Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


түрысты  (М ұқанов).  Мэруардың  киімі,  бітімі,  т үрған түрысы



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет902/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   898   899   900   901   902   903   904   905   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
түрысты  (М ұқанов).  Мэруардың  киімі,  бітімі, 

т үрған түрысы көзіме оттай басылды.

Бірінші  сөйлемде түрыстыдеген  ортақ етіс 

те,  екінш і  сөйлемдегі түрысы (М әруар  -  біреу)  - 

қимыл  есімі.

2.  Ортақ етіс формасы рай,  көсемше,  есімше 

формасында  қолданылады: айтысса,  айтысады, 



айтысып,  айтысқані.Ь.

Қимыл  есімі тек есімдерше тәуелденіп, сеп- 

тесіп  қолданылады: 

келісімен сабаққа отыр- 

ды.  Оны м ен  күлісіне қарап  таныдым.

3. Ортақ етіс формасында қолданылып тұрған 

сөзді   қосымш алы  қимыл есімімен ауыстыруға 

болмайды. Ал  қимыл есімдерінің ж ұрнағы өзара 

алмаса  береді.  М ысалы:  күннің  батысы  -  күннің 

батуы, Алтынайдың жүрісі - Алтынайдың жүруі, 

Тайбуырылдың шабысы -  Тайбуырылдың шабуыт.Ь.

4.  О ртақ етіс ф орм асы на қимыл есімінің -у, 



-м а қ ж ұрнағы  ж алған а береді,  ал  -ыс жұрнақты 

қимыл  есіміне  бұл ж ұрнақтар  үстемеленіп жал- 

ғанбайды.

М ысалы, танысу,  таныспақ,  айтысу,  айтыс- 



пақ дегенде ортақ етістер қимыл есіміне айналып 

тұрса, қоныс,  оріс,  батыс сөздерін олайша (қоныс- 



пақ, өрісу, батысудеп) айта алмаймыз.

-ыс ( - іс)  ж ұрн ағы   арқы лы  ж асалған  қимыл 

есімдері сирек те болса көптеліп, тәуелденіп, сеп- 

теліп  қолданылады.  Мысалы:  Ж үрістері  тым 

асығыс  көрінді  (И манбеков).  Кешкі  ш айға  енді 

отыра бергенде,  есік алдынан асығыс келе ж атқ- 

ан  адамның  жүрісі  естілді  (Дүзенов).  Асығып, 

алып-үшып  арындаған  локомот ив  барған  сайын 

жүрісін үдете түсті (Асанов).

 жұрнақты қимыл есімі сияқты -ыс жұрнақ- 

ты форма да конверсияланы п,  зат есімге айнал- 

ғаны н батыс,  шығыс,  табыс,  қоныс,  етіс сияқты 

сөздерден байқауға болады.



-мақ (-мек,  -бақ,  -бек, -пақ,  -пеқ) жұрнағы ар- 

қылы жасалған  қимыл есімдері де бар.



Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін,

Жоқ-барды,  ертегіні термекүшін (Абай).

Осы  қатарлардағы ермек зат есім болса, тер- 



м ек  сөзі  қимыл  есімі.  Өйткені  термек  үіиін де- 

генді теру үшін деп айтуға әбден  болады.



-мақ формалы қимыл есімінің омонимдес тағы 

екі  формасы  бар.  Мысалы:  Тоты қүс түсті көбе- 



лек, Жаз сайларда гулемек, Бэйшешексолмақ, күйре- 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   898   899   900   901   902   903   904   905   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет