауыштардың және сабақтас сөйлемдердің 

бірнешеуі жасалады.  Екіншіден, жіктелетін көсем- 

шелердің қолданылу өрісі кең.  Мәселен,  олар са- 

бақтас сөйлемнің бағы ны ңқы  сыңарларының да, 

басыңқы сыңарларының да баяндауыштары бола 

аладьі.  Ал  ж іктелмейтін  көсемш елер  тек  бағы - 

ныңқы сыңардың ғана баяндауышы болады.  Сер- 



гіген кабағы сәл түнжырай түсіп,  ол тағы ойлан- 

ды (М айлин).  Ж алғы з баласы  Иса  өлгелі,  Қадыр 

обден  түнжырап  кеткен  еді  (Әуезов).  А лғаш қы  

сөйлемде көсемшелер бағыныңқы баяндауыштың 

құрамында да, басыңқы баяндауыштың құрамын- 

да да  қолданы лы п  тұр.  Ал  екінш і  сөйлемде  тек 

б ағы ны ңқы ны ң баяндауышы болып тұр.

Ж іктелетін  көсемш елердің  қолданылу аясы 

мен  жиілігі  де  біркелкі  емес.  А йталы қ,  пы сы қ- 

тауыш бағы ны ңқы   сөйлемнің баяндауышын жа- 

сауда көсемш енің  -ып,  -іп,  -п тұлғалары өте жиі 

жұмсалса,  жіктеліп  келіп  ш ақты  білдіруде ауыс- 

палы осы ш ак көсемше (-а,  -е/-й ) тұлғалары жиі 

қолданылады.  Оны  бұры нғы   өткен  ш ақ  көсем- 

шелердің белгілі бір шектеулі стильдік қолданыс- 

тарда  ғана  (бұрын  өткен  о қи ған ы   хабарлау,  ер- 

тегі айту т.б.) жұмсалуымен түсіндіруге болады.

Косемш елер ж еке-дара  сөз  есебінде  қолда- 

нылмайды,  есімдердің  м орф ологиялы қ түрлену 

жүйесіне түспейді, демек оларға көптік, тәуеддік, 

септікж алғаулары  қосылмайды.  Косемшелердің 

жалпы грамматикшіық қызметі етістік айналасы- 

на байлаулы, ал мағынасы етістікке  қатысты бел- 

гімен  байланысты  болады  да  өзі  тек  етістік  не- 

гіздермен және олардан  орбіген тұлғалардан ту- 

ындайды.  Осы себептен де көсемшелер етістіктің

ерекше бір түрі болып саналады.

А.Байтұрсынұлы еңбектерінен бастап  Н.Сау- 

ранбаев еңбектеріне шейін (елуінші жылдар) көсемше 

жұрнақгары ретінде -а, -е/-й; -ып, -іп, -п; -ғалы, -гелі, 



-калы,  -келі қосымшалары аталған.  Кейінгі зертте- 

ушілер кесемшенің жұрнақтарына -ғандай,  -ғанша, 



-мастан,  -май, -майынша, -ысымен (әрқайсысының 

дыбыстық варианттары бар) жұрнақтарын да қоса- 

ды.  Бұлардың косемшелік сипаты қаншалықгы ба- 

сым болғанмен де, -ғалы тұлғасынан өзгесінің мор- 

фологиялық құрамы анық көрініп тұр.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   902   903   904   905   906   907   908   909   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет